Qazaq-qıtay şekarasınıñ qalay tartılğanın zertteuge tırısqan tilşige äueli reseylik professor, tarih ğılımdarınıñ doktorı Vladimir Moiseevtiñ “Ortalıq Aziyadağı Resey men Qıtay (19-ğasırdıñ ekinşi jartısı – 1917 jıl)” zertteui wşırastı.

Bir jarım ğasırdan astam uaqıt bwrın, qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında Şäueşek kelisimine qol qoyıldı. Reseylik ğalım “1864 jılğı “Şäueşek kelisimi” – orıs diplomatiyasınıñ iri tabısı” dep jazadı. Bwl kelisim Resey imperiyasınıñ şığıs şekarası men Qıtaydıñ batıs şekarası jöninde alğaş jasalğan 1860 jılğı Pekin kelisiminen bastau alıp, 1869 jılı Qobda hattamasına, 1870 jılı Tarbağatay demarkaciyalıq hattamasına jäne 1881 jılı Peterburg kelisimine wlastı.

Qazaqstan men Qıtay arasındağı şekara sızığı.

Alayda şekara sızığın jürgizu turalı kelisimderdiñ işinde negizgisi, keyingi kelissözderde talqılaytın mäseleni anıqtağanı 1860 jılğı Pekin kelisimi ekeni bayqaladı. Pekin kelisimi boyınşa daulı eki sızıq sızılğanı mälim. Eki sızıq ta Pekin kelisiminde talqılanatın mäsele retinde qala bergen. Qazirgi şekaranıñ jalpı sorabı sol kezde ayqındalğan. Ol boyınşa “orıs-qıtay şekarasınıñ jalpı bağıtı Altay, Tarbağatay, Joñğar Alatauı, Tyan'-Şan' jäne Pamir tauları arqılı, iri özender Ertis pen İleni qiıp ötetin bolğan”. Älgi daulı eki sızıqtıñ biri Zaysan köliniñ üstinen ötse, biri Zaysan köli Resey ieliginde qalatın bolıp belgilengen.

Resey men Qıtay arasındağı atalğan kelisimder Sovet ökimeti twsında da, keyin de Qazaqstannıñ Qıtaymen aradağı memlekettik şekarasınıñ negizine aynaldı.

“QAZAQ KİMNİÑ BODANI?”

Resey men Qıtay arasındağı “Şäueşek kelisimine” deyingi tartıstardıñ, tarihi mälimetterge qarağanda, Joñğariya men Şığıs Türkistandı jaulap alğan Qıtay jäne Orta Aziyanı qwramına qosıp aludı közdegen Resey arasındağı bäseke jäne köp böligi qazaq jerine talas türinde jürgeni añğarıladı.

Moiseevtiñ jazuınşa, 1861 jılı Qıtay jağı Batıs Sibir general-gubernatorı Dyugamel'ge şekara jöninde kelissöz jürgizu üşin Şäueşekke Resey diplomattarın jiberudi wsınğan. Sol jılı tamızdıñ 15-i küni Şäueşekte kezdesken eki jaq 1862 jılı mausımnıñ 29-ınan bastap resmi kelissöz bastau jöninde uağdalasqan.

Osı uağdadan soñ eki jaq ta keleşek şekara mañındağı äskeri jasaqtarın küşeytip, qarauıl qoyuğa kirisken. Reseylik zertteuşi “Şıñjañ biligi şekara ötui mümkin twstarğa qıtay tilindegi jazuları bar tastar kömip, belgi qoya bastadı. Ol jerlerdi mekendep otırğan qazaqtardı Reseyge qarsı şığuğa şaqırdı” dep jazadı.

Qıtaydıñ Altay aymağında mal aydap bara jatqan qazaq. Şıñjañ, 2 mausım 2012 jıl. (Körneki suret.)

1862 jılı qañtardıñ 10-ı küni Resey patşası İİ Aleksandrdıñ qatısuımen ötken keñeste “şekaranı Resey bodandığın qabıldağan qazaqtardıñ jerine deyin jetkizip, Pekin kelisiminen auıtqımau jöninde” şeşim qabıldandı.

Reseylik tarihşı Vladimir Moiseev “Al kelissöz bastalğan kezde Qıtay jağı Pekin kelisimin moyındamay jaña joba wsındı. Ol jobada Wlı jüz ben Orta jüz ğana emes, Embi men Oralğa deyingi Kişi jüz jerleri Qıtayğa qosıluı tiis ekeni jöninde aytılğan edi. Cin ökilderi “boğdıhannıñ bodandarı – qazaq pen qırğız äuelden-aq Qıtayğa tiesili” ekenin mälimdedi” dep jazadı.

Resey-Qıtay kelissöziniñ bastapqı kezeñi osılayşa qazaq-qırğızdıñ kimge bodan ekenin anıqtau mäselesine kelip toqtadı.

ŞEKARAĞA QOSQAN “KOLPAKOVSKIYDİÑ ÜLESİ”

Kelissöz twyıqqa tirelgen soñ Resey jağı Wlı jüz qazaqtarı men qırğız jerin tezirek otarlauğa kiristi. 1860 jılı qazan ayında ötken Wzınağaş şayqasında Qoqan handığınıñ 15 mıñdıq jasağın jeñgen Kolpakovskiydiñ äskeri 1862 jılı Qoqannıñ tağı bir bekinisi Pişpekti aldı. Aqmeşit, Sozaq, Şolaqqorğan, Türkistan, Şımkent, Äulieata, Merke, Toqmaq sekildi Qoqan handığınıñ iri bekinisterin de Resey özine qarattı.

Vladimir Moiseev zertteuinde “Reseydiñ Orta Aziyadağı äskeri tabıstarı, jergilikti qazaqtar men qırğızdardıñ top-tobımen Resey bodandığın qabıldauı Cin biligimen kelissözde reseylik diplomattardıñ wstanımın küşeytti” dep jazadı.

Qıtaydıñ Qaşğar qalasındağı qırğızdar. 1906-1908 jıldarı Şıñjañda bolğan patşalıq Resey armiyasınıñ oficeri Mannir Ibim tüsirgen suret.

Al bwl kezde Qıtaydıñ öz işindegi mwsılmandar köterilisi Qaşğar qalasına jetip, İle aymağına qaray ötui Qıtay jağın Reseymen şekara mäselesin tezirek şeşuge mäjbürledi. Olar äueli şekaradağı qazaq swltandarına hat joldap, “orıs jasaqtarın quıp şığu, qayta kelse, ol jöninde Şäueşekke dereu habarlau jöninde” nwsqau berdi. Reseylik ğalımnıñ dereginşe, “Alayda, qazaq swltandarı orıs biligimen jaulasqısı kelmegen”.

Tarihi derekterge qarağanda, 1863 jılı Resey men Qıtay äskeri birneşe ret qaqtığısqan. Sol jılı tamızdıñ 22-si küni Vernıyğa kelgen Dyugamel' Resey äskeri ministri Milyutinge “şekara mäselesi qozğalğalı Qıtay jağı aqılğa sıymaytın talaptar qoyıp, Pekin traktatın (“Pekin kelisimin” aytadı – red.) joqqa şığarumen şwğıldanıp jatır” dep hat jazğan.

Biraq 1964 jılı şildeniñ 30-ı batıs aymağında mwsılman halıqtardıñ toluına baylanıstı Qıtay jağı Resey talaptarına moyınswnatının bildirip, qazan ayında “Şäueşek kelisimine” qol qoyılğan.

Ortalıq Aziya aymağındağı halıqaralıq qatınastar mamanı, reseylik tarihşı Boris Gureviç (2004 jılı qaytıs bolğan – red.) “Şäueşek kelisimine” bergen bağasında: “1864 jılğı Şäueşek kelisimi orıs diplomatiyasınıñ iri tabısı boldı. Ortalıq Aziyada qalıptasqan jağdaydı (şekaranı aytadı – red.) birjola bekitti. Altay men Kürşimniñ bay ölkesi, balığı sıymay jatqan Zaysan köli, Tarbağatay, Alatau, Tyan'-Şan'nıñ tamaşa jerleri Reseyge ötti” dep jazğan.

Keybir tarihşılar “şekaranı böliske saluda eki memlekettiñ äskeri quatı bastı röl atqarğanın, Qıtaydıñ äskeri küşi özinen mığım Resey talaptarına amalsız köngenin” aytadı.

“QAZAQ JERİ EKİGE JARILDI”

Al qazaqstandıq tarihşı Näbijan Mwqamethanwlı “Şäueşek kelisimine” qazaq halqınıñ tağdırı twrğısınan da qaraydı. Ol “şekara mäselesin anıqtauda qazaqtıñ oyın eşkim kerek etpegenin jäne kelisim qazaq jeri men halqın alğaş ret ekige bölgenin” aytadı.

Näbijan Mwqamethanwlı “10 taraudan twratın “Şäueşek kelisiminiñ” 5-tarauında “jer qaysı elge bölinse, sol jerde otırğan halıq sol elge täueldi boladı” dep jazılğanın aytadı.

- Şekaranı qanday negizde belgileu degende Qıtay tarapı “Joñğarlar – Qıtayğa täueldi bolğan el. Sondıqtan joñğarlardıñ barğan jerleri Qıtaydıñ aumağı boladı” degen talap qoydı. Biraq Kişi jüzdiñ jerine deyin beresiñ degen talap bolğan joq, – deydi ol.

Qıtaydıñ Şıñjañ aymağında twratın etnikalıq qazaqtar. Inin, qañtar, 2016 jıl.

Tarihşınıñ sözinşe, Resey jağı “qazaqtar – Resey qwramındağı halıq. Ol jerler joñğardan bwrın qazaqtıñ jeri bolğan” degen uäj keltirgen.

Tarihşı Nwrjamal Aldabekovanıñ aytuınşa, “Şäueşek kelisimi” jasalğanımen, şekaranı demarkaciyalau şaraları 1917 jılğı töñkeristen keyin bol'şevikter twsında ğana jüzege asırıla bastağan, biraq tolıq ayaqtalmağan”.

- Qazirgi Qazaqstan şekarası da negizinen patşalıq Resey kezinde jasalğan osı kelisimder negizinde sızıldı, – deydi ol.

Näbijan Mwqamethanwlı “Resey men Qıtay memlekettik şekarasın belgileudiñ alğaşqı negizi bolıp sanalatın “Şäueşek kelisiminen” keyin de 1882 jılğa deyin birneşe kelisimder bolğanın” aytadı.

- Kelisim jasauın jasağanımen, Qıtay jağı “Resey öziniñ äskeri küşine süyenip, bizge zorlıqpenen qol qoydırdı” degen pikirinen qaytpadı. Qıtaydıñ bwl dauı Sovet ükimeti twsında da jalğastı. Biraq Sovet ükimeti onı moyındağan joq, – deydi tarihşı.

Näbijan Mwqamethanwlınıñ aytuınşa, “Qazaqstan täuelsizdik alğanda Qıtay osı mäseleni tağı da kötergen”.

- Qazaqstan-Qıtay şekarasın demarkaciyalau jariyalı bolğan joq, sondıqtan onı naqtılı bilmeymiz. Degenmen Qıtaydıñ talası bar ekenin Qazaqstannıñ moyındağanı ras. Qazaqstannıñ baqılauındağı daulı aumaqtıñ 47 payızın Qıtayğa berip, 53 payızı Qazaqstanda qaldırumen bwl mäselege nükte qoyıldı,- deydi tarihşı.

Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin 1994 jılı Qıtaymen aradağı memlekettik şekara turalı kelisim jasastı. Mwnan keyin de Qıtaymen şekaranı anıqtau procesine baylanıstı qoğamda türli qarama-qayşı oylar aytılğan edi. Resmi derekközderi “Qazaqstannıñ Qıtayğa jer bermegenin” aytsa, qoğamnıñ bir böligi “Qıtayğa Qazaqstannıñ ese jibergenin” söz etken bolatın.

Azat Europa / Azattıq radiosı