|  |  | 

Көз қарас Тарих

Қытай “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?

Атқа мініп қылышын оңды солды жалаңдатып “ша ша шалап” кеп (қытайша өлтіріңдер деген сөз) Қазақ ауылын қанға бөктіріп кететін қилы оқиғаларды бала күнімізден бері кітаптан оқып өсіп едік. Күншығыс Цинхай, Гансуға ауып Тибет асып Кашмир, Пакістанға ат басын тіреген Алтай мен Ұлық Еренқабырға қазақтарының қасіретті тағдыры туралы бүгінге шекім (дейін) аз айтылмады. Қаншама кітап, мақала жазылды… Оқыған сайын сай сүйегің сырқырайды… Әсіресе, Әбетай Мұқарапұлы құрастырып жинақтаған “Киелі Көш”ті оқысаңыздар (алда кирилицсияға аударылып жатса) онда қасіретті оқиғалар біршама анық жазылған, оқып жатқанда көз алдыңызға бейне кинодай елестеп отырады.Eldeç Orda суреті.

Ана жолы осы парақшамда “Қытайдағы Мұсылман Элитасының Қилы Тарихы және Оның Шығыс Түркістанға Ықпалы” атты пост жазғамын, сондағы Үштік Ма әулетінің бір дөкейі осы- Ма Буфаң. Бұл кісі әскери саясаткер, бірақ өмірі өте күрделі тұлға. Бұнымен әскери, саяси келсімшарт жасасып Шыңжаң қазағына еркіндік әпермек болған Әліптің баласы Елісқан да әскери маман болған. Қызығы сол, Ма Буфаңның тарихи ордасы бар (музей іспетті), ал Елісқанда бір түйір тасы бар ескерткіш те жоқ!Eldeç Orda суреті.

Әлқисса, сіз Цинхай өлкесінің Ци Ниң қаласына бара қалсаңыз қаладағы ең құрметті орынның бірі- Ма Буфаң Ордасы (马步芳公馆) атты тарихи музейге де бара кетуді ұмытпаңыз. Ма Буфаң десе қазақтар қатты жеккөреді. Ма Буфаңнан қазаққа келген қиянатты ешуақытта ақтай да алмайды. Қытай коммунисттері тіптен жиіркеніп қарайды. Тіпті, қытай басшысы МАО “басқасы ақиқатқа қайтса (бағынса) қабылдаймыз, өткенін қузамаймыз. Ал, Ма Буфаңды ешқашан қабылданбайды” деген. Мао-дың батыс пен батыс терістікке жұмсаған қалың қолын Ма Буфаң адам жаны түршігерлік дәрежеде қырғындап жіберген. Естуге қарағанда жетпіс мың әскер қоршаудан шыға алмай қырғынға ұшырапты, соның үш мыңы әйел әскер екен, олар ең жантүршігерлік қинаумен өлтірілген дейді. Ма Буфаң Жаң Қайшыға өзінің адалдығын дәлелдеу үшін қырғында өлген коммунист әскердің бірбөлімін шиға орап тұздап Нан Киндегі Жаң-ға сауғаға ұсынған деседі (суреттегідей). Жалпы, Маодың осы жетпіс мың қарулы қосынынан небәрі төрт жүз әскер аман қалыпты, оның ішінде бүгінгі Қытай басшысы Ши-дың әкесі және біз бала күнімізде теледидарда қойылатын 20 бөлімді “Шуиь Шаңчиян” филіміндегі сондай “парасатты” боп көрінген Шуиь Шаңчиян да бар. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Ал, осы қатыгездігімен есте қалған Ма Буфаңда жеке тарихи мұражай бар, Қазақта ештеңе жоқ… 1980-1983 жылдары қытайда саяси күдік пен қуғынға ұшырап атылып кеткендер мен он жыл, жиырма жыл түрмеге отырғандар ақтала бастады. Өмірден озғандары қайта ұлықталып, көзі тірілерінің саяси беделі қалпына келіп, шендері тағылып жатты. Тіпті, коммунисттер өзінен бұрынғы Гоминдаң үкіметі кезіндегі кейбір әскери, саяси тұлғаларды да ақтап алып, олар туралы тың тарихи көзғарастарын ортаға қойып жатты. Осы тұста Ма Буфаңды кімдер ақтап, кімдер оның тарихи музейін қалпына келтірді деген сұрақ туады… Бұл сұрақтың жауабы, қытай коммунисттерімен жағаласып өскен мұсылман элитасының шоғырына тіке қатысты болса керек.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Осы тұста біздің қазақтан аса көп ешкім ақтала қойған жоқ. Ең өкініштісі осы! Сіз үнемі атын естіп жүретін Оспан Сіләмұлы, Қалибек Хакімұлы, Қамза Шомышбайұлы, Тәкімандардан тыс, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің бұрынғы хатшысы Сәліс Әміреұлы, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қорғаныс миністірі Закария Әшенұлы (бұл кісі 1948-жылы 8-қазақ полкын құрып, қолбасшы болған, қазақ полкының лейтнанты Мадалым Байқонақұлы Түркияда), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қаржы миністірі Жанымқан Тілеубайұлы, хатшысы Қабимолда Манжыбайұлы (бұл кісі бертін ақталыпты деп естідім), кезінде Шыңжаң Өлкелік үкіметтің құрлыс және орман миністірі болған Баймолла Қарекеұлының хатшысы болған Әбдікерім Ынтықбайұлы (1947-жылы Шыңжаң Өлкелік жазушылар одағының алтын иегері атағын алған), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің полицсия төрағасы Әбеу, Манас бойында Шарқи Түркістанға қарсы азаматтық соғыс жариялап Іледе көтеріліс жасап арты зор күшпен бастықтырылған Мәлікажы (баталион командиры), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің орынбасары, кейін Қазақ автономиясының бірінші төрағасы болған Пәтіқан Сүгірбаев, тіпті көзі тірі алыс жақын шетелге барып кеп жүрген жазушы Батырқан Құсбегин де бар (бұл кісі “кешулер” атты кітабында өзінің әлі неге ақталмағанын баяндайды), т.б біз атын атап, түсін түстемеген тағы қаншама жүздеген қазақтың лауазымды тұлғалары бар. Оларды ақтау былай қалсын, атын атаудың өзі үлкен әңгіме. Сонда қытай коммунисттері дербес жүз мыңдай армиясы, дербес әскери үкіметі болған Ма Буфаңды ақтап, одан күші әлде қайда “әлсіз” қазақ зиялылары мен саяси тұлғаларын ақтай алмауы нені білдіреді? Жоқ, әлде шегаралық аймаққа шоғырлы қоныс тепкен қазақтардың “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?!

Related Articles

  • Қадуан мен Сунь Мэилин

                  1944-жылы Шың Шысайдың онбір жылдық уақытша үкіметі құлады. Көп аялдамай Шың ішкі қытайға жөткеліп кетті. Шығыс Қазақияның тарихында бұрын соңды болмаған тарихи өзгеріс дәл сол тұста бірінен соң бірі орын алып жатты. Суреттегі ақ шылауышты кісі- Қадуан Мамырбекқызы. Көгедай Хан Ордасының соңғы хандарының бірі Әлен Уаңның зайыбы. Қасындағы кісі атақты саясаткер, дипломат Сунь Мэилин. Ол қытай президенті Жаң Қайшының зайыбы. Заманында Америкадан білім алған, өте сауатты, мәдениетті тұлға. 1944-жылы Нан Киннен Үрімжіге ұшып келіп түрмедегі қазақтарды босатып, шет қиырға босқан қазақтарды елге оралту мәселесін қолдап арнайы комиссия құрған және оншақты қазаққа жоғары лауазымды орын тағайындап жұмысқа сайлап кетеді. 1946-жылы қазақтар Нан Киндегі ұлттық

  • “Назарбаев 2020 жылы сайлауға түседі деп ойламаймын”

    Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев ұлыбританиялық ВВС телеарнасының Hard Talk бағдарламасына сұхбат беріп, Назарбаевтың билігі және елдегі жемқорлықпен күрес туралы айтты. Сұхбат 20 маусымда ВВС News телеарнасына және BBC радиосына шықты. “Назарбаевтың билікте ұзақ отыруы – тұрақтылықтың белгісі. 2020 жылға дейін билікте болады. Кейін сайлауға түсем десе өзіне байланысты” деді Тоқаев сұхбатында. Осы сәтте хабар жүргізушісі Стивен Сакур “Егер менің математикалық есебім дұрыс болса, 2020 жылы Назарбаев 80 жасқа толады ғой?” деп сұрады. Бұл сұраққа Тоқаев “Иә, Иә. Малайзияда 92 жасқа толған Махатхир Мохамад премьер-министр болды ғой. Ашығын айтқанда, 2020 жылы Назарбаев президент сайлауына түседі деп ойламаймын. Ол өте ақылды адам. Мүмкін 2020 жылғы сайлау басқа кандидаттармен өтер. Сайлауға

  • Жүрегіңізден айналдым, Иманғали аға!

    Қазақстанның Ресейдегі Өкілетті елшісі, алаштың жүректі ұлы Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов Ресейде өтіп жатқан футбол чемпионатындағы Ресей мен Египет арасындағы кездесуде қай елге жанкүйер болатынын айтты, – деп хабарлайды Абай-ақпарат.  Имекең – өзі Елші болып жүрген һәм әлемдік доданы дүркіретіп өткізіп жатқан Ресейге жанкүйер болмайды. Сенсеңіз де, сенбесеңіз де Имекең – Египеттің ұлттық футбол құрамасының фанаты. Қазақстанның Ресейдегі елшісі Иманғали Тасмағамбетов “Футболдан әлем чемпионатында кімнің жанкүйері боласыз?” деген сұраққа жарысқа қатысушылардың бәріне құрметпен қарай отырып, египеттіктердің жанкүйері болатынын, өйткені бұл чемпианаттағы Египет қандық тұрғыдан, тарихы мен рухы һәм діні жағынан бізге жақын ел екенін айтып, Мысыр халифаттығын ұзақ жыл уысында ұстап гүлдендіріп, “Жүректердің әміршісі” атанған Сұлтан Бейбарыстың біздің бабамыз екенін еске

  • Ақыш бізге үлгі емес…

    Ақыш бізге үлгі емес, онда қару-жарақ сататын 65,000 дүкен бар, осысын да үлгі алуымыз керек пе?!? Ақыш стандард емес, ол өзінің парадокстары мен әлеуметтік апаттарын өзіне сақтап қалсын. Халқының 10%-сауатсыз, бұл 30 млн адам деген сөз. Ақыш түрмелерінде 3 млн қылмыскер жатыр, бұл әлемдегі ең үлкен көрсеткіш, федералды бюджеттен жылына 80 млрд доллар осы түрмелерді ұстауға жұмсалады екен. Жылына 17,000 Ақыш азаматы бейтаныс адамдардың атқан оғынан өліп жатыр. 70 млн Ақыш азаматы əлеуметтік арнаулы жəрдемақымен өлместің күнін кешіп жатыр. 24 млн адам наркоман! Ақыштың білім беру жүйесінің сапасы әлем бойынша 37-ші орында, айта берсек көп нәрсе бар. Ал Осындай елде өтірік шіркеу мен жалған діннің көп болуы еш таңғаларлық нәрсе

  • Қытайдың әкімшілік территория реформасы

    Алдағы уақытта қытайды өте күрделі реформалар күтіп тұр. Соның бірі, қытайдың әкімшілік территория (құрылым) реформасы. Яғни, келешекте қытайдың ішкі әкімшілік аумағында зор өзгерістер болады. Бұл қытайда 40 жылдан бері талқыға түсіп жауыр болған тақырып. Естеріңізде болса бұл темені (теама) екі үш жылдың алдында осы парақшамда көтергемін. Қытай ұлтшылдары мен демократтарының әкімшілік құрлымға түбегейлі реформа жасап бірқанша жоба, ұсыныс тастағанын қарапайым жұрт білмейді. Сол сыбыстың негізінде қытай әлемі бірқанша үлгі-жобасын интернет парақшаларына шығарып ашық қоғамдық талқыға салған. Сіз, олардың әкімшілік құрлым реформасына қарап отырсаңыз қазіргі Шыңжаң регионын үшке немесе екі бөлекке бөліп тастағанын көресіз. Енді осы туралы айтайық. Осындан шамасы он жыл бұрын қытайдың ұлтшыл зиялылары ұлттық конгрес пен орталық партия комитетіне

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: