كوز قاراس تاريح ادەبي الەم

قازاقتار شىڭجاڭ ولكەسىمەن نە قاتىسى بار؟

kerey.kz

 |  Mar 28, 2019

“ىلە ۋالاياتى” گازەتi

Eldes Orda

بۇل 1912-جىلى قۇلجا قالاسىندا جارىق كورگەن “ىلە ۋالاياتى” اتتى گازەت. گازەتتىڭ ەملەسى، ءتىلى تاشكەندەگى “تۇركىستان ۋالاياتى” گازەتى مەن ومبىداعى “دالا ۋالاياتى” گازەتىمەن شامالاس. گازەتتىڭ شىڭجاڭ قازاق-ۇيعىرلارىنىڭ العاشقى ءباسپاسوز تاريxىندا الاتىن تاريxي ماڭىزى اسا زور-دۇر. گازەت تۋرالى ايتۋدان ىلگەرى، مىناداي تاريxي شولۋ جاساماقشىمىن.

شىڭجاڭ ولكەسى (پروۆينتسسياسى) 1884-جىلى قۇرىلعانىمەن ونىڭ قۇرامىنا ءۇش ايماق قارادى. ولار: قاشقار ايماعى، اقسۋ ايماعى جانە ءۇرىمجى ايماعى. ىلە-تارباعاتاي ايماعى ياعني ىلە اسكەري گۋبەرنياسى قوسىمشا قاراعانىمەن 30 جىل بويى (1884-1914) شىڭجاڭ ولكەسىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلدى. اسىرەسە 1912-جىلى تسين يمپەرياسىنىڭ قاعانى تاقتان تۇسكەن سوڭ ىلە اسكەري ۇكىمەتى مەن شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى اراسىندا قاندى سوعىس بۇرق ەتە ءتۇستى. ەكىجاقتى سوعىستى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ وتپەلى پرەزيدەنتى يۋان شيكاي زورعا توقتاتتى.

ەندى، سىزدەن زاڭدى سۇراق تۋادى؟
قازاقتار قايدا؟
قازاقتار شىڭجاڭ ولكەسىمەن نە قاتىسى بار؟

دۇرىسى، قازاقتار 1884′تە قۇرىلعان شىڭجاڭ ولكەسىنە (پروۆينتسسياسىنا) 1914-1916-1920 جىلدارى عانا زورعا قوسىلعان، ونىڭ ءوزىن اسكەري كۇشپەن زورعا قوسقان. ودان بۇرىن قازاقتار ءوز الدىنا اسكەري گۋبەرنيا قۇرىپ بەيجىڭ بيلىگىنە تىكە قاراپ تۇرعان. وندا، شىڭجاڭ دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟ شىڭجاڭ دەگەنىمىز قوقاننان كەلگەن ياكۋپبەك xاندىعى ياعني تسين يمپەرياسى ياقۋپبەكتىڭ قاشقاريادا قۇرعان 10 جىلدىق xاندىعىن اسكەري كۇشپەن جەڭگەن سوڭ، ونىڭ xاندىق اتاۋىن تاريx ساxىناسىنان مۇلدە جويۋ ءۇشىن شىڭجاڭ (新疆، قىتايشا: شينجياڭ) دەگەن اتاۋدى ويلاپ تاۋىپ، قاشقارياداعى التى شاھار ەلىن 1884′تەن باستىپ شىڭجاڭ دەپ اتايدى. تاعى ءبىر زاڭدى سۇراق، تسين يمپەرياسى قاشقاريانىڭ التى شاھارىن “شىڭجاڭ” دەپ اتاپ جاتقان كەزدە قازاقتار قايدا تۇردى؟ قازاقتار، ءبىر گۋبەرنيا جانە ءتورت بي تورە كەرەي ورداسى (كەي دەرەككوزدەردە كوگەداي ورداسى) دەگەن تاريxي اكىمشىلىك اتاۋمەن ورتالىق بەيجىڭگە تىكە قاراستى شاعىن اۆتونوميالى كىناز بولدى. ال، ءبىر گۋبەرنيا دەگەنىمىز ىلە اسكەري گۋبەرنياسى. ىلە اسكەري گۋبەرنياسىنا ءاۋ باستا الماتى، تالدىقورعان وبلىسىنىڭ كەي اۋماعى جانە قازىرگى ىلە ايماعى، تارباعاتاي ايماعى ھام بۇراتالا وبلىسى تولىقتاي كىرەدى، كەيىن تسين-رۋسسيا كەلسىمىندە الماتى، تالدىقورعاننىڭ ءبىراز جەرى پاتشالىق رۋسسياعا بەرىلىپ، قالعان جەر تسين اۋماعىندا ياعني ىلە اسكەري گۋبەرنياسىندا قالدى. ال، كوگەداي ورداسىنا قازىرگى شىعىس قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرى، سولتۇستىگى قوساعاش، قازىرگى بايان ولگي ايماعى، قوبدا ايماعى جانە قازىرگى التاي ايماعى تولىقتاي كىرگەن. تسين-رۋسسيا كەلسىمشارتى بويىنشا قازىرگى شىعىس قازاقستان مەن قوساعاش ماڭى پاتشالىق رۋسسيا تاراپىنا، ودان تسين-قالقا، تسين-موعول، مينگو-موعول كەلسىمدەرى بويىنشا بايان ولگي، قوبدا ايماقتارى قازىرگى موڭعوليا تاراپىندا قالدى.

ابدەن پارام-پارشاعا ۇشىراعان كۇنشىعىس قازاقتارىنىڭ ودان كەيىنگى تەرريتورياسىن 1914, 1916 جانە 1920- جىلدارى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن شىڭجاڭ ولكەسىنە ءبولىپ بەرەدى. ياعني، 1914-جىلى ىلە اسكەري گۋبەرنياسىن، 1916-جىلى تارباعاتاي امبانىن (اي اعىن), 1920-جىلى التاي ولكەسىن. قازاقتار 1920-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتىنە تولىقتاي قاراعان سوڭ باسىنا اڭگىر تاياق ويناي باستادى. بۇل تۇستاعى تاريxتى پاراقشامدا جازىپ تا ءجۇرمىن. ياعني قازاقتاردىڭ باسىنا ورناعان بارلىق پالەكەت- قازاقتاردىڭ شىڭجاڭعا زورلىقتى اسكەري تەڭسىز كۇشپەن قوسىلۋىندا بولىپ وتىر. 30-40 جىلدارداعى قازاق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ءتۇپ ماقساتى شىڭجاڭ ولكەسىنەن تۇبەگەيلى قۇتىلىپ جەكە دارا ۇلتتىق اۆتونوميالى ەل بولۋ ەدى.

قوش، گازەتكە كەلەيىن. گازەت ىلە اسكەري گۋبەرنياسىندا 1912-جىلى جارىق كورگەن. 1912′دە بەيجىڭدە تسين يمپەرياسىنا قارسى اسكەري جانە ساياسي جىلىمىق توڭكەرىسى بولدى. سول جىلى تسين يمپەرياسىنىڭ ۇرىمجىدەگى شونجارلارىمەن 30 جىل بويى تىرەسىپ كەلە جاتقان جاپونيادا ءبىلىم العان جاس دەموكراتتارى قۇلجادا اسكەري رەۆوليۋتسيا جاساپ ۋاقىتشا اسكەري ۇكىمەت قۇرادى. ۋاقىتشا ۇكىمەت ءباسپاسوز اقپاراتىن نەگىزگە الىپ “白话日报” اتتى زاماناۋي گازەت ورگانىن قۇرادى، ءسويتىپ ىلە ۋالاياتىنداعى قازاق، ۇيعىر، قىرعىز، وزبەك، تاتار، نوعايلارعا ۇندەۋ جاريالايدى. كوپ وتپەي “ىلە ۋالاياتى” گازەتى “白话日报”-دىڭ قوسىمشا نۇسقاسى رەتىندە جارىق كورە باستايدى.

گازەتتە، ىلە ۋالاياتىنداعى قازاقتاردىڭ تۇرمىسى، جاعدايى، ماسەلەسى تۋراسىندا كوبىرەك تىلگە تيەك ەتكەن. گازەت تىلىندە ورىسشا تەرميندەر دە كەزدەسەدى.

kerey.kz