Azattıq: Qazaqstanda sinofobiyanıñ küşeygeni bayqaladı. Şıñjañdağı etnikalıq qazaqtardı sayasi tärbie ortalıqtarına jappay qamau men Astananıñ qıtaylıq azamattarğa 72 sağattıq vizasız kiru rwqsatın berui äleumettik jelilerde qızu talqılanıp jatır. Qıtaydıñ “ekonomikalıq jäne sayasi ekspansiyası” turalı alañdauğa qanşalıqtı negiz bar?

Nil Kollins: Bwqaralıq deñgeymen salıstırğanda joğarğı deñgeyde alañdau men sinofobiya az. Bwqaralıq deñgeyde bwğan Qıtaydıñ investiciyası, zauıttarı men infraqwrılım jobalarımen wşırasqan jeke adamdardıñ täjiribesi türtki bolıp twr. Bwl jağınan qarağanda Qazaqstan basqa köptegen elden özgeşe de emes. Qıtaydıñ köptegen damuşı elderdegi, Afrikadağı investiciyasına qarasañız, osığan wqsas reakciya bayqaysız. Qıtay şet elge mamandarın, injenerlerin toptap jiberedi, jergilikti jwmıs küşin paydalanbaydı. Bwl eriksiz bölinuşilik tudıradı. Bwl – şekaralas Qazaqstanğa ğana qatıstı mäsele emes. Qıtaydıñ jwmıs isteu täsili – osı. Bwl täsil jergilikti halıqtı jii şamdandıradı. Qazaqstannıñ jağdayında [Şıñjañdağı] etnikalıq qazaqtardıñ mäselesi bwğan qabattasa tüsti.

Azattıq: Pekinge barğan soñğı resmi saparı kezinde prezident Nwrswltan Nazarbaev “transşekaralıq simpatiya tanıttı, patriotizmnen aynıdı, dini ekstremizmge wrındı” degen siyaqtı ayıptar tağılıp jatqan Batıs Qıtaydağı qazaqtardıñ mäselesin kötermedi. Şıñjañdağı bwl ahual qaytip özgerui mümkin jäne bwl mäseleniñ şeşimi bar ma?

​Nil Kollins: Keybir adamdardıñ bwl mäselege qatıstı prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ qolınan köbirek närse keler edi ğoy dep swrauı mümkin. Onıñ [Pekindegi kelissözde] naqtı ne aytqanın anıq bilmeymiz de. Biletinimiz – [Qazaqstannıñ] sırtqı ister ministrligi belsendi bola bastadı. Käsibi diplomattarğa say türde saq, diplomatiyalıq mänerde mälimdemeler jasap jatır. Biraq mälimdeme jariyalap jatqanı, kommentariy berip jatqanı – fakt… Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı. Tibetti basqarğan ökil Şıñjañğa jiberildi. Bwl – soñğı üş jıldağı özgeristiñ bir sebebi. Mäseleni şeşudiñ jaqsıraq, oñayıraq joldarı bar ekenin endi tüsinui mümkin. “Bir beldeu – bir jol” bastamasınıñ ayasında qarasañız, Şıñjañ – Tibet emes. Bwl jerde arı-beri qozğalıs bar, şekara aşıla tüspek. Qazaqstan ükimetine alañ bildiru kerek, öytkeni bwrınğımen salıstırğanda qazir poziciyası jaqsıraq.

Azattıq: Qazaqstan üşin Qıtaymen tığız ekonomikalıq baylanıs ornatudıñ paydası men ziyanı ne bolmaq?

Nil Kollins: Basqaşa jasaytınday balama bar ma? Ekonomika jaqsı bolğanımen mwnay men gaz siyaqtı şikizat öndiruge negizdelgen. Bwl ahual wzaqqa sozılmaydı. Ärtaraptanu – Qazaqstan üşin qisındı sayasat. Qıtay siyaqtı juırda älemniñ eñ iri ekonomikasına aynalğalı twrğan alıp elge körşi bolıp otırğan Qazaqstan bwl faktordı eleusiz qaldıra almaydı. [Qıtaymen tığız baylanıstıñ] eñ ülken ziyanı – Qazaqstan Qıtay men Europa arasındağı tauar tasımalı kezinde tranzit aymaq bolıp qala berui mümkin. Qazaqstannıñ Euraziya ekonomika odağınıñ müşesi retindegi tiimdi tarifterin paydalanıp, Qıtay körşi territoriyamen poyızdarın jürgize bermek. Temir jolğa qatıstı infraqwrılımdıq jağınan oñalğanımen Qazaqstan payda körmeui ıqtimal. Basqa elderdiñ täjiribesin zertteu kerek. Avstraliya men AQŞ siyaqtı temir jol infraqwrılımı wqsas elder bar. Mısalı, Kaliforniya men Şığıs jağalaudı, Pert pen Mel'burndı jalğap twrğan alıp infraqwrılımnıñ boyındağı keybir aymaq ne sebepti güldendi, nege keybiri eleusiz qaldı? Bwl qwpiyanı aşsa, Qazaqstan [Qıtaydıñ] investiciyasınan köbirek payda tüsirer edi. Al Qıtay qorşağan ortanı lastaytın industriyaların jiberetin bolsa, eñ qiın jağday tuuı mümkin.

Azattıq: Qıtaydıñ sırtqı sayasatındağı Qazaqstannıñ ornı qanday?

Nil Kollins: Dünie jüziniñ kartasına qarasañız, Qıtaydıñ mineral men azıq-tülik tasımaldau joldarı AQŞ pen onıñ odaqtastarı üstem twrğan teñiz marşruttarımen ötedi. Qıtay bwl taraptan ketip, qwrlıq marşrutın damıtsa, poziciyası küşeyedi dep oylaydı. Jalpı Qıtay Qazaqstan turalı köp bile bermeui mümkin. Biraq Ortalıq Aziyanıñ olarğa mañızı zor. Bwl aymaqtı qarastırğanda infraqwrılımın qayda saluı mümkin? Osınday baquattı, twraqtı elde me? Älde mwnday artıqşılığı joq Ortalıq Aziyanıñ qalğan tört elinde me?

Qıtay ötken tarihına üñilip, ärkez ğalamdıq deñgeyde derjava bolğanın este wstaydı. Olardıñ közqarasına säykes, soñğı eki ğasırda europalıqtar äskeri tehnologiyasın jetildirip, alğa şıqtı. Mwnıñ soñı Qıtayda wzaqqa sozılğan twraqsız kezeñ – “qorlanu ğasırına” wlastı. Al qazir özderin qayta jigerlendiru jağdayında twr. Qıtay öz oyındağı Qıtay, yağni “älemniñ kindigi” boluı tiispiz dep oylaydı. “Bir beldeu – bir jol” bastaması – osı sayasattıñ bir böligi. Qazaqstannıñ bwl sayasatta ornı bar. Eki eldiñ arasında azdap senbeuşilik bolsa da, pragmatikalıq qarım-qatınas ornağan. Keñirek, ğalamdıq auqımda qarasa, Qazaqstan bwl qatınastan payda tüsire aladı.

Azat Europa / Azattıq radiosı