kerey.kz TV كوز قاراس رۋحانيات
رۋحاني جاڭعىرۋ ءھام تەك
kerey.kz
Aidos Juqanuly
قازاق بىرەۋگە رازى بولعاندا، ىسىنە ءتانتى بولعاندا «تەكتى ازامات ەكەن»، «تەكتى اتانىڭ بالاسى ەكەن»، «قانىنا تارتپاي قويمايدى، اكەسى جاقسى ادام ەدى» دەپ نەمەسە ناعاشىسىنا تارتسا، «قالاي دەگەنمەن جاتىرى مىقتى عوي، شەشەسى تەكتى جەردىڭ قىزى» دەپ جاتادى.
اكەسى تەكتى بولعانىمەن، اناسى جاعىنىڭ تەگى كۇڭگىرتتەۋ بولىپ، ودان تۋعان بالا كوڭىلدەن شىقپاي جاتسا، «جاقسىدان جامان تۋار، ءبىر اياق اسقا العىسىز» دەپ اپارىپ تاستايدى. ال اكەسىنىڭ قانى سۇيىقتاۋ بولىپ، اناسى تەكتىدەن تۋعان بالا ەل اۋزىنا ىلىگىپ جاتسا، «جاماننان جاقسى تۋار، ادام ايتسا نانعىسىز» دەپ كوتەرمەلەيدى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ۇلتتىق كود تۋرالى ايتىلادى. وتكەن حابارىمىزدا ۇلتتىق كودتى تاپسىرلەگەنبىز. ياعني رۋح تۋرالى ايتقانبىز. كودىمىزدى – بولمىسىمىزدى جاڭعىرتىپ، تەگىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن رۋح كەرەك دەپ.
ماقالادا پرەزيدەنت «مەريتوكراتيالىق قوعام قۇرىپ جاتىرمىز» دەيدى. ادامدى «كاسىبي بىلىكتىلىگىنە» قاراپ باعالايمىز دەپ وتىر. ونداي جەردە تامىر-تانىستىققا، جەرلەستىككە، رۋشىلدىققا جول جوق. ولاي بولسا، كوررۋپتسيا دا ازايادى دەگەن ءسوز.
قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ باسشىسى بولساڭىز، نايماندى، ادايدى، الباندى رۋىڭىزعا قاراي جۇمىسقا الۋدى دوعاراسىز. جەرلەسىم دەپ تارباعاتايلىق، جاڭاوزەندىك، نارىنقولدىقتاردى قاسىڭىزعا جينامايسىز. بۇل تىيىم ەمەس. بۇل تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى.
تەكتى ادام ماڭىنا تەكتىنى جينايدى. ياكي ەڭبەگىنە قاراي باعالايدى. تەكسىزدەر عانا ءوزى تەكتەستەردى اينالاسىنا توپىرلاتادى. جۇمىس جۇرمەيدى، ءبىر ءبىرىنىڭ كوڭىلىنە قارايدى. بيۋدجەتتىڭ اقشاسى، ءسىز بەن ءبىزدىڭ اي سايىن جالاقىمىزدان جينالعان سالىقتى، قاراجاتتى «ولگەنىمدە كورگەنىم» دەپ جەيدى. سىبايلاستىق، جەمقورلىق تەكسىزدەردەن شىعادى. سوڭى نەگە اپاراتىنىن وزدەرىڭىز دە كورىپ وتىرسىزدار. ءبىر بىردەن سوتتالىپ جاتىر.
ەلباسىنىڭ ءسوزىن تاعى قايتالايىن: ۇلتتىق كود، ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا، ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى. دۇرىس ايتادى. ۇلتتىق كود دەپ وتىرعانى – ۇلتتىق تەك، تەكتىلىك. تەكسىزدە قايدان مادەنيەت بولسىن. تەكسىز، مادەنيەتسىز بولسا، قايداعى جاڭعىرۋ؟! جاڭعىرۋ دەگەن ءسوزدى تۇسىنبەيدى دە. جاڭعىرۋ تۋرالى ايتساڭىز، جاڭعىرعانى بىلاي تۇرسىن، قاڭعىرىپ، ايدالاعا لاعىپ كەتەدى.
بىزدە ءبىر جاڭساق تۇسىنىك بار. حان تۇقىمدارىن، ياكي تورەلەردى تەكتى دەيتىن. ءبارىنىڭ تەگى مىقتى دەپ ايتۋعا كەلمەس. مىقتى بولسا، ءبىر بىرىمەن قىرىلىسىپ، بيلىككە تالاسىپ التىن وردانى ىدىراتار ما ەدى؟ ولاردىڭ اراسىندا دا تەكسىزدەر بولعان. مەملەكەتتىڭ ەمەس، ءوز قامىن، تاقتى ويلايتىن. سولاردىڭ كەسىرىنەن الىپ يمپەريا ىدىرادى. تەكتى تاقتى بيلەيدى، تەكسىزدى تاق بيلەيدى.
قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، تەكتى بولسا كرەسلونى بيلەپ، ۇجىمنىڭ جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ اكەتەدى، قانى دا، جاتىرى دا جامان بولسا، ونىڭ ۇستىنە تەكسىزدى تەكتىگە اينالدىرار تاربيەسى جوق بولسا، كرەسلوسى ءوزىن بيلەيدى. سوعان جابىسىپ قالادى. كرەسلوسىن ساقتاۋ ءۇشىن بارىنە بارۋعا دايىن.
القيسسا، تەكتىلەر نەگە ازايدى، تەكسىزدەر قايدان شىقتى؟ تاعى دا تاريحقا ۇڭىلەمىز. جيىرمانشى عاسىردىڭ باسى. 30-33-جىلدار. قولدان كولحوز ۇيىمداستىردى. كاپيتاليستىك جولداعى تەكتىلەردىڭ مالىن تارتىپ الدى دا، جالشىلارىنا ءبولىپ بەرەمىز دەدى. تەكسىز بولشەۆيكتەر كەدەي-كەپشىكتەردى سولاي الدادى.
ورتاق وگىزدەن، وڭاشا بۇزاۋ ارتىق دەگەن كاپيتاليستىك دامۋ جولىن بۇزدى. مالىن بەرگىسى كەلمەگەن تەكتى ازاماتتاردى «باي، شونجار» دەپ قۋدالادى. ۇرەرگە ءيتى، سىعارعا ءبيتى جوق كەدەي-كەپشىكتەرىمىز بولشەۆيكتەردىڭ ايتاعىنا ەردى. مالدان، باردان ايىرىلدىق.
اقىر سوڭىندا نە وزىنە جوق، نە وزگەگە جوق بولىپ، اشتان قىرىلدى. اشارشىلىقتى لەنين ۇيىمداستىردى. ستالين قولدادى. ارالدىڭ بالىقشىلارى ۆاگون-ۆاگون بالىقتى ماسكەۋگە جونەلتتى. قاتىن-بالاسى ۇيدە اش وتىردى. وسىلايشا قازاقتىڭ جارتىسىنان استامى قىرىلدى. ناقتى ساندارى مەن سول ءبىر زوبالاڭ جىلدار تۋرالى مۇقتار ماعاۋيننىڭ ەڭبەكتەرىنەن وقۋعا بولادى.
ءتىرى قالعانداردىڭ ىشىندەگى اۋقاتتىلارى اتتىلى-جاياۋلى ارعى بەتكە، قىتاي جاققا استى. ءبىرازى ول جاقتان قىسىم كورىپ اۋعانستان، پاكىستان، يران، سيرياعا قونىستانا وتىرىپ، كوبى تۇركياعا جەتتى. ەندى ءبىر بولىگى فرانتسياعا دەيىن باردى. موينى ىرعايداي، ءبيتى تورعايداي بولىپ، مىنەرگە، ياكي ءمىنىپ قاشۋعا اتى جوقتارىمىز قالدىق اتامەكەندە.
ەلگە يە بولىپ قالعان تەكتىلەر دە بارشىلىق ەدى. ولاردى 37-38-جىلدارى ۇستاپ بەردىك. ساتقىنداردان امان قالعاندارىن بولشەۆيك – نكۆد جەندەتتەرى ىزدەپ ءجۇرىپ تاپتى، اتتى، قامادى.
«ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەدى ءاليحان بوكەيحان. تەكتى ادامنىڭ عانا اۋزىنان شىعاتىن ءسوز. سوزىنە ءىسى دە ساي بولدى. قازاق ءۇشىن جۇمىس ىستەپ، جانىن پيدا ەتۋگە دايىنتۇعىن. كوممۋنيستەردىڭ اتاسى بولشەۆيكتەر ول كىسىنىڭ دە تۇبىنە جەتتى. اشتان قىرىلىپ جاتقان قازاقتارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن جۇسىپبەك ايماۋىتۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلاتۇلى تەكتى مەتسەناتتاردان مال جيناپ كومەكتەستى. ولاردى ۇستاپ الىپ، ءبىرىن اتتى، ءبىرىن سىبىرگە ايدادى. ءسويتىپ تەكتىلەرىمىزدىڭ تەڭ جارىمىنان ايىرىلدىق.
كورەر كۇنىمىز بار ەكەن. 91-جىلى تاۋەلسىز بولدىق. شەكارا اشىلدى. مۇنداعى تەكتىلەر اتامەكەنگە شاقىردى. ونداعى تەكتىلەر بىردەن كوشىپ كەلدى. مىسالى، موڭعوليادان. تەكسىزدەرى «قاشىپ-پىسقانداردىڭ ۇرپاعى» دەپ وزەكتەن تەپتى. تەكتى اتانىڭ ۇرپاقتارى بولعان سوڭ 90-جىلدارداعى قيىندىقتى ەلمەن بىرگە كوردى. سۋىعىنا توڭىپ، ىستىعىنا بىرگە كۇيدى. ءسىڭىسىپ كەتتى. كاماز جۇك كولىگىن جىبەرىپ، پەشتىڭ كوسەۋىنە دەيىن تيەپ، وزدەرىن ۇشاققا مىنگىزىپ اكەلگەندە، جۇرتتا قالىپ قالعانداردى تۇسىنبەدىك. نە ءۇشىن قالدى؟ بۇل سۇراق جاۋاپسىز. التايدىڭ ارعى بەتى مەن بەرگى بەتىندەگى تەكتى قازاقتار بىرىككەندە قازاق مەملەكەتتىلىگى تەزىرەك نىعايار ەدى.
جاڭا حابار بارىسىندا تورەنىڭ ءبارى تەكتى ەمەس دەپ ايتقان بولاتىنمىن. ياعني، تەكتىلىك قانمەن بىرگە نەمەسە تۋا بىتە كەلە بەرمەيدى. «جاقسىدان جامان تۋار، ءبىر اياق اسقا العىسىز، جاماننان جاقسى تۋار، ادام ايتسا نانعىسىز» دەگەن قازاق. دەمەك تەكتى قىلىپ تاربيەلەۋگە بولادى. ول قازاقتىڭ ءداستۇرى، ىرىم-تىيىم جانە كىتاپ. ۇيدەگى كىتاپتان جانە مەكتەپتەگى مۇعالىمنەن العان تەوريالىق ءبىلىمدى پراكتيكاعا ۇشتاستىرا بىلسەڭىز تەكتى بولىپ شىعاسىز. اركىم ءوز ءىسىنىڭ بىلگىر مامانى بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار مادەنيەتتى بولۋىمىز قاجەت. سوندا تەكتى بولىپ شىعاسىز. ۇلتتىق كودىمىز سول. پرەزيدەنت وسىنى مەڭزەپ وتىر.
ۇلتتىق كودتىڭ، تەكتىلىكتىڭ، رۋحتى بولۋدىڭ مىڭ قاتپارلى جولدارىنىڭ ءبىر وسى.
ماقالادا «العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك» دەيدى. ياكي تەكسىزدىكتەن باس تارتۋ كەرەك. جامان مىنەزدەن، جامان ادەتتەن ارىلۋىمىز كەرەك. تەندەردى «جەڭدەر» دەپ تۇسىنبەي، وزگە ەتنوس پەن دياسپورانىڭ الدىندا تابا بولماي، ءوز ۇلتىڭدى جوعارى ۇستاپ، ءوز تىلىڭدە سويلەپ، بۇل مەملەكەت وزگەنىكى ەمەس، وزىمدىكى، مەنىڭ ءۇيىم دەپ، ارقايسىمىز ءوز جۇمىسىزدى تىڭعىلىقتى ءھام ادال اتقارا بىلسەك پرەزيدەنت ايتقان «مەريتوكراتيالىق قوعام» تەزىرەك قالىپتاسپاق.
ەڭبەگىنە قاراي باعالاۋ. جۇمىسىڭىزدان ايىرىلماس ءۇشىن باستىعىڭىزعا جاعىمسۋ – تەكسىزدىك. جۇمىسشىنىڭ وتىرىك ماقتاۋىنا باستىقتىڭ ەلىرۋى دە تەكسىزدىك. باسقا جۇمىس تابىلمايدى عوي دەپ كونىپ وتىرۋ – كونبىستىك مىنەز تەكسىزدىكتىڭ بەلگىسى. «تىرنادان باستىق قويساڭ، باسىڭنان قيقۋ كەتپەس» دەگەندەي، جۇمىسشىلارعا اكىرەڭدەپ، جالاقىسىن ۋاقىتىلى بەرمەۋ دە تەكسىزدىك. ولاردىڭ قىزمەتىن، ەڭبەگىن باعالاي ءبىلۋ تەكتىلىك. اركىم ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى بولسا، ەشكىم ەشكىمدى قۋدالامايدى. زاڭ بار. جۇرگەن جەردە زاڭدى تالاپ ەتۋ كەرەك. بۇل دا تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى.
ءوزىنىڭ جەكە قۇلقىنىنان مەملەكەتتىك مۇددەنى جوعارى قويۋ تەكتىلىك بولسا كەرەك. ءيا، سوۆەت وداعى كەزىندە تەكتىلىكتى قۇرتۋعا بارىن سالدى. ابىزدارىمىز بەن اقساقالدارىمىزدىڭ ءبىرازى كۇيبەڭ تىرلىكتەن اسپايتىن شالعا اينالدى. شال-شاۋقان ەمەس، ادەمى قارتايىپ، ابىزعا، اقساقالعا اينالىپ، ءبىر اۋداندى بولماسا دا، ءبىر اۋىلدى ۇيىستىرا بىلەتىن تەكتى بولعانىمىز ابزال.
تەكتى بولساڭ، اۋىلىڭىزعا مەتسەنات بولىپ، مەكتەپ سالدىرار ەدىڭىز. كەدەي-كەپشىكتىڭ بالاسىن شەتەلدە وقىتىپ اكەلىپ، وسىندا جۇمىس ىستەتەر ەدىڭىز. تەكسىز بولساڭىز اقشانى شەتەلگە تىعىپ، سول جاقتان ءۇي الا بەرەسىز. تەكتى وسمان يمپەرياسى ۆەنگر، بولگار، گرەكتەردى جاۋلاپ، قىزدارىن ايەل عىپ الدى. كوزدەرى كوك، جاسىلعا اينالعانىمەن تەكتى بولعاندىقتان تىلدەر مەن دىندەرىن ساقتاپ قالدى تۇرىكتەر. ءسويتىپ قاندارىن اسىلداندىردى.
ادام تۇگىلى مال ۇساقتالىپ كەتپەس ءۇشىن اتا مالدى اۋىستىرىپ وتىراتىن ادەت بىزدە دە بار. سوندىقتان ءدىنى مەن ءتىلى باسقا وسىنداعى ۋكرايىن نەمەسە پولياك قىزىن الىپ، يسلامدى قابىلداتىپ، قازاقشا سويلەتۋگە شاماڭىز جەتەتىن تەكتىسىز بە؟ قيىن سۇراق. وزگە ۇلتقا قىزىمىزدى بەرمەيمىز دەپ بايبالام سالامىز، ءوزىمىز قىز الا الماي ءجۇرىپ. ويلاناتىن ماسەلە.
رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇشىن رۋحتى، رۋحتى بولۋ ءۇشىن تەكتى بولايىق، اعايىن! امان بولىڭىزدار!
facebook پاراقشاسىنان الىندى
http://oskementv.kz/…/pr…/programs_social/ruhti_altai/743620
پىكىر قالدىرۋ