Қазақтар Шыңжаң өлкесімен не қатысы бар?

Qazaqtar Şıñjañ ölkesimen ne qatısı bar?

| Mar 28, 2019

55532061_1333261456837438_467763500932923392_n

“İle Ualayatı” gazeti

Eldes Orda

Bwl 1912-jılı Qwlja qalasında jarıq körgen “İle Ualayatı” attı gazet. Gazettiñ emlesi, tili Taşkendegi “Türkistan Ualayatı” gazeti men Ombıdağı “Dala Ualayatı” gazetimen şamalas. Gazettiñ Şıñjañ qazaq-wyğırlarınıñ alğaşqı baspasöz tarixında alatın tarixi mañızı asa zor-dwr. Gazet turalı aytudan ilgeri, mınaday tarixi şolu jasamaqşımın.

Şıñjañ ölkesi (provincsiyası) 1884-jılı qwrılğanımen onıñ qwramına üş aymaq qaradı. Olar: Qaşqar aymağı, Aqsu aymağı jäne Ürimji Aymağı. İle-Tarbağatay aymağı yağni İle Äskeri Guberniyası qosımşa qarağanımen 30 jıl boyı (1884-1914) Şıñjañ ölkesine qarsı küres jürgizip keldi. Äsirese 1912-jılı Cin imperiyasınıñ qağanı taqtan tüsken soñ İle Äskeri ükimeti men Şıñjañ ölkelik ükimeti arasında qandı soğıs bwrq ete tüsti. Ekijaqtı soğıstı uaqıtşa ükimettiñ ötpeli prezidenti YUuan' Şikay zorğa toqtattı.

Endi, sizden zañdı swraq tuadı?
Qazaqtar qayda?
Qazaqtar Şıñjañ ölkesimen ne qatısı bar?

Dwrısı, Qazaqtar 1884′te qwrılğan Şıñjañ ölkesine (provincsiyasına) 1914-1916-1920 jıldarı ğana zorğa qosılğan, onıñ özin äskeri küşpen zorğa qosqan. Odan bwrın Qazaqtar öz aldına äskeri Guberniya qwrıp Beyjiñ biligine tike qarap twrğan. Onda, Şıñjañ degendi qalay tüsinemiz? Şıñjañ degenimiz Qoqannan kelgen YAkupbek xandığı yağni Cin imperiyası YAqupbektiñ Qaşqariyada qwrğan 10 jıldıq xandığın äskeri küşpen jeñgen soñ, onıñ xandıq atauın tarix saxınasınan mülde joyu üşin Şıñjañ (新疆, qıtayşa: Şinjiyañ) degen ataudı oylap tauıp, Qaşqariyadağı Altı Şahar elin 1884′ten bastıp ŞIÑJAÑ dep ataydı. Tağı bir zañdı swraq, Cin imperiyası Qaşqariyanıñ Altı Şaharın “Şıñjañ” dep atap jatqan kezde Qazaqtar qayda twrdı? Qazaqtar, bir Guberniya jäne Tört Bi Töre Kerey Ordası (key derekközderde Kögeday Ordası) degen tarixi äkimşilik ataumen ortalıq Beyjiñge tike qarastı şağın avtonomiyalı kinaz boldı. Al, bir Guberniya degenimiz İle Äskeri Guberniyası. İle Äskeri Guberniyasına äu basta Almatı, Taldıqorğan oblısınıñ key aumağı jäne qazirgi İle aymağı, Tarbağatay aymağı ham Bwratala oblısı tolıqtay kiredi, keyin Cin-Russiya kelsiminde Almatı, Taldıqorğannıñ biraz jeri patşalıq Russiyağa berilip, qalğan jer Cin aumağında yağni İle Äskeri Guberniyasında qaldı. Al, Kögeday Ordasına qazirgi Şığıs Qazaqstannıñ biraz jeri, soltüstigi Qosağaş, qazirgi Bayan Ölgiy aymağı, Qobda aymağı jäne qazirgi Altay aymağı tolıqtay kirgen. Cin-Russiya kelsimşartı boyınşa qazirgi Şığıs Qazaqstan men Qosağaş mañı patşalıq Russiya tarapına, odan Cin-Qalqa, Cin-Moğol, Mingo-Moğol kelsimderi boyınşa Bayan Ölgiy, Qobda aymaqtarı qazirgi Moñğoliya tarapında qaldı.

Äbden param-parşağa wşırağan künşığıs qazaqtarınıñ odan keyingi territoriyasın 1914, 1916 jäne 1920- jıldarı birinen soñ birin Şıñjañ ölkesine bölip beredi. YAğni, 1914-jılı İle Äskeri Guberniyasın, 1916-jılı Tarbağatay Ambanın (ay ağın), 1920-jılı Altay ölkesin. Qazaqtar 1920-jılı Şıñjañ ölkelik ükimetine tolıqtay qarağan soñ basına äñgir tayaq oynay bastadı. Bwl twstağı tarixtı paraqşamda jazıp ta jürmin. YAğni Qazaqtardıñ basına ornağan barlıq päleket- Qazaqtardıñ Şıñjañğa zorlıqtı äskeri teñsiz küşpen qosıluında bolıp otır. 30-40 jıldardağı Qazaq wlt-azattıq köterilisiniñ tüp maqsatı Şıñjañ ölkesinen tübegeyli qwtılıp jeke dara wlttıq avtonomiyalı el bolu edi.

Qoş, gazetke keleyin. Gazet İle Äskeri Guberniyasında 1912-jılı jarıq körgen. 1912′de Beyjiñde Cin imperiyasına qarsı äskeri jäne sayasi jılımıq töñkerisi boldı. Sol jılı Cin imperiyasınıñ Ürimjidegi şonjarlarımen 30 jıl boyı tiresip kele jatqan Japoniyada bilim alğan jas demokrattarı Qwljada äskeri revolyuciya jasap uaqıtşa äskeri ükimet qwradı. Uaqıtşa ükimet baspasöz aqparatın negizge alıp “白话日报” attı zamanaui gazet organın qwradı, söytip İle ualayatındağı Qazaq, Wyğır, Qırğız, Özbek, Tatar, Noğaylarğa ündeu jariyalaydı. Köp ötpey “İle Ualayatı” gazeti “白话日报”-dıñ qosımşa nwsqası retinde jarıq köre bastaydı.

Gazette, İle Ualayatındağı qazaqtardıñ twrmısı, jağdayı, mäselesi turasında köbirek tilge tiek etken. Gazet tilinde orısşa terminder de kezdesedi.

kerey.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa