Qazaq ädebietiniñ Täñirlik älemge esik aşatın transcendenti
kerey.kz
Qazaq ädebietiniñ Täñirlik älemge esik aşatın transcendentti mazmwnı Qoja Ahmet YAssauidiñ hikmetinen bastalatın edi. Qwdaybergen Jwbanov bw turasında büy dep jazadı. «bizdiñ «Ədebiet salasındağı jazuımızdıñ bası «Diuani hikmetten» bastaladı. Orta Aziyadağı türki tilinde söyleytin halıqtardıñ alğaşqı jazba ədebietiniñ biri! Bwl fakti qazaq aqındarınıñ Ahmetke eliktegenin körsetedi ». Säken Seyfullin bılay dep bağa beredi. «Qazaq arasında jazba ädebietin taratqan – Türkistannan şıqqan qojalar. Ol kezde qazaq arasına köp taralğanı – Qoja Ahmet YAssauidiñ kitabı. Bizdiñ qazaq aqındarı soğan eliktedi».
Bol'şevikter YAssauidiñ atın öşiru üşin aqın-jazuşılarğa tapsırma berdi. Mäselen, CK 1937 jılı Asqar Toqmağambetovti «Haziret Swltan» p'esasın jazuğa mäjbürledi. Bwl spektakl' QazSSR kezinde sahnada qoyılıp keldi. P'esada YAssauidi teristep, onıñ jolın «halıqtı adastıratın qarañğı jol» dep körsetti. Sovet biligi 1938 jılı Mwhtar Äuezovti qinap osı p'esağa recenziya jazdırdı . Äbdilda Täjibaev pen Dihan Äbilev de osı p'esa jaylı maqtap maqala jazdı. Mwhtar Äuezovtiñ şığarmalar jinağında bwl jayt tayğa tañbas basqanday anıq jazılğan.
«Maqala özegine arqau bolıp otırğan Asqar Toqmağambetovtiñ «Äziret Swltan» p'esasınıñ qoyılımı turalı «Qazaq ädebietiniñ» aqpan men naurız ayında şıqqan sandarında Ä.Täjibaevtıñ «Äziret Swltan» nege wnadı?», D.Äbilev «Äziret Swltan» turalı birer söz», «İri tabıs», «Şındıq aşıldı» siyaqtı birneşe maqalalar toptaması jariyalandı. «Din – adam balasınıñ basın ulandıratın apiın», «Äziret Swltan» – eñbekşi halıqtıñ oy-sanasın uımen basıp, keri qaray tartatın «ortalıq», oğan «Ekinşi Mekke» dep jalbarınıp, eldiñ tükpir-tükpirinen kelip, basın siqırlağan, belgisiz, tüsiniksiz oy megzegen hramnıñ meyirimsiz tarğıl tasın qwşaqtap öledi», – dep keletin birjaqtı jazılğan maqalalar boldı». (NKVD jendetteri qara mauzerdi Äuezovti samayına tirep twrıp jazdırğan bolsa kerek şaması)
Jas jazuşı amalsız kelisedi. Bwl qiyanatı Äuezovtiñ ar-ojdanına auır dıq salğanı anıq edi. Jazuşı ömiriniñ soñında Türkistanğa jii barıp, YAssauidiñ kesenesin ziyarat etti. Kieli şaharda birneşe kün qalıp, äulieniñ ruhımen iştey tildesken boldı. Bälkim kim biledi, äulieniñ ruhınan keşirim swrağan şığar. Bwl oqiğa jaylı kitapta keñirek bayandaymız.
Biraq sol zamannıñ özinde Qoja Ahmettiñ abıroyın qorğaytın bir batır tabıldı. Batırdıñ atı – Qwdaybergen Jwbanov! Ol YAssaui jaylı zertteu eñbeginde büy dep jazadı: «Bir jazuşı «Haziret swltan» degen p'esa jazıp, onda Qoja Ahmetti qwzğındar tobınıñ bastığı etip te körsetpekşi bolğan. Ərine, bwl Qoja Ahmet turalı ədil tanım emes. Onıñ jalpı adam balası üşin, öz halqı üşin izgi tilekti adam bolğanın teriske şığaruğa, tipti, bolmaydı. Qoja Ahmet – ünemi adam balası üşin, öz halqı üşin, özine ergen jwrt üşin baqıt izdegen adam» . Biraq osıdan soñ Qwdaybergen Jwbanov wzaq jüre almadı. NKVD onı sotsız-aq atıp tastadı.
SSSR kezinde qazaq jwrtı Äziret Swltannıñ dürbesin telearnalardan tamaşalamaq twrmaq gazet, jurnaldan suretin de köre almaytın. Kesenesiniñ aybındı beynesin «Aldar köse» fil'minen ğana tamaşaladı. Bizdiñşe, Şäken Aymanov Aldarköse siyaqtı qulıq jasap, Kreml'diñ cenzurasına iliktirmey keseneniñ kelbetin kinonıñ bir epizodına ädeyi qosıp jibergen.
Qazaqstan täuelsizdigin alğan soñ, epikalıq sanası öşpegen közi aşıq, kökiregi oyau qazaqtar Islam dini YAssaui jolımen qayta jañğıradı dep ümittendi. Ökinişke oray, Sovettik ideologiyadan eseñgirep şıqqan memlekettik apparat dini salanıñ mädenietke, memlekettiñ ruhani saulığına qanşalıqtı ıqpalı bolatınıntereñ zerdeley almadı. Sonıñ kesirinen böten topıraqta tamır jayğan türli dini ağım aramşöp siyaqtı qaptap ketti. Qazirgi modern ükimet neşe jerden halıqtı dini toleranttı boluğa şaqırsa datatımdı jemis bermey jatır. Sebebi qazaq mädenietine, qazaq ruhaniyatına sırttan äkelip qoldan jalğağan böten tanım men mädeniet keri effekt tuğızdı. Mwnıñ mısalın mınamen beremiz. Qazir medicinada adamnıñ jaramsız denesin donor tabılsa sau müşemen auıstırıp bere aladı. Apatqa tüsip, qolı qırqılğan beybaqqa marqwm bolğan basqanıñ sau qolın jalğaydı. Onı transplantaciya deydi. Biraq organizm böten deneden kelgen müşeni ölgenşe qabıldamaydı. Jantalasa keri tebedi. Sol üşin pacient öziniñ immunitet jüyesin älsiretu üşin ünemi preparat işip jüruge mäjbür. Däl osığan wqsas ruhani process qazaq qoğamında da jürip jatır. Qazirgi qazaq mwsılmandarı memlekettiñ nığayuına ıqpaldasudıñ ornına dini daudı örşitip, memlekettiñ zayırlı formada ömir süruine kedergi keltirude. Qazaq tarihında bolmağan dini teraktiler soñğı on jılda birneşe ret qaytalandı. Osınıñ bäri Stalin jasağan qiyanattıñ saldarı. Hikmetti tiriltken «YAssaui» vokaldı tobı on jılda eş taraptan qoldau tappadı. Äsem äuez ben sahnalıq ülgide qayta oralğan YAssaui hikmetteri jalp etti de qayta söndi. Osınıñ özi YAssauidiñ atın estise, dereu twnşıqtırıp qwrtqısı kep twratın Sovettik mentalitettiñ, jauıqqan ateizmniñ sanadan öşpegenin körsetedi. Bol'şevik mwsılmandar bwrınğı kommunister siyaqtı Äziret Swltannıñ twlğasın barınşa soraqı, Islamğa böten, eldi adastıruşı jalğan sopı etip körsetuge barın salıp bağuda. Tübinde osı teke-tireste bol'şevik mwsılmandar jeñetin bolsa, wlı topıraqta mädenietiñdi jayqaltıp, ruhani jañğırmaq tügil, basıñmen qayğı bop ketesiñ.
Soñğı 26 jılda qazaq halqınıñ sanasın Sovettik ideologiyadan dekolonizaciya jasau procesi jürgen joq. Memleket mädeni emes, ekonomikalıq ösudi ğana nazarğa aldı. Sonıñ kesirinen YAssaui fenomeni zerttelgen joq, aytılğan joq, nasihattalğan joq. Osı uaqıtqa deyin eldiñ YAssauige degen qwrmeti bwrınğı ata-äjeler tärbiesiniñ inerciyasımen jetti. Qazir bwl inerciya aytarlıqtay älsiredi. 2016 jılı qazaq halqına Qwday qarasqanday boldı. YUNESKO 2016 jıldı bükilälemdik «YAssaui jılı» dep jariyaladı. YAssaui mädenietin jañğırtıp aluğa zor mümkindik tuıp edi. Amal neşik, memleket bwl mümkindikti qwr jiberdi. Qazaqstandağı Islam dinin nasihattaytın birde bir dini institut, dini qoğam, ne dini arna qızığuşılıq tanıtpadı. Türkiya Respublikası ğana 2016 jılı YAssaui ilimin jañğırtqan birneşe konferenciya men simpozium ötkizdi. Biraq mwnıñ jañğırığı Qazaqstanğa jetpedi.
Qazan revolyuciyasına deyin balağa din üyretkende onıñ mädeni identifikaciyası nazarğa alınatın. «Sen islam örkenietine qay taraptan jalğanıp twrsıñ?» degen swraqqa jauap beriletin. Onıñ ülgisi mınau:
– Diniñ ne?
– Islam.
– Kitabıñ ne?
– Qwran.
– Qwbılañ qayda?
– Mekke-Şärip.
– Kimniñ qwlısıñ?
– Allanıñ qwlımın.
– Kimniñ wrpağısıñ?
– Adam ata men Haua ananıñ wrpağımın.
– Kimniñ qauımınansıñ?
– Äzireti Ibırayım payğambardıñ qauımınanmın (wl bala).
– Bibiajar anamızdıñ qauımınanmın (qız bala).
– Kimniñ ümbetisiñ?
– Äzireti Mwhambet payğambardıñ ümbetimin.
– Kimniñ dosısıñ?
– Tört şadiyardıñ dosımın.
– Kimniñ mazhabındasıñ?
– Imam Ağzam Äbu Hanifanıñ mazhabınanmın.
– Kimniñ senimindesiñ?
– Äbu Manswr Maturididiñ senimindemin.
– Kimniñ silsalasınansıñ?
– Äziret Swltan Qoja Ahmet YAssauidiñ silsalasınanmın.
Islamnıñ türkilik örnegin qalıptağan Qoja Ahmet YAssaui bükil bolmısımen, tınıs-tirşiligimen, söz mänerimen, taqua-tauazılığımen hazireti Mwhambet payğambarğa wqsauğa tırısqan nağız ümbet edi. Qwran men sündetti däl mwnday därejede nasihattap, elge jayğan iri twlğa ilude bireu. Tipti mıñ jılda bir tuatın biregeyi boluı da mümkin. Äziret Swltannıñ mına wqsastığına qalayşa qayran qalmaysız?! Payğambardıñ bir esimi Ahmet. YAssauidiñ de azan şaqırıp qoyğan atı – Ahmet. Payğambar «Arğı atam – Ibırayım payğambar» dep maqtanğan. Äziret Swltannıñ da äkesiniñ atı – Şayqı Ibırayım. Rasuldıñ da jastay şetinegen bir wlınıñ atı – Ibrahim edi. Qoja Ahmettiñ de käuirler qolınan qaza tapqan balasınıñ atı Ibrahim. Mübäräktiñ kindiginen wldan perzent qalmağan. Osığan oray, «payğambarda wl bolmaydı, ümbet boladı» degen söz qalğan. Sol siyaqtı Türkiniñ pirinen de wldan wrpaq taramağan. Esesine izin basqan YAssaui jolınıñ däruişteri qaldı. Payğambardıñ bir äyeliniñ atı Ayşa edi. Qoja Ahmettiñ de bibisiniñ esimi – Ayşa. Mwsılman jwrtında payğambardıñ qızı Bätima anamız erekşe atalsa, qazaq arasında YAssauidiñ qızı Gauhar äulie analardıñ qatarına enedi. Haq rasulı Mekkede tuıp, Mädinada jerlendi. YAssaui Sayramda tuıp, Türkistanda mäñgilik tınıs taptı. Mübäräk patşalıqqa jetse de, kedeyşilik maqamınan bir eli şeginbegen. Äziret te han-swltandarğa pir bolıp otırsa da, paqırlıq maqamınan bir eli ajıramağan. Payğambar ümbetine mirasqa Qwran Kärimdi qaldırdı. YAssaui türki jwrtına Qwran ruhın jırlağan «Diuani hikmetti» sıyğa tarttı. Allanıñ elşisi alpıs üş jasta dünieden ötti. Äziret Swltan alpıs üşten soñ dünie isinen qol üzip, jer astı meşitinde däruiş dayındaumen ğana şwğıldandı. Modern tilmen aytqanda eldi ağartumen aynalısatın pedagog kadrlar dayındadı.
“YAssaui Fenomeni” kitabınan üzindi.
Pikir qaldıru