نەسيە قايدا جۇمسالىپ جاتىر؟
kerey.kz
2018 جىلدىڭ 11 ايىندا بانكتەردىڭ حالىققا بەرگەن نەسيەلەرىنىڭ 52 پايىزى
يمپورتتىق تاۋارلاردى الۋعا جۇمسالعان ەكەن. مۇنى «حالىقتىق كوممۋنيستەر»
پارتياسىنىڭ ساراپشىلارى انىقتاپ وتىر. وسى پارتيانىڭ ماجىلىستەگى فراكتسياسىنىڭ
جەتەكشىسى ا.قوڭىروۆ مۇنى الاڭداتارلىق جاعداي دەپ ساناپ، ۇلتتىق بانك توراعاسى
د.اقىشەۆكە ساۋال جولدادى. ويتكەنى، بارلىق دامىعان جانە دۇرىس جولمەن دامىپ كەلە
جاتقان مەملەكەتتەردە نەسيەنىڭ ۇلكەن بولىگى ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەدى.
ال ساۋدا سالاسىنا، اتاپ ايتقاندا الىپساتارلىق جۇمىستار ءۇشىن بەرىلەتىن نەسيە كولەمى
تومەن. بىزدە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ وتىر.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بىزدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە بەرىلەتىن نەسيە الەمدىك
تاجىريبەنىڭ تالابىنا دا، قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنە دە
جاۋاپ بەرە المايتىن ماردىمسىز حالدە. ونىڭ دا جالپى كولەمىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا
ۇزاقمەرزىمدى قارىز سانالادى. سونىڭ ىشىندە، ۇزاقمەرزىمگە شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بەرىلەتىن
قارىز ۇلتتىق ۆاليۋتامەن بەرىلەتىن قارىزدان ءبىر جارىم ەسە كوپ. بۇل – ءوندىرىس ورىندارى
تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى سالدارىنان شارىقتاپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۆاليۋتالىق نەسيە جۇگىن
ارقالاپ وتىر دەگەن ءسوز. جوعارىدا ايتىلعانداي، قازىر نەسيەلەر نەگىزىنەن قىسقامەرزىمدى
ساۋدا وپەراتسيالارىنا بەرىلىپ جاتىر. بۇل – نەسيە شەتەل تاۋارلارىنىڭ يمپورتىن
قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر دەگەن ءسوز. وسىنىڭ سالدارىنان وتاندىق ءونىم
ءوندىرىسى نەسيە جۇيەسىنىڭ نازارىنان تىس قالۋدا. قىسقامەرزىمدى ساۋدا وپەراتسيالارىمەن
قاتار تۇتىنۋشىلىق باعىتتاعى نەسيەلەندىرۋ بەلەڭ الىپ تۇر. 2018 جىلدىڭ قاڭتار،
قاراشا ايلارىندا تۇتىنۋشىلىق نەسيەنىڭ كولەمى 2,9 تريلليون تەڭگەدەن 3,3 تريلليون
تەڭگەگە دەيىن، ياعني 400 ميلليارد تەڭگەگە وسكەن. مۇنىڭ 95%-ى ۇزاقمەرزىمدى قارىز بولعان.
سىياقى مولشەرلەمەسى شامامەن 20%-دى قۇراعان. بۇل رەسمي ينفلياتسيادان 4, ال
تۇرعىنداردان تارتىلاتىن دەپوزيتتىڭ شەكتى مولشەرىنەن 2 ەسە كوپ. سونىڭ سالدارىنان
قازاقستاندىقتار تابىستىڭ ۇلعايۋىمەن سايكەس كەلمەيتىن ۇزاقمەرزىمدى نەسيە قۇرساۋىندا
قالىپ وتىر. تۇتىنۋشىلىق نەسيە دە يمپورتتى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالۋدا. سەبەبى ول
نەگىزىنەن ۇزاقمەرزىمدى قولدانىسقا جارايتىن شەتەل تاۋارى ءۇشىن الىنادى. ءىس جۇزىندە بانك
جۇيەسى حالىقتان الىنعان قاراجاتتى شەتەلدىك تاۋار وندىرۋشىلەرگە جۇمسايدى. نەسيە
ساياساتىنداعى وسىنداي كۇردەلى ءارى جۇيەلى كەمشىلىكتەر ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن
تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
وسى ماسەلەلەردى ايتا وتىرىپ، حالىقتىق كوممۋنيستەر فراكتسياسىنىڭ
دەپۋتاتتارى ۇلتتىق بانكتەن مەملەكەتتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەت دەپ
سانايتىنىن ايتتى. بۇل ساياسات ءوندىرىس سەكتورىنا نەسيە رەسۋرسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن
ارتتىرۋدى جانە ونىڭ وتاندىق ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسىن كوبەيتۋدى كوزدەۋى كەرەك. ول
ءۇشىن نەسيەنىڭ ماقساتتى باعىتىن انىقتاۋ، ءوندىرىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا
بولىنەتىن نەسيەنىڭ مەرزىمىن، كولەمىن، سىياقىسىن ناقتىلاۋ، سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك
قولداۋ دەڭگەيىندە سىياقى مولشەرىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ قاجەت دەيدى
دەپۋتاتتار.
س.ەلەۋ، ساراپشى
kerey.kz
وتىرىك نەگە كەرەك شىن بولماسا…
رەسمي اقپاراتتارعا قاراعاندا بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا
ينفلياتسيا دەڭگەيى 5,3 پايىز بولىپتى. 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل 6 پايىزعا عانا
ارتىق. ءتىپتى كەرەمەت، مۇنداي بولسا جاعدايىمىز جامان بولماعانى عوي. بىراق، «ولگەنىڭدى
جاسىرارسىڭ، كومگەندە قايتەرسىڭ» دەمەكشى مۇنىڭ جالعان ەكەنىن حالىق كۇندەلىكتى ومىردە
كورىپ ءجۇر ەمەس پە؟ دوللار قىمباتتاعان سايىن وعان ساتىپ الىناتىن بارلىق شەتەلدىك
تاۋارلاردىڭ، ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسى دا كۇننەن-كۇنگە شارىقتاپ بارادى. ولاردان
وزىمىزدە وندىرىلەتىندەردىڭ باعاسى دا قالار ەمەس. سوندىقتان حالىقتى الدارقاتىپ، وتىرىك
اقپار بەرۋدىڭ نە كەرەگى بار؟
ماجىلىستەگى حالىقتىق كومپارتيا فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ايقىن قوڭىروۆ تا
وسىعان تالداۋ جاساپ، رەسمي اقپاراتتىڭ جالعان ەكەنىن جاريا ەتتى. ول «وتىرىكتىڭ» سەبەبى
ستاتيستيكالىق جانە شىندىق كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋ مەتوديكاسىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىنەن
ەكەنىن ايتادى. «تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسى» (تبي) دەگەن كورسەتكىش بار، ول حالىقتىڭ
تۇتىنۋعا قانشا اقشا جۇمساعانىن كورسەتەدى. وسىنى «تۇتىنۋ شىعىستارىنىڭ
قۇرىلىمىمەن» (تشق) دۇرىس سالىستىرا ءبىلۋ كەرەك. ءبىزدىڭ وكىمەت قىزمەتىندە ىستەيتىن
ەكونوميستەرىمىز وسىنى ايىرۋعا اقىلدارى جەتپەيتىن سياقتى… نەمەسە، ادەيى ىستەيدى. وسى
تبي-داعى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى 37,8 پايىز دەپ انىقتاپتى ەكونوميستەر. ال ءىس
جۇزىندە، ول 48 پايىز. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ونىڭ ءتىپتى 50 پايىزدان ارتىق ەكەنىن
ايتادى.
ەندى وسىنى تالداي تۇسسەك، تبي-ءدىڭ ىشىندەگى ەت پەن ەت ونىمدەرىنىڭ شىعىندارىن
وكىمەت 9,8 پايىز دەيدى، ال شىن مانىندە ول 32,8 پايىزعا جەتكەن، ياعني ءۇش ەسە كوپ. تەك 2018
عانا ەت پەن ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسى 7,5 پايىزعا قىمباتتاعانىن ەسكەرسەك، وسىنىڭ ءوزى-اق
حالىقتىڭ قالتاسىن تەسىپ، ينفلياتسيانى ارتتىردى ەمەس پە؟ ءسۇت ونىمدەرى ءبىر جىلدا 8,2
پايىزعا قىمباتتاعان، ال ولاردىڭ ۇلەسى تبي-دا 4,5 پايىز دەلىنگەنىمەن شىن مانىندە 10,7
پايىز. ءتۇرلى مايلار ۇلەسى دە ەكى ەسەگە تومەندەتىلگەن. قورىتا ايتقاندا، ەكونوميستەر
باعاسى قىمباتتاعان ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ ءبارىنىڭ ۇلەسىن تۇتىنۋ سەبەتىنەن ازايتىپ
كورسەتكەن. ءسويتىپ، ازىق-تۇلىك باعاسى وسپەدى دەپ جالعان ناتيجە شىعارعان. ءتىپتى باعاسى
قىمباتتاعان ءدارى-دارمەكتەردىڭ ۇلەسىن دە تۇتىنۋ شىعىستارىنداعى ناقتى ۇلەسىنەن ەكى
ەسەگە تومەندەتىپ كورسەتكەن. ونىڭ ۇستىنە 2018 جىلى ونەركاسىپ باعالارى 12,4%-عا،
وندىرىستىك-تەحنيكالىق ماقساتقا ساتىپ الىناتىن ونىمدەر باعاسى 13,5%-عا، كولىكتىڭ
بارلىق تۇرلەرى بويىنشا تاسىمال تاريفتەرى 31,8%-عا ارتقان. مىنە، وسىنىڭ ءبارىن كورە
وتىرىپ، «سوقىر تۇيەنى كورمەس» دەگەندەي وكىمەتتى وتىرىكشى قىلىپ كورسەتىپ وتىرعان
ەكونوميستەر ينفلياتسيانى 5,3 پايىز دەۋدەن جاڭىلماۋدا…
2
دەپۋتاتتار وزدەرىنىڭ مۇنىمەن كەلىسپەيتىنىن ايتىپ، پرەمەر-مينيستر
ب.ساعىنتاەۆقا ساۋال جولداپ، تومەندەگى تالاپتاردى قويدى:
1. ينفلياتسيانى قۇرىقتاۋعا ناقتى شارالار قولدانۋ ءۇشىن ونىڭ ناقتى كولەمى
انىقتالسىن;
2. ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ، ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ، مايلاردىڭ باعالارىنىڭ
كۇرت كوتەرىلۋ سەبەپتەرى انىقتالىپ، ولاردى تۇراقتاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلسىن;
3. وندىرىستىك ينفلياتسيانى قۇرىقتاۋ بويىنشا كەشەندى شارالار جاسالسىن;
كوممۋنيستەر وسىلاي دەيدى، ال باسقالار باستارىن بۇعىپ وتىر. قاشانعا دەيىن بۇعار
ەكەن؟
س.ەلەۋ، ساراپشى
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ