|  |  | 

Көз қарас Тарих

Қытай “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?

Атқа мініп қылышын оңды солды жалаңдатып “ша ша шалап” кеп (қытайша өлтіріңдер деген сөз) Қазақ ауылын қанға бөктіріп кететін қилы оқиғаларды бала күнімізден бері кітаптан оқып өсіп едік. Күншығыс Цинхай, Гансуға ауып Тибет асып Кашмир, Пакістанға ат басын тіреген Алтай мен Ұлық Еренқабырға қазақтарының қасіретті тағдыры туралы бүгінге шекім (дейін) аз айтылмады. Қаншама кітап, мақала жазылды… Оқыған сайын сай сүйегің сырқырайды… Әсіресе, Әбетай Мұқарапұлы құрастырып жинақтаған “Киелі Көш”ті оқысаңыздар (алда кирилицсияға аударылып жатса) онда қасіретті оқиғалар біршама анық жазылған, оқып жатқанда көз алдыңызға бейне кинодай елестеп отырады.Eldeç Orda суреті.

Ана жолы осы парақшамда “Қытайдағы Мұсылман Элитасының Қилы Тарихы және Оның Шығыс Түркістанға Ықпалы” атты пост жазғамын, сондағы Үштік Ма әулетінің бір дөкейі осы- Ма Буфаң. Бұл кісі әскери саясаткер, бірақ өмірі өте күрделі тұлға. Бұнымен әскери, саяси келсімшарт жасасып Шыңжаң қазағына еркіндік әпермек болған Әліптің баласы Елісқан да әскери маман болған. Қызығы сол, Ма Буфаңның тарихи ордасы бар (музей іспетті), ал Елісқанда бір түйір тасы бар ескерткіш те жоқ!Eldeç Orda суреті.

Әлқисса, сіз Цинхай өлкесінің Ци Ниң қаласына бара қалсаңыз қаладағы ең құрметті орынның бірі- Ма Буфаң Ордасы (马步芳公馆) атты тарихи музейге де бара кетуді ұмытпаңыз. Ма Буфаң десе қазақтар қатты жеккөреді. Ма Буфаңнан қазаққа келген қиянатты ешуақытта ақтай да алмайды. Қытай коммунисттері тіптен жиіркеніп қарайды. Тіпті, қытай басшысы МАО “басқасы ақиқатқа қайтса (бағынса) қабылдаймыз, өткенін қузамаймыз. Ал, Ма Буфаңды ешқашан қабылданбайды” деген. Мао-дың батыс пен батыс терістікке жұмсаған қалың қолын Ма Буфаң адам жаны түршігерлік дәрежеде қырғындап жіберген. Естуге қарағанда жетпіс мың әскер қоршаудан шыға алмай қырғынға ұшырапты, соның үш мыңы әйел әскер екен, олар ең жантүршігерлік қинаумен өлтірілген дейді. Ма Буфаң Жаң Қайшыға өзінің адалдығын дәлелдеу үшін қырғында өлген коммунист әскердің бірбөлімін шиға орап тұздап Нан Киндегі Жаң-ға сауғаға ұсынған деседі (суреттегідей). Жалпы, Маодың осы жетпіс мың қарулы қосынынан небәрі төрт жүз әскер аман қалыпты, оның ішінде бүгінгі Қытай басшысы Ши-дың әкесі және біз бала күнімізде теледидарда қойылатын 20 бөлімді “Шуиь Шаңчиян” филіміндегі сондай “парасатты” боп көрінген Шуиь Шаңчиян да бар. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Ал, осы қатыгездігімен есте қалған Ма Буфаңда жеке тарихи мұражай бар, Қазақта ештеңе жоқ… 1980-1983 жылдары қытайда саяси күдік пен қуғынға ұшырап атылып кеткендер мен он жыл, жиырма жыл түрмеге отырғандар ақтала бастады. Өмірден озғандары қайта ұлықталып, көзі тірілерінің саяси беделі қалпына келіп, шендері тағылып жатты. Тіпті, коммунисттер өзінен бұрынғы Гоминдаң үкіметі кезіндегі кейбір әскери, саяси тұлғаларды да ақтап алып, олар туралы тың тарихи көзғарастарын ортаға қойып жатты. Осы тұста Ма Буфаңды кімдер ақтап, кімдер оның тарихи музейін қалпына келтірді деген сұрақ туады… Бұл сұрақтың жауабы, қытай коммунисттерімен жағаласып өскен мұсылман элитасының шоғырына тіке қатысты болса керек.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Осы тұста біздің қазақтан аса көп ешкім ақтала қойған жоқ. Ең өкініштісі осы! Сіз үнемі атын естіп жүретін Оспан Сіләмұлы, Қалибек Хакімұлы, Қамза Шомышбайұлы, Тәкімандардан тыс, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің бұрынғы хатшысы Сәліс Әміреұлы, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қорғаныс миністірі Закария Әшенұлы (бұл кісі 1948-жылы 8-қазақ полкын құрып, қолбасшы болған, қазақ полкының лейтнанты Мадалым Байқонақұлы Түркияда), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қаржы миністірі Жанымқан Тілеубайұлы, хатшысы Қабимолда Манжыбайұлы (бұл кісі бертін ақталыпты деп естідім), кезінде Шыңжаң Өлкелік үкіметтің құрлыс және орман миністірі болған Баймолла Қарекеұлының хатшысы болған Әбдікерім Ынтықбайұлы (1947-жылы Шыңжаң Өлкелік жазушылар одағының алтын иегері атағын алған), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің полицсия төрағасы Әбеу, Манас бойында Шарқи Түркістанға қарсы азаматтық соғыс жариялап Іледе көтеріліс жасап арты зор күшпен бастықтырылған Мәлікажы (баталион командиры), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің орынбасары, кейін Қазақ автономиясының бірінші төрағасы болған Пәтіқан Сүгірбаев, тіпті көзі тірі алыс жақын шетелге барып кеп жүрген жазушы Батырқан Құсбегин де бар (бұл кісі “кешулер” атты кітабында өзінің әлі неге ақталмағанын баяндайды), т.б біз атын атап, түсін түстемеген тағы қаншама жүздеген қазақтың лауазымды тұлғалары бар. Оларды ақтау былай қалсын, атын атаудың өзі үлкен әңгіме. Сонда қытай коммунисттері дербес жүз мыңдай армиясы, дербес әскери үкіметі болған Ма Буфаңды ақтап, одан күші әлде қайда “әлсіз” қазақ зиялылары мен саяси тұлғаларын ақтай алмауы нені білдіреді? Жоқ, әлде шегаралық аймаққа шоғырлы қоныс тепкен қазақтардың “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?!

Related Articles

  • Қытайлар Ғұндарға 80 жыл бағынған

    Ғұндардың әскери мемілекетінің құрылуыБіздің заманымыздан бұрынғы 215 жылы Ғұндардың кошпенді-әскери мемлекеті құрылды. Ұлыстың қағаны Түмен болды. Түменнің Бақтұғ( Модон) атты тах мұрагері болды, Түмен оны тах мұрагерлігінен қағып көршілес Нүкүз(月氏)дерге аманатқа жіберді, артынан екі ел жауласқанда Нүкүз ханы Модонды өлтірмек болды, Модон Нүкүздердің бір жүйірік атын қолға түсірдіде ұстатпай Ғұндарға қашып келді. Түмен тәңірқұт оған түмен(10000) жасақты басқартты, Модон ысқырма жебені жасап шығып жасақтарына: «Мен жебені қалай атсам сендерде солай атасыңдар атпағандардың басы кесіледі !» деп әмір етті. Бір жолы өзінің сайгүлігіне қарата оқ атты, өзімен қосыла атпағандарды сол майданда шауып өлтірді. Тағы бір жолы тіпті өз бәйбішесіне қаратып оқ атты, қосыла атпағандарды тағы да өлтірді. Түмен тәңірқұтпен бірге аңға

  • Көктүріктен тараған Қазақ рулары

    Ерзат Кәрібай Көктүрік қағанаты ұлы Ғұн қағанатынан кейінгі көшпенді-әскери жұрттардың құрған империясы. 552-742 жылдарға дейін 190 жылдай дәурен сүрді, билеушы тайпа Ашина тайпасы. Териториясы шығыста Жапон теңізінен батыста қара теңізге дейін; Солтүстікте Сіберия ормандарынан Иран, Қытайға дейін созылған он миллион шаршы километр аумақты алып жатты. Түркі әсілінде Ашина бастаған ондаған тайпалар одағының аты болатын. Тегі Ғұндар мен Сақтардың бірінен, ең алғашында Нионуан қағанатына қарасты теміршілер болатын, 545 жылы Бумын қаған Терглектер(арбалылар немесе қаңғарлар) Нионуандарға аттанған жасақтарын тосқауылдап талқанын шығардыда 50 мың отбасы Терглектерді бағындырып алдыда 546 жылы Нионуан қағаны анағайды ойсырата жеңді, анағай өзін-өзі өлтірді. Осылайша Көктүрік қағанаты құрылды. Қағанат Алтай тауында шаңырақ көтерді де кейін көшпенділердің қасиетті жұрты болған

  • Иманипедагогиканың қажеттілігі және алғышарты

    Педагогика əрбір адамның бүкіл өмір бойы дамуының кепілі жəне құралы болған педагогикалық процестің мəні мен мазмұнын, заңдары мен заңдылықтарын жəне оның бүгінгі бағыт-бағдары мен болашақ өркендеу жолын зерттеуші ғылым жүйесі. Осы негізде педагогика тəлім-тəрбие процесінің ұйымдасу теориясы мен технологиясын, педагог іс-əрекетін (педагогикалық қызметті) жəне оқушылардың əрқилы оқу жұмыстарын жетілдірудің формалары мен əдістерін əрі олар арасындағы оқу істері төңірегінде туындап отыратын қарым-қатынас, ықпалдастық стратегиялары мен тəсілдерін нақтылап, ашып отырады. Адам биологиялық тіршілік иесі ретінде дүниеге келеді. Оның тұлға болып жетілуі үшін — тәрбиелеу қажет. Дәл осы тәрбие адамды ізгілендіріп, оған қажет қасиет сапаларды қалыптастырады. Қазіргі қоғамда тәрбие жұмыстарын жүргізу үшін арнайы мекемелер түзілген. Бұл үдерісті кәсіби білімді адамдар басқарады. Тәрбие жөнінде

  • Бойыңа ойың сай болғыр, дәудің аты дәу ғой қашанда 

    Batyrkhan Kurmanseit Аргентинаның Буэнос-Айресында өткен “Үлкен жиырмалық” (G20) елдері басшыларының саммиті нәтижелеріне қатысты қабылданған ортақ мәлімдемеде бүгінгі таңдағы ең маңызды әлемдік мәселелердің бірі болып отырған АҚШ-тың протекционизм саясаты жайында ештеңе айтылмады. Оның орнына тараптар “Ең алдымен Америка” дегенінен қайтпай отырған президент Трамптың талабымен Дүниежүзілік сауда ұйымын реформалауға қатысты келісімге қол жеткізді. “Біржақты саясатты қолдауға емес, көпжақты әріптестік жүйесін күшейтуге күш салу керек” дегенді бүгінге дейін қайталап келген G20 елдері басшылары осы жолы өз позицияларын қорғап қала алмады” деп жатыр көп эксперттер. Саммиттің жабылу рәсімінен кейін өткен пресс-конференцияда “Еркін сауда қағидасын сақтап, протекционизм саясатын жүргізбеудің маңызды екені туралы бірлескен мәлімдемеде неге ештеңе айтылмады” деген сұраққа ұйымдастырушы ел Аргентинаның президенті Маурисио Макри

  • Тәуелсіздік күрескерлеріне мың алғыс!

    1986 жылы желтоқсан айының ортасында Алматы қаласындағы Брежнев (қазіргі Республика) алаңы бүкіл әлемнің назарын өзіне аударды. Ол кезде қазіргідей интернет, әлеуметтік желілер жоқ болса да, жергілікті жастардың демократиялық бас көтеруі туралы ақпарат дүниежүзіне тарап үлгерген еді. Компартияның Д.Қонаевты қызметінен тайдырып, оның орнына бұған дейін Қазақстан үшін беймәлім болған Г.Колбинді тағайындауы наразылық туғызып, қаладағы орталық алаңға он мыңдаған жастар жиналды. Қарсы келгенді қан қақсатып үйренген кеңес өкіметі бұл жолы да ешкімді аямады. Бейбіт сипатта басталған шеру ақыр соңында күшпен басылып, оған қатысқандардың біразы қаза тапты, көбі қуғынға ұшырады. Осы бір тарихи сәтті жастардың жадында мәңгі сақтау үшін, «Адырна» ұлттық-этнографиялық бірлестігі Алматы қаласы Ішкі саясат басқармасының қолдауымен шаһардағы бірқатар мекемелерде арнайы кездесулер

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: