ازاتتىق: قازاقستاندا سينوفوبيانىڭ كۇشەيگەنى بايقالادى. شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق قازاقتاردى ساياسي تاربيە ورتالىقتارىنا جاپپاي قاماۋ مەن استانانىڭ قىتايلىق ازاماتتارعا 72 ساعاتتىق ۆيزاسىز كىرۋ رۇقساتىن بەرۋى الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. قىتايدىڭ “ەكونوميكالىق جانە ساياسي ەكسپانسياسى” تۋرالى الاڭداۋعا قانشالىقتى نەگىز بار؟
نيل كوللينس: بۇقارالىق دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا جوعارعى دەڭگەيدە الاڭداۋ مەن سينوفوبيا از. بۇقارالىق دەڭگەيدە بۇعان قىتايدىڭ ينۆەستيتسياسى، زاۋىتتارى مەن ينفراقۇرىلىم جوبالارىمەن ۇشىراسقان جەكە ادامداردىڭ تاجىريبەسى تۇرتكى بولىپ تۇر. بۇل جاعىنان قاراعاندا قازاقستان باسقا كوپتەگەن ەلدەن وزگەشە دە ەمەس. قىتايدىڭ كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردەگى، افريكاداعى ينۆەستيتسياسىنا قاراساڭىز، وسىعان ۇقساس رەاكتسيا بايقايسىز. قىتاي شەت ەلگە ماماندارىن، ينجەنەرلەرىن توپتاپ جىبەرەدى، جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشىن پايدالانبايدى. بۇل ەرىكسىز بولىنۋشىلىك تۋدىرادى. بۇل – شەكارالاس قازاقستانعا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. قىتايدىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى – وسى. بۇل ءتاسىل جەرگىلىكتى حالىقتى ءجيى شامداندىرادى. قازاقستاننىڭ جاعدايىندا [شىڭجاڭداعى] ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ماسەلەسى بۇعان قاباتتاسا ءتۇستى.
ازاتتىق: پەكينگە بارعان سوڭعى رەسمي ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “ترانسشەكارالىق سيمپاتيا تانىتتى، پاتريوتيزمنەن اينىدى، ءدىني ەكسترەميزمگە ۇرىندى” دەگەن سياقتى ايىپتار تاعىلىپ جاتقان باتىس قىتايداعى قازاقتاردىڭ ماسەلەسىن كوتەرمەدى. شىڭجاڭداعى بۇل احۋال قايتىپ وزگەرۋى مۇمكىن جانە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى بار ما؟
ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى.
نيل كوللينس: كەيبىر ادامداردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان كوبىرەك نارسە كەلەر ەدى عوي دەپ سۇراۋى مۇمكىن. ونىڭ [پەكيندەگى كەلىسسوزدە] ناقتى نە ايتقانىن انىق بىلمەيمىز دە. بىلەتىنىمىز – [قازاقستاننىڭ] سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بەلسەندى بولا باستادى. كاسىبي ديپلوماتتارعا ساي تۇردە ساق، ديپلوماتيالىق مانەردە مالىمدەمەلەر جاساپ جاتىر. بىراق مالىمدەمە جاريالاپ جاتقانى، كوممەنتاري بەرىپ جاتقانى – فاكت… ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى. تيبەتتى باسقارعان وكىل شىڭجاڭعا جىبەرىلدى. بۇل – سوڭعى ءۇش جىلداعى وزگەرىستىڭ ءبىر سەبەبى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ جاقسىراق، وڭايىراق جولدارى بار ەكەنىن ەندى ءتۇسىنۋى مۇمكىن. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسىنىڭ اياسىندا قاراساڭىز، شىڭجاڭ – تيبەت ەمەس. بۇل جەردە ارى-بەرى قوزعالىس بار، شەكارا اشىلا تۇسپەك. قازاقستان ۇكىمەتىنە الاڭ ءبىلدىرۋ كەرەك، ويتكەنى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا قازىر پوزيتسياسى جاقسىراق.
ازاتتىق: قازاقستان ءۇشىن قىتايمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋدىڭ پايداسى مەن زيانى نە بولماق؟
نيل كوللينس: باسقاشا جاسايتىنداي بالاما بار ما؟ ەكونوميكا جاقسى بولعانىمەن مۇناي مەن گاز سياقتى شيكىزات وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل احۋال ۇزاققا سوزىلمايدى. ءارتاراپتانۋ – قازاقستان ءۇشىن قيسىندى ساياسات. قىتاي سياقتى جۋىردا الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنا اينالعالى تۇرعان الىپ ەلگە كورشى بولىپ وتىرعان قازاقستان بۇل فاكتوردى ەلەۋسىز قالدىرا المايدى. [قىتايمەن تىعىز بايلانىستىڭ] ەڭ ۇلكەن زيانى – قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى كەزىندە ترانزيت ايماق بولىپ قالا بەرۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ ەۋرازيا ەكونوميكا وداعىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ءتيىمدى تاريفتەرىن پايدالانىپ، قىتاي كورشى تەرريتوريامەن پويىزدارىن جۇرگىزە بەرمەك. تەمىر جولعا قاتىستى ينفراقۇرىلىمدىق جاعىنان وڭالعانىمەن قازاقستان پايدا كورمەۋى ىقتيمال. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ كەرەك. اۆستراليا مەن اقش سياقتى تەمىر جول ينفراقۇرىلىمى ۇقساس ەلدەر بار. مىسالى، كاليفورنيا مەن شىعىس جاعالاۋدى، پەرت پەن مەلبۋرندى جالعاپ تۇرعان الىپ ينفراقۇرىلىمنىڭ بويىنداعى كەيبىر ايماق نە سەبەپتى گۇلدەندى، نەگە كەيبىرى ەلەۋسىز قالدى؟ بۇل قۇپيانى اشسا، قازاقستان [قىتايدىڭ] ينۆەستيتسياسىنان كوبىرەك پايدا تۇسىرەر ەدى. ال قىتاي قورشاعان ورتانى لاستايتىن يندۋستريالارىن جىبەرەتىن بولسا، ەڭ قيىن جاعداي تۋى مۇمكىن.
ازاتتىق: قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى قازاقستاننىڭ ورنى قانداي؟
نيل كوللينس: دۇنيە ءجۇزىنىڭ كارتاسىنا قاراساڭىز، قىتايدىڭ مينەرال مەن ازىق-تۇلىك تاسىمالداۋ جولدارى اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى ۇستەم تۇرعان تەڭىز مارشرۋتتارىمەن وتەدى. قىتاي بۇل تاراپتان كەتىپ، قۇرلىق مارشرۋتىن دامىتسا، پوزيتسياسى كۇشەيەدى دەپ ويلايدى. جالپى قىتاي قازاقستان تۋرالى كوپ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. بىراق ورتالىق ازيانىڭ ولارعا ماڭىزى زور. بۇل ايماقتى قاراستىرعاندا ينفراقۇرىلىمىن قايدا سالۋى مۇمكىن؟ وسىنداي باقۋاتتى، تۇراقتى ەلدە مە؟ الدە مۇنداي ارتىقشىلىعى جوق ورتالىق ازيانىڭ قالعان ءتورت ەلىندە مە؟
قىتاي وتكەن تاريحىنا ءۇڭىلىپ، اركەز عالامدىق دەڭگەيدە دەرجاۆا بولعانىن ەستە ۇستايدى. ولاردىڭ كوزقاراسىنا سايكەس، سوڭعى ەكى عاسىردا ەۋروپالىقتار اسكەري تەحنولوگياسىن جەتىلدىرىپ، العا شىقتى. مۇنىڭ سوڭى قىتايدا ۇزاققا سوزىلعان تۇراقسىز كەزەڭ – “قورلانۋ عاسىرىنا” ۇلاستى. ال قازىر وزدەرىن قايتا جىگەرلەندىرۋ جاعدايىندا تۇر. قىتاي ءوز ويىنداعى قىتاي، ياعني “الەمنىڭ كىندىگى” بولۋى ءتيىسپىز دەپ ويلايدى. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسى – وسى ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى. قازاقستاننىڭ بۇل ساياساتتا ورنى بار. ەكى ەلدىڭ اراسىندا ازداپ سەنبەۋشىلىك بولسا دا، پراگماتيكالىق قارىم-قاتىناس ورناعان. كەڭىرەك، عالامدىق اۋقىمدا قاراسا، قازاقستان بۇل قاتىناستان پايدا تۇسىرە الادى.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ