قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتى
kerey.kz
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاڭىرلىك الەمگە ەسىك اشاتىن ترانستسەندەنتتى مازمۇنى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ حيكمەتىنەن باستالاتىن ەدى. قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بۇ تۋراسىندا ءبۇي دەپ جازادى. «ءبىزدىڭ «Əدەبيەت سالاسىنداعى جازۋىمىزدىڭ باسى «ديۋاني حيكمەتتەن» باستالادى. ورتا ازياداعى تۇركى تىلىندە سويلەيتىن حالىقتاردىڭ العاشقى جازبا əدەبيەتىنىڭ ءبىرى! بۇل فاكتى قازاق اقىندارىنىڭ احمەتكە ەلىكتەگەنىن كورسەتەدى ». ساكەن سەيفۋللين بىلاي دەپ باعا بەرەدى. «قازاق اراسىندا جازبا ادەبيەتىن تاراتقان – تۇركىستاننان شىققان قوجالار. ول كەزدە قازاق اراسىنا كوپ تارالعانى – قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ كىتابى. ءبىزدىڭ قازاق اقىندارى سوعان ەلىكتەدى».
بولشەۆيكتەر ءياسساۋيدىڭ اتىن ءوشىرۋ ءۇشىن اقىن-جازۋشىلارعا تاپسىرما بەردى. ماسەلەن، تسك 1937 جىلى اسقار توقماعامبەتوۆتى «حازىرەت سۇلتان» پەساسىن جازۋعا ماجبۇرلەدى. بۇل سپەكتاكل قازسسر كەزىندە ساحنادا قويىلىپ كەلدى. پەسادا ءياسساۋيدى تەرىستەپ، ونىڭ جولىن «حالىقتى اداستىراتىن قاراڭعى جول» دەپ كورسەتتى. سوۆەت بيلىگى 1938 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتى قيناپ وسى پەساعا رەتسەنزيا جازدىردى . ءابدىلدا تاجىباەۆ پەن ديحان ابىلەۆ دە وسى پەسا جايلى ماقتاپ ماقالا جازدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارمالار جيناعىندا بۇل جايت تايعا تاڭباس باسقانداي انىق جازىلعان.
«ماقالا وزەگىنە ارقاۋ بولىپ وتىرعان اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ «ازىرەت سۇلتان» پەساسىنىڭ قويىلىمى تۋرالى «قازاق ادەبيەتىنىڭ» اقپان مەن ناۋرىز ايىندا شىققان ساندارىندا ءا.تاجىباەۆتىڭ «ازىرەت سۇلتان» نەگە ۇنادى؟»، د.ابىلەۆ «ازىرەت سۇلتان» تۋرالى بىرەر ءسوز»، «ءىرى تابىس»، «شىندىق اشىلدى» سياقتى بىرنەشە ماقالالار توپتاماسى جاريالاندى. «ءدىن – ادام بالاسىنىڭ باسىن ۋلاندىراتىن اپيىن»، «ازىرەت سۇلتان» – ەڭبەكشى حالىقتىڭ وي-ساناسىن ۋىمەن باسىپ، كەرى قاراي تارتاتىن «ورتالىق»، وعان «ەكىنشى مەككە» دەپ جالبارىنىپ، ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ، باسىن سيقىرلاعان، بەلگىسىز، تۇسىنىكسىز وي مەگزەگەن حرامنىڭ مەيىرىمسىز تارعىل تاسىن قۇشاقتاپ ولەدى»، – دەپ كەلەتىن بىرجاقتى جازىلعان ماقالالار بولدى». (نكۆد جەندەتتەرى قارا ماۋزەردى اۋەزوۆتى سامايىنا تىرەپ تۇرىپ جازدىرعان بولسا كەرەك شاماسى)
جاس جازۋشى امالسىز كەلىسەدى. بۇل قياناتى اۋەزوۆتىڭ ار-وجدانىنا اۋىر دىق سالعانى انىق ەدى. جازۋشى ءومىرىنىڭ سوڭىندا تۇركىستانعا ءجيى بارىپ، ءياسساۋيدىڭ كەسەنەسىن زيارات ەتتى. كيەلى شاھاردا بىرنەشە كۇن قالىپ، اۋليەنىڭ رۋحىمەن ىشتەي تىلدەسكەن بولدى. بالكىم كىم بىلەدى، اۋليەنىڭ رۋحىنان كەشىرىم سۇراعان شىعار. بۇل وقيعا جايلى كىتاپتا كەڭىرەك باياندايمىز.
بىراق سول زاماننىڭ وزىندە قوجا احمەتتىڭ ابىرويىن قورعايتىن ءبىر باتىر تابىلدى. باتىردىڭ اتى – قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ! ول ياسساۋي جايلى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ءبۇي دەپ جازادى: «ءبىر جازۋشى «حازىرەت سۇلتان» دەگەن پەسا جازىپ، وندا قوجا احمەتتى قۇزعىندار توبىنىڭ باستىعى ەتىپ تە كورسەتپەكشى بولعان. Əرينە، بۇل قوجا احمەت تۋرالى ءəدىل تانىم ەمەس. ونىڭ جالپى ادام بالاسى ءۇشىن، ءوز حالقى ءۇشىن ىزگى تىلەكتى ادام بولعانىن تەرىسكە شىعارۋعا، ءتىپتى، بولمايدى. قوجا احمەت – ۇنەمى ادام بالاسى ءۇشىن، ءوز حالقى ءۇشىن، وزىنە ەرگەن جۇرت ءۇشىن باقىت ىزدەگەن ادام» . بىراق وسىدان سوڭ قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ۇزاق جۇرە المادى. نكۆد ونى سوتسىز-اق اتىپ تاستادى.
سسسر كەزىندە قازاق جۇرتى ازىرەت سۇلتاننىڭ دۇربەسىن تەلەارنالاردان تاماشالاماق تۇرماق گازەت، جۋرنالدان سۋرەتىن دە كورە المايتىن. كەسەنەسىنىڭ ايبىندى بەينەسىن «الدار كوسە» فيلمىنەن عانا تاماشالادى. بىزدىڭشە، شاكەن ايمانوۆ الداركوسە سياقتى قۋلىق جاساپ، كرەملدىڭ تسەنزۋراسىنا ىلىكتىرمەي كەسەنەنىڭ كەلبەتىن كينونىڭ ءبىر ەپيزودىنا ادەيى قوسىپ جىبەرگەن.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ، ەپيكالىق ساناسى وشپەگەن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ قازاقتار يسلام ءدىنى ياسساۋي جولىمەن قايتا جاڭعىرادى دەپ ۇمىتتەندى. وكىنىشكە وراي، سوۆەتتىك يدەولوگيادان ەسەڭگىرەپ شىققان مەملەكەتتىك اپپارات ءدىني سالانىڭ مادەنيەتكە، مەملەكەتتىڭ رۋحاني ساۋلىعىنا قانشالىقتى ىقپالى بولاتىنىنتەرەڭ زەردەلەي المادى. سونىڭ كەسىرىنەن بوتەن توپىراقتا تامىر جايعان ءتۇرلى ءدىني اعىم ءارامشوپ سياقتى قاپتاپ كەتتى. قازىرگى مودەرن ۇكىمەت نەشە جەردەن حالىقتى ءدىني تولەرانتتى بولۋعا شاقىرسا داتاتىمدى جەمىس بەرمەي جاتىر. سەبەبى قازاق مادەنيەتىنە، قازاق رۋحانياتىنا سىرتتان اكەلىپ قولدان جالعاعان بوتەن تانىم مەن مادەنيەت كەرى ەففەكت تۋعىزدى. مۇنىڭ مىسالىن مىنامەن بەرەمىز. قازىر مەديتسينادا ادامنىڭ جارامسىز دەنەسىن دونور تابىلسا ساۋ مۇشەمەن اۋىستىرىپ بەرە الادى. اپاتقا ءتۇسىپ، قولى قىرقىلعان بەيباققا مارقۇم بولعان باسقانىڭ ساۋ قولىن جالعايدى. ونى ترانسپلانتاتسيا دەيدى. بىراق ورگانيزم بوتەن دەنەدەن كەلگەن مۇشەنى ولگەنشە قابىلدامايدى. جانتالاسا كەرى تەبەدى. سول ءۇشىن پاتسيەنت ءوزىنىڭ يممۋنيتەت جۇيەسىن السىرەتۋ ءۇشىن ۇنەمى پرەپارات ءىشىپ جۇرۋگە ءماجبۇر. ءدال وسىعان ۇقساس رۋحاني پروتسەسس قازاق قوعامىندا دا ءجۇرىپ جاتىر. قازىرگى قازاق مۇسىلماندارى مەملەكەتتىڭ نىعايۋىنا ىقپالداسۋدىڭ ورنىنا ءدىني داۋدى ءورشىتىپ، مەملەكەتتىڭ زايىرلى فورمادا ءومىر سۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە. قازاق تاريحىندا بولماعان ءدىني تەراكتىلەر سوڭعى ون جىلدا بىرنەشە رەت قايتالاندى. وسىنىڭ ءبارى ستالين جاساعان قياناتتىڭ سالدارى. حيكمەتتى تىرىلتكەن «ياسساۋي» ۆوكالدى توبى ون جىلدا ەش تاراپتان قولداۋ تاپپادى. اسەم اۋەز بەن ساحنالىق ۇلگىدە قايتا ورالعان ياسساۋي حيكمەتتەرى جالپ ەتتى دە قايتا ءسوندى. وسىنىڭ ءوزى ءياسساۋيدىڭ اتىن ەستىسە، دەرەۋ تۇنشىقتىرىپ قۇرتقىسى كەپ تۇراتىن سوۆەتتىك مەنتاليتەتتىڭ، جاۋىققان اتەيزمنىڭ سانادان وشپەگەنىن كورسەتەدى. بولشەۆيك مۇسىلماندار بۇرىنعى كوممۋنيستەر سياقتى ازىرەت سۇلتاننىڭ تۇلعاسىن بارىنشا سوراقى، يسلامعا بوتەن، ەلدى اداستىرۋشى جالعان سوپى ەتىپ كورسەتۋگە بارىن سالىپ باعۋدا. تۇبىندە وسى تەكە-تىرەستە بولشەۆيك مۇسىلماندار جەڭەتىن بولسا، ۇلى توپىراقتا مادەنيەتىڭدى جايقالتىپ، رۋحاني جاڭعىرماق تۇگىل، باسىڭمەن قايعى بوپ كەتەسىڭ.
سوڭعى 26 جىلدا قازاق حالقىنىڭ ساناسىن سوۆەتتىك يدەولوگيادان دەكولونيزاتسيا جاساۋ پروتسەسى جۇرگەن جوق. مەملەكەت مادەني ەمەس، ەكونوميكالىق ءوسۋدى عانا نازارعا الدى. سونىڭ كەسىرىنەن ياسساۋي فەنومەنى زەرتتەلگەن جوق، ايتىلعان جوق، ناسيحاتتالعان جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلدىڭ ياسساۋيگە دەگەن قۇرمەتى بۇرىنعى اتا-اجەلەر تاربيەسىنىڭ ينەرتسياسىمەن جەتتى. قازىر بۇل ينەرتسيا ايتارلىقتاي السىرەدى. 2016 جىلى قازاق حالقىنا قۇداي قاراسقانداي بولدى. يۋنەسكو 2016 جىلدى بۇكىلالەمدىك «ياسساۋي جىلى» دەپ جاريالادى. ياسساۋي مادەنيەتىن جاڭعىرتىپ الۋعا زور مۇمكىندىك تۋىپ ەدى. امال نەشىك، مەملەكەت بۇل مۇمكىندىكتى قۇر جىبەردى. قازاقستانداعى يسلام ءدىنىن ناسيحاتتايتىن بىردە ءبىر ءدىني ينستيتۋت، ءدىني قوعام، نە ءدىني ارنا قىزىعۋشىلىق تانىتپادى. تۇركيا رەسپۋبليكاسى عانا 2016 جىلى ياسساۋي ءىلىمىن جاڭعىرتقان بىرنەشە كونفەرەنتسيا مەن سيمپوزيۋم وتكىزدى. بىراق مۇنىڭ جاڭعىرىعى قازاقستانعا جەتپەدى.
قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن بالاعا ءدىن ۇيرەتكەندە ونىڭ مادەني يدەنتيفيكاتسياسى نازارعا الىناتىن. «سەن يسلام وركەنيەتىنە قاي تاراپتان جالعانىپ تۇرسىڭ؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىلەتىن. ونىڭ ۇلگىسى مىناۋ:
– ءدىنىڭ نە؟
– يسلام.
– كىتابىڭ نە؟
– قۇران.
– قۇبىلاڭ قايدا؟
– مەككە-ءشارىپ.
– كىمنىڭ قۇلىسىڭ؟
– اللانىڭ قۇلىمىن.
– كىمنىڭ ۇرپاعىسىڭ؟
– ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ ۇرپاعىمىن.
– كىمنىڭ قاۋىمىنانسىڭ؟
– ازىرەتى ىبىرايىم پايعامباردىڭ قاۋىمىنانمىن (ۇل بالا).
– ءبيبىاجار انامىزدىڭ قاۋىمىنانمىن (قىز بالا).
– كىمنىڭ ۇمبەتىسىڭ؟
– ازىرەتى مۇحامبەت پايعامباردىڭ ۇمبەتىمىن.
– كىمنىڭ دوسىسىڭ؟
– ءتورت شادياردىڭ دوسىمىن.
– كىمنىڭ مازحابىنداسىڭ؟
– يمام اعزام ءابۋ حانيفانىڭ مازحابىنانمىن.
– كىمنىڭ سەنىمىندەسىڭ؟
– ءابۋ مانسۇر ءماتۋريديدىڭ سەنىمىندەمىن.
– كىمنىڭ سيلسالاسىنانسىڭ؟
– ازىرەت سۇلتان قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ سيلسالاسىنانمىن.
يسلامنىڭ تۇركىلىك ورنەگىن قالىپتاعان قوجا احمەت ياسساۋي بۇكىل بولمىسىمەن، تىنىس-تىرشىلىگىمەن، ءسوز مانەرىمەن، تاقۋا-تاۋازىلىعىمەن حازىرەتى مۇحامبەت پايعامبارعا ۇقساۋعا تىرىسقان ناعىز ۇمبەت ەدى. قۇران مەن سۇندەتتى ءدال مۇنداي دارەجەدە ناسيحاتتاپ، ەلگە جايعان ءىرى تۇلعا ىلۋدە بىرەۋ. ءتىپتى مىڭ جىلدا ءبىر تۋاتىن بىرەگەيى بولۋى دا مۇمكىن. ازىرەت سۇلتاننىڭ مىنا ۇقساستىعىنا قالايشا قايران قالمايسىز؟! پايعامباردىڭ ءبىر ەسىمى احمەت. ءياسساۋيدىڭ دە ازان شاقىرىپ قويعان اتى – احمەت. پايعامبار «ارعى اتام – ىبىرايىم پايعامبار» دەپ ماقتانعان. ازىرەت سۇلتاننىڭ دا اكەسىنىڭ اتى – شايقى ىبىرايىم. راسۋلدىڭ دا جاستاي شەتىنەگەن ءبىر ۇلىنىڭ اتى – يبراھيم ەدى. قوجا احمەتتىڭ دە كاۋىرلەر قولىنان قازا تاپقان بالاسىنىڭ اتى يبراھيم. مۇباراكتىڭ كىندىگىنەن ۇلدان پەرزەنت قالماعان. وسىعان وراي، «پايعامباردا ۇل بولمايدى، ۇمبەت بولادى» دەگەن ءسوز قالعان. سول سياقتى تۇركىنىڭ پىرىنەن دە ۇلدان ۇرپاق تاراماعان. ەسەسىنە ءىزىن باسقان ياسساۋي جولىنىڭ دارۋىشتەرى قالدى. پايعامباردىڭ ءبىر ايەلىنىڭ اتى ايشا ەدى. قوجا احمەتتىڭ دە ءبيبىسىنىڭ ەسىمى – ايشا. مۇسىلمان جۇرتىندا پايعامباردىڭ قىزى ءباتيما انامىز ەرەكشە اتالسا، قازاق اراسىندا ءياسساۋيدىڭ قىزى گاۋھار اۋليە انالاردىڭ قاتارىنا ەنەدى. حاق راسۋلى مەككەدە تۋىپ، ءمادينادا جەرلەندى. ياسساۋي سايرامدا تۋىپ، تۇركىستاندا ماڭگىلىك تىنىس تاپتى. مۇباراك پاتشالىققا جەتسە دە، كەدەيشىلىك ماقامىنان ءبىر ەلى شەگىنبەگەن. ازىرەت تە حان-سۇلتاندارعا ءپىر بولىپ وتىرسا دا، پاقىرلىق ماقامىنان ءبىر ەلى اجىراماعان. پايعامبار ۇمبەتىنە ميراسقا قۇران كارىمدى قالدىردى. ياسساۋي تۇركى جۇرتىنا قۇران رۋحىن جىرلاعان «ديۋاني حيكمەتتى» سىيعا تارتتى. اللانىڭ ەلشىسى الپىس ءۇش جاستا دۇنيەدەن ءوتتى. ازىرەت سۇلتان الپىس ۇشتەن سوڭ دۇنيە ىسىنەن قول ءۇزىپ، جەر استى مەشىتىندە ءدارۋىش دايىنداۋمەن عانا شۇعىلداندى. مودەرن تىلمەن ايتقاندا ەلدى اعارتۋمەن اينالىساتىن پەداگوگ كادرلار دايىندادى.
“ياسساۋي فەنومەنى” كىتابىنان ءۇزىندى.
پىكىر قالدىرۋ