QAZAQ AVTONOMIYASI QWRAMINA KİRMEY QALĞAN QAZAQ UALAYATTARI TURALI
kerey.kz
Qıtay qazaqtarı ŞUAR-dıñ bes ülken aymağına şoğırlı qonıstanğan. Jalpı, Şıñjañda on iri aymaq bolsa, sonıñ bes ülken aymağında Qazaqtar jiı qonıstanğan. Qazaqtar qonıs tepken bes ülken aymaq mınalar: İle, Tarbağatay, Altay, Sanjı jäne Qwmıl.
Bwl bes aymaqtıñ işinde tek üşeui (İle, Tarbağatay, Altay) ğana Qazaq avtonomiyasınıñ qwramına kirip otır. Qalğan eki aymaq bölinip, bölşektelip qazaq qwramına enbey qaldı. Sonımen ŞUARdağı qazaqtardıñ bayırğı qonısı atanğan Qazaq aymaqtarına jeke jeke taldau jasaymız.
1. İle ualayatı (kartadağı 1) jan sanı eñ tığız öñir. Ortalığı bwrın Küre qalası edi, keyin Qwlja qalası boldı. 1871-jılı patşalıq Resey qwramına kirip 1881-jılğa deyin on jıl Jetisu, Almatı oblısınıñ bir bölşegi bolğan. 1881′den 1914-jılğa deyin Şıñjañ ölkesi qwramına qaramay tike ortalıq ükimetke ämkeri guberniya retinde qarap twrğan. 1912-jılı İleniñ Küre, Qwlja qalalarında azamattıq soğıs pen töñkeris tuılıp Dihua (Ürimji) ükimetimen teketiresip aqırı Pekindegi YUuan' Şikaydıñ tike aralasuımen soğıs toqtap zorlıqtı küşpen Şıñjañ ölkelik ükimetke qaratılğan (1914). 1944-jılğı Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qorğanıs ministirligi jağınan alınğan sandıq mälimet boyınşa, İle ualayatında sol jıldarı 210 mıñ 672 Qazaq, 76 mıñ 229 Wyğır, 27 mıñ 661 Qıtay bolğan eken. Däl qazirgi qıtay kommunistteriniñ san ayğaqşıları (statikalıq) İle ualayatındağı Qazaqtıñ wzın sanın 500 mıñnıñ aynalasında ğıp körsetip jür. Sonda 70 jıldan beri nebäri bir ese ösken be? Sosın, İle ualayatı men Tarbağatay ualayatı arasın bölu üşin aradağı Bwratalanı jeke avtonomiyalı ob'ls ğıp şığarıp Jıñ, Arasan audandarınıñ qazaqtarın İle ualayatınan ajıratıp alıp qoyadı. 1955-1962 jıldarı İle ualayatınan Qazaq ssr-ğa qonıs audaruşılar öte köp boldı. Äsirese, 1962-jılı İle ualayatınıñ Qorğas audanınan şekara asıp arğı Qazaq ssr-ğa köşuşiler tipten köp bolğan. 2016-jılı İle ualayatın aralap derek jinap jürgenimde Qorğasqa qatıstı derekti oqıp tañqaldım, mısalı, 1962-jılğa deyin Qorğasta qazaqtıñ köptigi sonşa *** degen bir auıldıñ özindegi Qazaqtıñ wzın sanı 30 mıñnan asqan, sol auıldan 3000 oquşı bir uaqıtta mektepke barıp twrğan, 1962-jılğı ürkin köşte auıl Qazaqsız qañğırap qalıp, mektep pen äkimşilik, bos üylerdi zorlıqpen qonıstandırılğan Wyğırlar kep iemdenim ketken. Sonıñ özinde Künes, Nılqı, Tekes, Örtekes(Moñğolküre), Toğıztarau, Şapşal, Qwlja, Qorğas qatarlı segiz audan İle ualayatına tike qaraydı (bwrın 12 audan edi). Bwnıñ işinde Qazaq eñ köp audan- Künes. Şamamen 150 mıñ men 200 mıñnıñ arasında, qalğandarı 70 mıñ men 100 mıñ aynalası, Qazaq eñ az audan- Qwlja (Qwlja qalası emes, Qwlja audanı) men Qorğas, sonıñ özinde ärqaysında 50 mıñnan astam Qazaq bar.
2. Tarbağatay ualayatı (kartadağı 2). Ortalığı- Şäueşek qalası. 1916- jılğa deyin İle äskeri guberniyası arqılı ortalıq ükimetke tike qarap twrğan. Altaydağı Kögeday ordası ortalıq bilikke jılına töleytin 81 at sar noqtanıñ salığınıñ 41-ın Qobda arqılı ötep twrsa, qalğan 40-ın Tarbağatay ambanı mekemesi arqılı ortalıq Pekinge jötkep twrğan. 1916′dan 1944-jılğa deyin Tarbağatay ualayatında Sauan men Şihu audandarı qarastı bolmay kelgen. 1944-jılı Şarqi Türkistan ükimeti Sauan, Şihu audandarın azat qılğan soñ onı Ürimji ualayatınan bölip ap Tarbağatay ualayatına qosqan. 1944-jılğı Şıñjañ Ölkelik qorğanıs ministirliginiñ sanağı boyınşa Tarbağatay ualayatında 103 mıñ 180 Qazaq, 1 mıñ 15 (1015) Wyğır, 26 mıñ 299 Qıtay bolğan. Biraq, eskere ketiñiz bwl sanaqqa Sauan (Sandıqqozı) men Şihu (Qarasu) audanınıñ qazaqtarı kirmeydi. 1955-1962 jıldarı Tarbağatay ualayatınıñ ortalığı Şäueşek pen Şağantoğay audanınan Qazaq ssr-ğa qonıs audaruşılar sanı erepaysız köp boldı. 1962-jıldıñ säuir ayınıñ 21-28 jwldızı şekara nebäri bir aq apta aşılıp edi, 60 mıñnan astam Qazaqtar Qazaq ssr-ğa ötip ketken. Sonımen Şäueşek qalası men Şağantoğaydıñ qazağı kürd azayıp Dörbiljin men Tolı audanınıñ qazaqtarın bölip köşirip Şäueşek pen Şağantoğaydıñ jan sanın tolıqtırğan. Tarbağataydağı Qazaq eñ köp audan Dörbiljin men Tolı audanı, ärqaysında 80 mıñ men 100 mıñnan Qazaq twradı, Qazaq eñ az audan şekaradağı Şağantoğay audanı, onda nebäri 17 mıñ men 20 mıñnıñ aynalasında Qazaq twradı. Tarbağatay ualayatına Şağantoğay, Tolı, Dörbiljin, Qobıq, Sauan jäne Şihu qalası qaraydı. Kezinde Tarbağatay men Altay ualayatınıñ arasın böludi josparlap Qobıq audanınan jeke avtonomiya jasamaqşı bolğan, biraq iske aspay, qisınsız bolıp Qobıq audan statusı küyinşe qala beredi.
3. Altay ualayatı (kartadağı 3). Ortalığı- Altay qalası. 1920-jılğa deyin Kögeday Ordası degen atpen ortalıq Pekinge 130 jıl tike qarap keyin zorlıqtı küşpen Şıñjañ ölkesi qwramına kirgen. Altay jeke han ordası retinde Pekinniñ basqaruına tike qarap twrğan kezde Qazaqtar “Tört Bi Töre Zañı” boyınşa basqarılıp twrğan. 1920-jılı Altay ordası Şıñjañğa qaratılğan soñ Altay qazaqtarınıñ bağı taydı. 1920′dan 1951′ge deyin Altay dürbeleñ men zobalañnan köz aşpadı. 1944-jılğı Şıñjañ Ölkelik qorğanıs ministirliginiñ sanağına Altay qazaqtarınıñ jalpı sanı enbey qaladı, onıñ sebebi Altayda 1939-jılı wlt azattıq köterilis tuıladı da, ol 1944′ke deyin twtas Altaydı şarpıp Altayda äleumettie jwmıs müldem toqtaydı. Sonıñ özinde 1944-jılğı sanaqqa Altaydıñ batısındağı bir eki audannıñ sanı kiredi, onda 53 mıñ 352 Qazaq, 2 mıñ 961 Wyğır (2961), 2 mıñ 331 (2331) Qıtay bolğan. Bwl Altay ualayatınıñ Jemeney, Qaba audandarınıñ sanı, qalğandarın sanauğa eşqanday mwrsat bolmağan. 1955-jılı Altay qalasındağı Säbet konsulı jabılğanda biren-saran Qazaqtar ğana (mısalı, Mwsılmanbek Tögisov, tb) Qazaq ssr-ğa köşip ötken. 1962-jılğı şekara oqiğasında Altaydan el qozğalmağan. Qazir, Altay ualayatına Şiñgil, Köktoğay, Bwrıltoğay, Buırşın, Qaba, Jemeney audandarı qaraydı.
4. Sanjı ob'lsı (kartadağı 4). Ortalığı- Sanjı qalası. Bwl ob'ls taza Qazaq ualayatı saaanaladı. Qazaqtar bwl öñirdi Täñirtau nemese Erenqabırğa dep ataydı. Eñ ökiniştisi, bwl öñirdi Qazaq avtonomiyası qwramına qıtay kommunistteri qospay bölip tastağan. 1954-55′jıldarğa deyin Ürimji ualayatı dep atalıp ortalığı Di Hua qalası boldı. Ürimji ualayatına Mori, Şonjı, Jemsarı, Miçuan, Böken (Fu kañ), Qwtıbi, Manas, Sanjı, Ürimji siyaqtı Qazaq audandarı tike qarap twrğan. 1954-jılı Qazaq avtonomiyasın qwru komiteti jer-su mäselesinde ekige bölinip qiyan keski talas-tartıs jasaydı, aqır ayağı ekişi pikirdegi kommunist müşeleriniñ pikiri quattalıp Ürimji ualayatındağı Qazaq audardarı Qazaq avtonomiyamı qwramına enbey qaladı. Sonımen sol jılı bwl ualayattıñ atı özgerip Sanjı Dwñğan Ob'lsı bolıp qwrıladı. Ne üşin Dwñğan dep atağan deuiñiz mümkin, dwñğandar Sanjı qala mañında şoğırlı qonıstanğandıqtan olardı sıltau etip kommunistter Dwñğan ob'lsın qoldan jasap Qazaq audandarın soğan qaratıp qoyadı. 1962-jılı Ürimji qalası (bwrınğı Dihua qalası) Sanjı Dwñğan ob'lsınan bölinip jeke qala bop qwrıladı. 1944-jılğı Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qorğanıs ministirligi jağınan jasalğan sanaq boyınşa sol kezdegi Ürimji ualayatında 150 şamasında Qazaq bolğan eken. Aytpaqşı, Qazaqtan şıqqan Qaduan Mamırbekqızı osı Ürimji ualayatınıñ uälii (äkimi) qosımşa qorğanıs törayımı bolğan. Osı twsta Ürimji ualayatınıñ är qaysı Qazaq audandarınıñ äkimderi derliktey qazaqtan saylanğan. 1955-jıldan beri bwl öñirdegi Qazaqtar ob'ls atauın “Qazaq-Dwñğan” ob'lsı dep özgertuge küresip keledi, biraq onı tıñdaytın kommunistterdiñ qwlağı bolmadı. Bwl ualayattıñ ne üşin Qazaq avtonomiyası qwramına kirmey qalğanın bir küni egjey tegjeyli bayandap saraptap bereyin.
5. Qwmıl ualayatı (kartadağı 5). Ualayat ortalığı- Qwmıl qalası. Qazaqtar Barköl men Aratürik eki audanğa şoğırlı qonıstanğan. Qwmıl qalası men Barköl, Aratürik ekeuiniñ arasın alıp Täñir tauı qiya bölip jatır. Qwmıl qalasında jiırma mıñğa juıq Qazaqtar twradı, qala mañında taza Qazaqtar twratın auıl men eldi-mekender köp (qıstaulıq, kökteulik). 2016-jılı derek jinau babımen Qwmıl qalasında aptalap ayaldap qaladağı Qazaq mektepterin araladım (şağın lekciya da jasadım). Qwmıl ualayatındağı Qazaqtar eñ şoğırlı qonıstanğan Barköl men Aratürik qazaqtarınıñ tarihi tağdırı öte ayanıştı. 1954-jılı Qazaq avtonomiyası qwrılatın kezde Ürimji ualayatına qarap kelgen Twrpan, Pişän men Toqswn audandarı bölinip jeke ualayat boladı da, Qwmıl ualayatındağı Barköl, Aratürik qazaq audandarı Sanjı qazaqtarı siyaqtı Qazaq avtonomiyası qwrımına müldem qosılmay qaladı. Qazir bwl Qwmıl ualayatınıñ Qazaqtarı 100 mıñğa tayap jığıladı. Qazir ualayat qwramında Barköl, Aratürik eki audan bar.
Sonımen, qıtay Qazaqtarı osı bes ülken ualayat ob'lsqa şoğırlı qonıs tepken. Ärqaysı öñirdiñ öz qilı tarihı tağı bar. Onı aldağı uaqıtta büge şigesine deyin taldap tüsindiretin bolamız.
Pikir qaldıru