|  |  | 

Көз қарас Тарих

Қытай “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?

Атқа мініп қылышын оңды солды жалаңдатып “ша ша шалап” кеп (қытайша өлтіріңдер деген сөз) Қазақ ауылын қанға бөктіріп кететін қилы оқиғаларды бала күнімізден бері кітаптан оқып өсіп едік. Күншығыс Цинхай, Гансуға ауып Тибет асып Кашмир, Пакістанға ат басын тіреген Алтай мен Ұлық Еренқабырға қазақтарының қасіретті тағдыры туралы бүгінге шекім (дейін) аз айтылмады. Қаншама кітап, мақала жазылды… Оқыған сайын сай сүйегің сырқырайды… Әсіресе, Әбетай Мұқарапұлы құрастырып жинақтаған “Киелі Көш”ті оқысаңыздар (алда кирилицсияға аударылып жатса) онда қасіретті оқиғалар біршама анық жазылған, оқып жатқанда көз алдыңызға бейне кинодай елестеп отырады.Eldeç Orda суреті.

Ана жолы осы парақшамда “Қытайдағы Мұсылман Элитасының Қилы Тарихы және Оның Шығыс Түркістанға Ықпалы” атты пост жазғамын, сондағы Үштік Ма әулетінің бір дөкейі осы- Ма Буфаң. Бұл кісі әскери саясаткер, бірақ өмірі өте күрделі тұлға. Бұнымен әскери, саяси келсімшарт жасасып Шыңжаң қазағына еркіндік әпермек болған Әліптің баласы Елісқан да әскери маман болған. Қызығы сол, Ма Буфаңның тарихи ордасы бар (музей іспетті), ал Елісқанда бір түйір тасы бар ескерткіш те жоқ!Eldeç Orda суреті.

Әлқисса, сіз Цинхай өлкесінің Ци Ниң қаласына бара қалсаңыз қаладағы ең құрметті орынның бірі- Ма Буфаң Ордасы (马步芳公馆) атты тарихи музейге де бара кетуді ұмытпаңыз. Ма Буфаң десе қазақтар қатты жеккөреді. Ма Буфаңнан қазаққа келген қиянатты ешуақытта ақтай да алмайды. Қытай коммунисттері тіптен жиіркеніп қарайды. Тіпті, қытай басшысы МАО “басқасы ақиқатқа қайтса (бағынса) қабылдаймыз, өткенін қузамаймыз. Ал, Ма Буфаңды ешқашан қабылданбайды” деген. Мао-дың батыс пен батыс терістікке жұмсаған қалың қолын Ма Буфаң адам жаны түршігерлік дәрежеде қырғындап жіберген. Естуге қарағанда жетпіс мың әскер қоршаудан шыға алмай қырғынға ұшырапты, соның үш мыңы әйел әскер екен, олар ең жантүршігерлік қинаумен өлтірілген дейді. Ма Буфаң Жаң Қайшыға өзінің адалдығын дәлелдеу үшін қырғында өлген коммунист әскердің бірбөлімін шиға орап тұздап Нан Киндегі Жаң-ға сауғаға ұсынған деседі (суреттегідей). Жалпы, Маодың осы жетпіс мың қарулы қосынынан небәрі төрт жүз әскер аман қалыпты, оның ішінде бүгінгі Қытай басшысы Ши-дың әкесі және біз бала күнімізде теледидарда қойылатын 20 бөлімді “Шуиь Шаңчиян” филіміндегі сондай “парасатты” боп көрінген Шуиь Шаңчиян да бар. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Ал, осы қатыгездігімен есте қалған Ма Буфаңда жеке тарихи мұражай бар, Қазақта ештеңе жоқ… 1980-1983 жылдары қытайда саяси күдік пен қуғынға ұшырап атылып кеткендер мен он жыл, жиырма жыл түрмеге отырғандар ақтала бастады. Өмірден озғандары қайта ұлықталып, көзі тірілерінің саяси беделі қалпына келіп, шендері тағылып жатты. Тіпті, коммунисттер өзінен бұрынғы Гоминдаң үкіметі кезіндегі кейбір әскери, саяси тұлғаларды да ақтап алып, олар туралы тың тарихи көзғарастарын ортаға қойып жатты. Осы тұста Ма Буфаңды кімдер ақтап, кімдер оның тарихи музейін қалпына келтірді деген сұрақ туады… Бұл сұрақтың жауабы, қытай коммунисттерімен жағаласып өскен мұсылман элитасының шоғырына тіке қатысты болса керек.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Осы тұста біздің қазақтан аса көп ешкім ақтала қойған жоқ. Ең өкініштісі осы! Сіз үнемі атын естіп жүретін Оспан Сіләмұлы, Қалибек Хакімұлы, Қамза Шомышбайұлы, Тәкімандардан тыс, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің бұрынғы хатшысы Сәліс Әміреұлы, Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қорғаныс миністірі Закария Әшенұлы (бұл кісі 1948-жылы 8-қазақ полкын құрып, қолбасшы болған, қазақ полкының лейтнанты Мадалым Байқонақұлы Түркияда), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің қаржы миністірі Жанымқан Тілеубайұлы, хатшысы Қабимолда Манжыбайұлы (бұл кісі бертін ақталыпты деп естідім), кезінде Шыңжаң Өлкелік үкіметтің құрлыс және орман миністірі болған Баймолла Қарекеұлының хатшысы болған Әбдікерім Ынтықбайұлы (1947-жылы Шыңжаң Өлкелік жазушылар одағының алтын иегері атағын алған), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің полицсия төрағасы Әбеу, Манас бойында Шарқи Түркістанға қарсы азаматтық соғыс жариялап Іледе көтеріліс жасап арты зор күшпен бастықтырылған Мәлікажы (баталион командиры), Шыңжаң Өлкелік үкіметтің орынбасары, кейін Қазақ автономиясының бірінші төрағасы болған Пәтіқан Сүгірбаев, тіпті көзі тірі алыс жақын шетелге барып кеп жүрген жазушы Батырқан Құсбегин де бар (бұл кісі “кешулер” атты кітабында өзінің әлі неге ақталмағанын баяндайды), т.б біз атын атап, түсін түстемеген тағы қаншама жүздеген қазақтың лауазымды тұлғалары бар. Оларды ақтау былай қалсын, атын атаудың өзі үлкен әңгіме. Сонда қытай коммунисттері дербес жүз мыңдай армиясы, дербес әскери үкіметі болған Ма Буфаңды ақтап, одан күші әлде қайда “әлсіз” қазақ зиялылары мен саяси тұлғаларын ақтай алмауы нені білдіреді? Жоқ, әлде шегаралық аймаққа шоғырлы қоныс тепкен қазақтардың “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?!

Related Articles

  • Адвокат Құспан халықаралық қолдауды мақтады

    Қасым АМАНЖОЛ Адвокат Абзал Құспан (алдыңғы қатарда сол жақтан бірінші) Сайрагүл Сауытбайдың сотында отыр. Жаркент, 13 шілде 2018 жыл Азаттықтың тікелей трансляциясында көрермендер сұрақтарына жауап берген адвокат Абзал Құспан Қазақстаннан пана іздеуші Қытай қазағы Сайрагүл Сауытбайдың тамыздың 1-інде сот залынан босатылуына әсер еткен факторларды сипаттады. Панфилов аудандық соты Сауытбайды Қазақстан-Қытай шекарасын заңсыз кесіп өткені үшін алты айға шартты түрде соттап, шетке шығарудан бас тартқан. Азаттық: Заңдық тұрғыда Сайрагүл Сауытбайдың ісі шешілді ме? Шешімін тапты деп айта аламыз ба? Абзал Құспан: Толық шешілді деп айта алмаймыз. Назар аударған болсаңыздар, сот әдетте қарарды ғана оқып, толығын кейін беретін еді. Кеше судья басынан аяғына дейін сот үкімін оқып шықты. Сот үкімінде айтылған фактінің бәрі –

  • Қытай қазақтарының мәселесі “Сайрагүлге дейін және Сайрагүлден кейін”

    Сайрагүл апайдың жеңісін шын жүректен құттықтаймын. Сот шешімінен кейінгі қуанышты бейнесін қайта қайта көріп қатты қуандым. Қуанбаған жұрт жоқ екен сол маңда. Сайрагүл апайдың бейнесіне қарап сан ойға баттым… Қытай қазақтарының мәселесі туралы осыған дейін де азаматтық пікірімді айтқамын, пост тұр. Менің жеке пікірімше қытай қазақтарының мәселесі “Сайрагүлге дейін және Сайрагүлден кейін” деп дәуір бөлгіштік сипатқа өзгеруі мүмкін. Қазір, біздің жұрт тек ғана қуанышты құттықтап тойлаумен әбігер боллып жатыр екен бірақ мәселеге үлкен маштабтан қарап стратегиялық талдау сараптау жасау жағы жетпей тұр. Қытайдан заңсыз шекара бұзып өту оқиғасы Сайрагүлге дейін де болған (меніңше Сайрагүлден кейін де болады…), Сәбет-Қытай арасындағы қырғиқабақ кезінде қытайдағы Сәбетшіл қазақ ұлтшылдары мен жас зиялылардың біразы заңсыз

  • 1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

    Eldeç Orda 1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген. Бірі, Манжур үкіметіне шын тиесілі заңды территория. Екіншісі, Жанжур үкіметіне сырттай тиесілі баламалы территория. Заң бойынша бұл баламалы территория қалаған уақытында Манжур территориясынан шығып кете алады. Сіз мына картадан қытайға тиесілі яғни Цин мемлекетіне шын тиесілі территорияны нобайлап болсада анық көре аласыз. Бұл картадағы Тибет, Моңғол, Ұйғыр және Қазақ территориясының Цин-ге кірмеуінің себебі неде? Себебі мынау: Олар Цин қағанатына жылына бір рет сырттай салық төлемін өтеп тұрған, Цин үкіметі сырттай салық өтеуші елдің ішкі ісіне килікпеген, ішкі істері, ішкі мәселесі өз ырқында болған, Бірінің сыртқы-ішкі істерін Ресейдің Орынбор, Қазан, Ташкен шаһарлары шешсе, біріне Индиядағы Моғол және алыстағы Осыманлы билігі араласып

  • «Гитлер 45-ші жылы өлмепті. Ол 83 жас жасаған» – құпия деректер не дейді?  

    Дель Пьеро Әр ғасырдың белгілі тұлғалары болады. Ол адам қанын суша ағызған жендет пе, әлде ғажайып дарынымен әлемге танылған өнер адамы ма, мәселе онда емес. Бастысы, артында ертегіге бергісіз аңыздың қалғанында. Соның бірі Адольф Гитлер. Бүгінгі күнге дейін құпиясы ашылмаған дүние ол – Екінші дүниежүзілік соғысты ашқан, «бүкіл әлемді табаныма салып таптасам» деп армандаған, қанды қырғында 50 миллионға тарта адамның опат болуына себепші болған Адольф Гитлердің мүрдесі. 1945 жылы Кеңес әскері неміс жерінің басым бөлігін жаулап алып, бас қала Берлинді қоршауға алған тұста, масқара болып қолға түспес үшін Гитлер өзін-өзі өлтіруге бел-буғаны белгілі. Әйелі Ева Браунмен қатар сүйікті итін қоса өлтірткен. Орыс әскері оның жасырынған бункерінің маңынан өртенген қос мүрдені

  • Қадуан мен Сунь Мэилин

                  1944-жылы Шың Шысайдың онбір жылдық уақытша үкіметі құлады. Көп аялдамай Шың ішкі қытайға жөткеліп кетті. Шығыс Қазақияның тарихында бұрын соңды болмаған тарихи өзгеріс дәл сол тұста бірінен соң бірі орын алып жатты. Суреттегі ақ шылауышты кісі- Қадуан Мамырбекқызы. Көгедай Хан Ордасының соңғы хандарының бірі Әлен Уаңның зайыбы. Қасындағы кісі атақты саясаткер, дипломат Сунь Мэилин. Ол қытай президенті Жаң Қайшының зайыбы. Заманында Америкадан білім алған, өте сауатты, мәдениетті тұлға. 1944-жылы Нан Киннен Үрімжіге ұшып келіп түрмедегі қазақтарды босатып, шет қиырға босқан қазақтарды елге оралту мәселесін қолдап арнайы комиссия құрған және оншақты қазаққа жоғары лауазымды орын тағайындап жұмысқа сайлап кетеді. 1946-жылы қазақтар Нан Киндегі ұлттық

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: