قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتتارى تۋرالى
kerey.kz
قىتاي قازاقتارى شۋار-دىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا شوعىرلى قونىستانعان. جالپى، شىڭجاڭدا ون ءىرى ايماق بولسا، سونىڭ بەس ۇلكەن ايماعىندا قازاقتار جيى قونىستانعان. قازاقتار قونىس تەپكەن بەس ۇلكەن ايماق مىنالار: ىلە، تارباعاتاي، التاي، سانجى جانە قۇمىل.
بۇل بەس ايماقتىڭ ىشىندە تەك ۇشەۋى (ىلە، تارباعاتاي، التاي) عانا قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىر. قالعان ەكى ايماق ءبولىنىپ، بولشەكتەلىپ قازاق قۇرامىنا ەنبەي قالدى. سونىمەن شۋارداعى قازاقتاردىڭ بايىرعى قونىسى اتانعان قازاق ايماقتارىنا جەكە جەكە تالداۋ جاسايمىز.
1. ىلە ۋالاياتى (كارتاداعى 1) جان سانى ەڭ تىعىز ءوڭىر. ورتالىعى بۇرىن كۇرە قالاسى ەدى، كەيىن قۇلجا قالاسى بولدى. 1871-جىلى پاتشالىق رەسەي قۇرامىنا كىرىپ 1881-جىلعا دەيىن ون جىل جەتىسۋ، الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان. 1881′دەن 1914-جىلعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا قاراماي تىكە ورتالىق ۇكىمەتكە امكەري گۋبەرنيا رەتىندە قاراپ تۇرعان. 1912-جىلى ىلەنىڭ كۇرە، قۇلجا قالالارىندا ازاماتتىق سوعىس پەن توڭكەرىس تۋىلىپ ديحۋا ء(ۇرىمجى) ۇكىمەتىمەن تەكەتىرەسىپ اقىرى پەكيندەگى يۋان شيكايدىڭ تىكە ارالاسۋىمەن سوعىس توقتاپ زورلىقتى كۇشپەن شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتكە قاراتىلعان (1914). 1944-جىلعى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قورعانىس مينىستىرلىگى جاعىنان الىنعان ساندىق مالىمەت بويىنشا، ىلە ۋالاياتىندا سول جىلدارى 210 مىڭ 672 قازاق، 76 مىڭ 229 ۇيعىر، 27 مىڭ 661 قىتاي بولعان ەكەن. ءدال قازىرگى قىتاي كوممۋنيستتەرىنىڭ سان ايعاقشىلارى (ستاتيكالىق) ىلە ۋالاياتىنداعى قازاقتىڭ ۇزىن سانىن 500 مىڭنىڭ اينالاسىندا عىپ كورسەتىپ ءجۇر. سوندا 70 جىلدان بەرى نەبارى ءبىر ەسە وسكەن بە؟ سوسىن، ىلە ۋالاياتى مەن تارباعاتاي ۋالاياتى اراسىن ءبولۋ ءۇشىن اراداعى بۇراتالانى جەكە اۆتونوميالى وبلس عىپ شىعارىپ جىڭ، اراسان اۋداندارىنىڭ قازاقتارىن ىلە ۋالاياتىنان اجىراتىپ الىپ قويادى. 1955-1962 جىلدارى ىلە ۋالاياتىنان قازاق سسر-عا قونىس اۋدارۋشىلار وتە كوپ بولدى. اسىرەسە، 1962-جىلى ىلە ۋالاياتىنىڭ قورعاس اۋدانىنان شەكارا اسىپ ارعى قازاق سسر-عا كوشۋشىلەر تىپتەن كوپ بولعان. 2016-جىلى ىلە ۋالاياتىن ارالاپ دەرەك جيناپ جۇرگەنىمدە قورعاسقا قاتىستى دەرەكتى وقىپ تاڭقالدىم، مىسالى، 1962-جىلعا دەيىن قورعاستا قازاقتىڭ كوپتىگى سونشا *** دەگەن ءبىر اۋىلدىڭ وزىندەگى قازاقتىڭ ۇزىن سانى 30 مىڭنان اسقان، سول اۋىلدان 3000 وقۋشى ءبىر ۋاقىتتا مەكتەپكە بارىپ تۇرعان، 1962-جىلعى ۇركىن كوشتە اۋىل قازاقسىز قاڭعىراپ قالىپ، مەكتەپ پەن اكىمشىلىك، بوس ۇيلەردى زورلىقپەن قونىستاندىرىلعان ۇيعىرلار كەپ يەمدەنىم كەتكەن. سونىڭ وزىندە كۇنەس، نىلقى، تەكەس، ورتەكەس(موڭعولكۇرە), توعىزتاراۋ، شاپشال، قۇلجا، قورعاس قاتارلى سەگىز اۋدان ىلە ۋالاياتىنا تىكە قارايدى (بۇرىن 12 اۋدان ەدى). بۇنىڭ ىشىندە قازاق ەڭ كوپ اۋدان- كۇنەس. شامامەن 150 مىڭ مەن 200 مىڭنىڭ اراسىندا، قالعاندارى 70 مىڭ مەن 100 مىڭ اينالاسى، قازاق ەڭ از اۋدان- قۇلجا (قۇلجا قالاسى ەمەس، قۇلجا اۋدانى) مەن قورعاس، سونىڭ وزىندە ارقايسىندا 50 مىڭنان استام قازاق بار.
2. تارباعاتاي ۋالاياتى (كارتاداعى 2). ورتالىعى- شاۋەشەك قالاسى. 1916- جىلعا دەيىن ىلە اسكەري گۋبەرنياسى ارقىلى ورتالىق ۇكىمەتكە تىكە قاراپ تۇرعان. التايداعى كوگەداي ورداسى ورتالىق بيلىككە جىلىنا تولەيتىن 81 ات سار نوقتانىڭ سالىعىنىڭ 41-ىن قوبدا ارقىلى وتەپ تۇرسا، قالعان 40-ىن تارباعاتاي امبانى مەكەمەسى ارقىلى ورتالىق پەكينگە جوتكەپ تۇرعان. 1916′دان 1944-جىلعا دەيىن تارباعاتاي ۋالاياتىندا ساۋان مەن شيحۋ اۋداندارى قاراستى بولماي كەلگەن. 1944-جىلى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى ساۋان، شيحۋ اۋداندارىن ازات قىلعان سوڭ ونى ءۇرىمجى ۋالاياتىنان ءبولىپ اپ تارباعاتاي ۋالاياتىنا قوسقان. 1944-جىلعى شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگىنىڭ ساناعى بويىنشا تارباعاتاي ۋالاياتىندا 103 مىڭ 180 قازاق، 1 مىڭ 15 (1015) ۇيعىر، 26 مىڭ 299 قىتاي بولعان. بىراق، ەسكەرە كەتىڭىز بۇل ساناققا ساۋان (ساندىققوزى) مەن شيحۋ (قاراسۋ) اۋدانىنىڭ قازاقتارى كىرمەيدى. 1955-1962 جىلدارى تارباعاتاي ۋالاياتىنىڭ ورتالىعى شاۋەشەك پەن شاعانتوعاي اۋدانىنان قازاق سسر-عا قونىس اۋدارۋشىلار سانى ەرەپايسىز كوپ بولدى. 1962-جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ 21-28 جۇلدىزى شەكارا نەبارى ءبىر اق اپتا اشىلىپ ەدى، 60 مىڭنان استام قازاقتار قازاق سسر-عا ءوتىپ كەتكەن. سونىمەن شاۋەشەك قالاسى مەن شاعانتوعايدىڭ قازاعى كۇرد ازايىپ ءدوربىلجىن مەن تولى اۋدانىنىڭ قازاقتارىن ءبولىپ كوشىرىپ شاۋەشەك پەن شاعانتوعايدىڭ جان سانىن تولىقتىرعان. تارباعاتايداعى قازاق ەڭ كوپ اۋدان ءدوربىلجىن مەن تولى اۋدانى، ارقايسىندا 80 مىڭ مەن 100 مىڭنان قازاق تۇرادى، قازاق ەڭ از اۋدان شەكاراداعى شاعانتوعاي اۋدانى، وندا نەبارى 17 مىڭ مەن 20 مىڭنىڭ اينالاسىندا قازاق تۇرادى. تارباعاتاي ۋالاياتىنا شاعانتوعاي، تولى، ءدوربىلجىن، قوبىق، ساۋان جانە شيحۋ قالاسى قارايدى. كەزىندە تارباعاتاي مەن التاي ۋالاياتىنىڭ اراسىن ءبولۋدى جوسپارلاپ قوبىق اۋدانىنان جەكە اۆتونوميا جاساماقشى بولعان، بىراق ىسكە اسپاي، قيسىنسىز بولىپ قوبىق اۋدان ستاتۋسى كۇيىنشە قالا بەرەدى.
3. التاي ۋالاياتى (كارتاداعى 3). ورتالىعى- التاي قالاسى. 1920-جىلعا دەيىن كوگەداي ورداسى دەگەن اتپەن ورتالىق پەكينگە 130 جىل تىكە قاراپ كەيىن زورلىقتى كۇشپەن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا كىرگەن. التاي جەكە حان ورداسى رەتىندە پەكيننىڭ باسقارۋىنا تىكە قاراپ تۇرعان كەزدە قازاقتار ء“تورت بي تورە زاڭى” بويىنشا باسقارىلىپ تۇرعان. 1920-جىلى التاي ورداسى شىڭجاڭعا قاراتىلعان سوڭ التاي قازاقتارىنىڭ باعى تايدى. 1920′دان 1951′گە دەيىن التاي دۇربەلەڭ مەن زوبالاڭنان كوز اشپادى. 1944-جىلعى شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگىنىڭ ساناعىنا التاي قازاقتارىنىڭ جالپى سانى ەنبەي قالادى، ونىڭ سەبەبى التايدا 1939-جىلى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس تۋىلادى دا، ول 1944′كە دەيىن تۇتاس التايدى شارپىپ التايدا الەۋمەتتىە جۇمىس مۇلدەم توقتايدى. سونىڭ وزىندە 1944-جىلعى ساناققا التايدىڭ باتىسىنداعى ءبىر ەكى اۋداننىڭ سانى كىرەدى، وندا 53 مىڭ 352 قازاق، 2 مىڭ 961 ۇيعىر (2961), 2 مىڭ 331 (2331) قىتاي بولعان. بۇل التاي ۋالاياتىنىڭ جەمەنەي، قابا اۋداندارىنىڭ سانى، قالعاندارىن ساناۋعا ەشقانداي مۇرسات بولماعان. 1955-جىلى التاي قالاسىنداعى سابەت كونسۋلى جابىلعاندا بىرەن-ساران قازاقتار عانا (مىسالى، مۇسىلمانبەك توگىسوۆ، تب) قازاق سسر-عا كوشىپ وتكەن. 1962-جىلعى شەكارا وقيعاسىندا التايدان ەل قوزعالماعان. قازىر، التاي ۋالاياتىنا شىڭگىل، كوكتوعاي، بۇرىلتوعاي، بۋىرشىن، قابا، جەمەنەي اۋداندارى قارايدى.
4. سانجى وبلسى (كارتاداعى 4). ورتالىعى- سانجى قالاسى. بۇل وبلس تازا قازاق ۋالاياتى سااانالادى. قازاقتار بۇل ءوڭىردى ءتاڭىرتاۋ نەمەسە ەرەنقابىرعا دەپ اتايدى. ەڭ وكىنىشتىسى، بۇل ءوڭىردى قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا قىتاي كوممۋنيستتەرى قوسپاي ءبولىپ تاستاعان. 1954-55′جىلدارعا دەيىن ءۇرىمجى ۋالاياتى دەپ اتالىپ ورتالىعى دي حۋا قالاسى بولدى. ءۇرىمجى ۋالاياتىنا موري، شونجى، جەمسارى، ميچۋان، بوكەن (فۋ كاڭ), قۇتىبي، ماناس، سانجى، ءۇرىمجى سياقتى قازاق اۋداندارى تىكە قاراپ تۇرعان. 1954-جىلى قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ كوميتەتى جەر-سۋ ماسەلەسىندە ەكىگە ءبولىنىپ قيان كەسكى تالاس-تارتىس جاسايدى، اقىر اياعى ەكىشى پىكىردەگى كوممۋنيست مۇشەلەرىنىڭ پىكىرى قۋاتتالىپ ءۇرىمجى ۋالاياتىنداعى قازاق اۋداردارى قازاق اۆتونوميامى قۇرامىنا ەنبەي قالادى. سونىمەن سول جىلى بۇل ۋالاياتتىڭ اتى وزگەرىپ سانجى دۇڭعان وبلسى بولىپ قۇرىلادى. نە ءۇشىن دۇڭعان دەپ اتاعان دەۋىڭىز مۇمكىن، دۇڭعاندار سانجى قالا ماڭىندا شوعىرلى قونىستانعاندىقتان ولاردى سىلتاۋ ەتىپ كوممۋنيستتەر دۇڭعان وبلسىن قولدان جاساپ قازاق اۋداندارىن سوعان قاراتىپ قويادى. 1962-جىلى ءۇرىمجى قالاسى (بۇرىنعى ديحۋا قالاسى) سانجى دۇڭعان وبلسىنان ءبولىنىپ جەكە قالا بوپ قۇرىلادى. 1944-جىلعى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قورعانىس مينىستىرلىگى جاعىنان جاسالعان ساناق بويىنشا سول كەزدەگى ءۇرىمجى ۋالاياتىندا 150 شاماسىندا قازاق بولعان ەكەن. ايتپاقشى، قازاقتان شىققان قادۋان مامىربەكقىزى وسى ءۇرىمجى ۋالاياتىنىڭ ءۋاليى (اكىمى) قوسىمشا قورعانىس ءتورايىمى بولعان. وسى تۇستا ءۇرىمجى ۋالاياتىنىڭ ءار قايسى قازاق اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى دەرلىكتەي قازاقتان سايلانعان. 1955-جىلدان بەرى بۇل وڭىردەگى قازاقتار وبلس اتاۋىن “قازاق-دۇڭعان” وبلسى دەپ وزگەرتۋگە كۇرەسىپ كەلەدى، بىراق ونى تىڭدايتىن كوممۋنيستتەردىڭ قۇلاعى بولمادى. بۇل ۋالاياتتىڭ نە ءۇشىن قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعانىن ءبىر كۇنى ەگجەي تەگجەيلى بايانداپ ساراپتاپ بەرەيىن.
5. قۇمىل ۋالاياتى (كارتاداعى 5). ۋالايات ورتالىعى- قۇمىل قالاسى. قازاقتار باركول مەن اراتۇرىك ەكى اۋدانعا شوعىرلى قونىستانعان. قۇمىل قالاسى مەن باركول، اراتۇرىك ەكەۋىنىڭ اراسىن الىپ ءتاڭىر تاۋى قيا ءبولىپ جاتىر. قۇمىل قالاسىندا جيىرما مىڭعا جۋىق قازاقتار تۇرادى، قالا ماڭىندا تازا قازاقتار تۇراتىن اۋىل مەن ەلدى-مەكەندەر كوپ (قىستاۋلىق، كوكتەۋلىك). 2016-جىلى دەرەك جيناۋ بابىمەن قۇمىل قالاسىندا اپتالاپ ايالداپ قالاداعى قازاق مەكتەپتەرىن ارالادىم (شاعىن لەكتسيا دا جاسادىم). قۇمىل ۋالاياتىنداعى قازاقتار ەڭ شوعىرلى قونىستانعان باركول مەن اراتۇرىك قازاقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرى وتە ايانىشتى. 1954-جىلى قازاق اۆتونومياسى قۇرىلاتىن كەزدە ءۇرىمجى ۋالاياتىنا قاراپ كەلگەن تۇرپان، ءپىشان مەن توقسۇن اۋداندارى ءبولىنىپ جەكە ۋالايات بولادى دا، قۇمىل ۋالاياتىنداعى باركول، اراتۇرىك قازاق اۋداندارى سانجى قازاقتارى سياقتى قازاق اۆتونومياسى قۇرىمىنا مۇلدەم قوسىلماي قالادى. قازىر بۇل قۇمىل ۋالاياتىنىڭ قازاقتارى 100 مىڭعا تاياپ جىعىلادى. قازىر ۋالايات قۇرامىندا باركول، اراتۇرىك ەكى اۋدان بار.
سونىمەن، قىتاي قازاقتارى وسى بەس ۇلكەن ۋالايات وبلسقا شوعىرلى قونىس تەپكەن. ارقايسى ءوڭىردىڭ ءوز قيلى تاريحى تاعى بار. ونى الداعى ۋاقىتتا بۇگە شىگەسىنە دەيىن تالداپ تۇسىندىرەتىن بولامىز.
پىكىر قالدىرۋ