Qazaqtar Şıñjañ ölkesimen ne qatısı bar?
kerey.kz
“İle Ualayatı” gazeti
Eldes Orda
Bwl 1912-jılı Qwlja qalasında jarıq körgen “İle Ualayatı” attı gazet. Gazettiñ emlesi, tili Taşkendegi “Türkistan Ualayatı” gazeti men Ombıdağı “Dala Ualayatı” gazetimen şamalas. Gazettiñ Şıñjañ qazaq-wyğırlarınıñ alğaşqı baspasöz tarixında alatın tarixi mañızı asa zor-dwr. Gazet turalı aytudan ilgeri, mınaday tarixi şolu jasamaqşımın.
Şıñjañ ölkesi (provincsiyası) 1884-jılı qwrılğanımen onıñ qwramına üş aymaq qaradı. Olar: Qaşqar aymağı, Aqsu aymağı jäne Ürimji Aymağı. İle-Tarbağatay aymağı yağni İle Äskeri Guberniyası qosımşa qarağanımen 30 jıl boyı (1884-1914) Şıñjañ ölkesine qarsı küres jürgizip keldi. Äsirese 1912-jılı Cin imperiyasınıñ qağanı taqtan tüsken soñ İle Äskeri ükimeti men Şıñjañ ölkelik ükimeti arasında qandı soğıs bwrq ete tüsti. Ekijaqtı soğıstı uaqıtşa ükimettiñ ötpeli prezidenti YUuan' Şikay zorğa toqtattı.
Endi, sizden zañdı swraq tuadı?
Qazaqtar qayda?
Qazaqtar Şıñjañ ölkesimen ne qatısı bar?
Dwrısı, Qazaqtar 1884′te qwrılğan Şıñjañ ölkesine (provincsiyasına) 1914-1916-1920 jıldarı ğana zorğa qosılğan, onıñ özin äskeri küşpen zorğa qosqan. Odan bwrın Qazaqtar öz aldına äskeri Guberniya qwrıp Beyjiñ biligine tike qarap twrğan. Onda, Şıñjañ degendi qalay tüsinemiz? Şıñjañ degenimiz Qoqannan kelgen YAkupbek xandığı yağni Cin imperiyası YAqupbektiñ Qaşqariyada qwrğan 10 jıldıq xandığın äskeri küşpen jeñgen soñ, onıñ xandıq atauın tarix saxınasınan mülde joyu üşin Şıñjañ (新疆, qıtayşa: Şinjiyañ) degen ataudı oylap tauıp, Qaşqariyadağı Altı Şahar elin 1884′ten bastıp ŞIÑJAÑ dep ataydı. Tağı bir zañdı swraq, Cin imperiyası Qaşqariyanıñ Altı Şaharın “Şıñjañ” dep atap jatqan kezde Qazaqtar qayda twrdı? Qazaqtar, bir Guberniya jäne Tört Bi Töre Kerey Ordası (key derekközderde Kögeday Ordası) degen tarixi äkimşilik ataumen ortalıq Beyjiñge tike qarastı şağın avtonomiyalı kinaz boldı. Al, bir Guberniya degenimiz İle Äskeri Guberniyası. İle Äskeri Guberniyasına äu basta Almatı, Taldıqorğan oblısınıñ key aumağı jäne qazirgi İle aymağı, Tarbağatay aymağı ham Bwratala oblısı tolıqtay kiredi, keyin Cin-Russiya kelsiminde Almatı, Taldıqorğannıñ biraz jeri patşalıq Russiyağa berilip, qalğan jer Cin aumağında yağni İle Äskeri Guberniyasında qaldı. Al, Kögeday Ordasına qazirgi Şığıs Qazaqstannıñ biraz jeri, soltüstigi Qosağaş, qazirgi Bayan Ölgiy aymağı, Qobda aymağı jäne qazirgi Altay aymağı tolıqtay kirgen. Cin-Russiya kelsimşartı boyınşa qazirgi Şığıs Qazaqstan men Qosağaş mañı patşalıq Russiya tarapına, odan Cin-Qalqa, Cin-Moğol, Mingo-Moğol kelsimderi boyınşa Bayan Ölgiy, Qobda aymaqtarı qazirgi Moñğoliya tarapında qaldı.
Äbden param-parşağa wşırağan künşığıs qazaqtarınıñ odan keyingi territoriyasın 1914, 1916 jäne 1920- jıldarı birinen soñ birin Şıñjañ ölkesine bölip beredi. YAğni, 1914-jılı İle Äskeri Guberniyasın, 1916-jılı Tarbağatay Ambanın (ay ağın), 1920-jılı Altay ölkesin. Qazaqtar 1920-jılı Şıñjañ ölkelik ükimetine tolıqtay qarağan soñ basına äñgir tayaq oynay bastadı. Bwl twstağı tarixtı paraqşamda jazıp ta jürmin. YAğni Qazaqtardıñ basına ornağan barlıq päleket- Qazaqtardıñ Şıñjañğa zorlıqtı äskeri teñsiz küşpen qosıluında bolıp otır. 30-40 jıldardağı Qazaq wlt-azattıq köterilisiniñ tüp maqsatı Şıñjañ ölkesinen tübegeyli qwtılıp jeke dara wlttıq avtonomiyalı el bolu edi.
Qoş, gazetke keleyin. Gazet İle Äskeri Guberniyasında 1912-jılı jarıq körgen. 1912′de Beyjiñde Cin imperiyasına qarsı äskeri jäne sayasi jılımıq töñkerisi boldı. Sol jılı Cin imperiyasınıñ Ürimjidegi şonjarlarımen 30 jıl boyı tiresip kele jatqan Japoniyada bilim alğan jas demokrattarı Qwljada äskeri revolyuciya jasap uaqıtşa äskeri ükimet qwradı. Uaqıtşa ükimet baspasöz aqparatın negizge alıp “白话日报” attı zamanaui gazet organın qwradı, söytip İle ualayatındağı Qazaq, Wyğır, Qırğız, Özbek, Tatar, Noğaylarğa ündeu jariyalaydı. Köp ötpey “İle Ualayatı” gazeti “白话日报”-dıñ qosımşa nwsqası retinde jarıq köre bastaydı.
Gazette, İle Ualayatındağı qazaqtardıñ twrmısı, jağdayı, mäselesi turasında köbirek tilge tiek etken. Gazet tilinde orısşa terminder de kezdesedi.
kerey.kz
Pikir qaldıru