ەتنو تۋريزم. بالحاشتا ەتنو ءتۋريزىمدى قالادي دامىتۋعا بولادى؟
kerey.kz
بەيسەن احمەتۇلى 
الەمدە ءبىز ەستىمەنگەن ەلدى مەكەندەر، عاجايىپ سالت-سانالار مەن عۇرىپ-ادەتتەر، ويلاپ كورمەنگەن تىرشىلىك تاسىلدەرى بار. سوناي عاجاپ ءوڭىردىڭ ءبىرى بالقاش.
قارنى تويىپ، قالتاسى قالىڭداعان ءار پەندە ومىردەن ءلاززات العىسى كەلەدى. ءوزى اڭساعان جەردى كورىپ، قىزىققان ءومىردى قىزىقتايدى. دەم الادى جانە ءومىردىڭ ءمانىن سالىستاردى.
ءومىر تەڭىز بويىندا جاساعان ادام سۋسىز جاپان دالانى ەلەستەتە المايدى. بىراق ەستىسە بارىپ كورۋدى اڭسايدى.
قازقاستان دا سول عاجايىپ الەمنىڭ ءبىر بۇرىشى. وندا ەلدى تاڭ قالدىرار عاجايىپتار وتە كوپ. ەندەشە سول مۇمكىندىكتى قالاي اشۋعا بولادى؟
ءبىز ءسوزدى بالحاش كولى ماڭىنان باستايىق.
بالقاشتىڭ قانداي كەرەمەتتەرى بار؟
• بالقاش الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇيىق كولدەردىڭ ءبىرى. اۋماعى 19 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جەتەدى. سۋ تۇنىق تازا جانە تۇزدىلىعى تومەن. قىسى سۋىقتاۋ بولعانمەن جازى ىستىق. 2-3 اي سايرانداۋعا جەتەدى. بالىق تا بار. سونىمەن بىرگە تاياز بولعاندىقتىن قاۋىپسىز دەپ ايتۋعان بولادى. كول ورتاسىنداعى شاعىن ارالدار دا، شىعىس سولتۇستىگىندەگى قامىستى الاڭدار دا ءوز تابيعاتىمەن ەرەكشەلەنگەن. ال باتىسى ۇزىننان ۇزاققا سوزىلعان قۇمايتتى جاپان دالا. بۇل دا بىرەۋلەرگە تاڭسىق كورىنەرى بەلگىلى.
• ەكىنشى جاعىنان، كول اينالاسىندا مالشىلار بار. مىڭعىرعان قوي-ەشكىنى، ءۇيىرلى جىلقى، سيىر تابىندارى مەن ماڭ-ماڭ باسقان تۇيەلەر دە تابيعاتتىڭ وزگەشە ءبىر جاراتىلىسى ەكەنى داۋسىز.
• ۇشىنشىدەن، بالقاشتىڭ جاعاسىنان تەمىر جول، تاس جول وتەدى. وعان بالقاش قالاسىنا قاتىنايتىن ۇشاقتى قوسىڭىز. ماسەلەن، بەكتاۋ اتا وڭگىرى، قارقارالى، جەزقازعان جاقتاعى التىن وردانىڭ حانى ءجوشىنىڭ كەسەنەسىنىڭ ءوزى -اق الەمنەن وزگەشە سىر ىزدەگەن ادامداردى تارتاتىن عاجايىپ مەكەن بولارى داۋسىز.
بالقاش قالاسى جانىنداعى نارمانبەت اۋىلىنىڭ اكىمى قايدار جورتاروۆ:
– بالقاشقا جىلدا دەمالىسقا كەلەتىندەر كوبەيىپ جاتىر. كول بويىندا دەمالىپ، ات پەن تۇيەگە مىنگىسى، كيىز ۇيدە تۇنەگىسى كەلەتىندەر دە جوق ەمەس دەپ ويلايمىن. قازىرشە ونداي مۇمكىندىك جوق. ەگەر كىمدە كىم وسىنداي جۇمىستارمەن اينالىسقىسى كەلسە كومەگىمىز دايىن.
بالقاش تۇرعىنى قۋات سارىباس:
– بالقاش ءوندىرىس قالاسى بولعاندىقتان ونەركاسىپتىك سۋلاردىڭ كولگە قۇيىلۋى بار. ياعني، كەي زاۋىتتار ەكولوگيالىق نورمانى ساقتامايدى دەپ ويلايمىن. ەگەر سۋ تازا بولسا ادامدار دا كوبەيەر ەدى. اكىمشىلىك وسى ماسەلەنى قولعا السا شتەلدەن كەلەتىن تۋريتەر الدىندا ۇيالمايتىن ەدىك.
تاعى دا، كول بويىندا ادەمى جاعا جايلار دا بار. بىراق بارلىعى ەمەس. سەبەبى، دەمالىسقا كەلگەن ادام ءبىر ورىندا عانا جۇرمەيدى. ارالاۋ بارىسىندا كول بويىنداعى شاشىلعان قوىستاردى كورسە جيركەنىپ قالۋى مۇمكىن. مۇنى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قالا تۇرعىندارىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك، – دەيدى.
ەندەشە، وسىنداي كەرەمەت وڭىردە تۋريزم نەگە دامىماي وتىر؟
ءبىز بۇل سۇراقتى بالقاشتى ارالاپ جۇرگەن تۋريستەرگە قويدىق.
الەكساندىرا بوگدانوۆا. رەسەيلىك تۋريست:
– مەن الەمنىڭ كوپتەگەن جەرلەرىن ارالادىم. بالقاش ىستىق بەلدەۋدەگى تۇرعىندار مەن سۋىق رايوندا جاسايتىن حالىقتار ءۇشىن دەمالىسقا ۇيلەسىمدى جەر. الايدا ينفراقۇرىلىم مەن تۇرمىسقا قاجەتتى قاراپايىم مۇمكىندىكتەر جاسالماعان.
ايتالىق، تازالىق دارەجەسى تومەن. قوناق ۇيلەرى وتە ەسكى، وعان كەرەمەت قوناق ۇيلەر بولماسا دا قاراپايىم دا تازا ۇيلەر جەتىپ جاتىر. تۋالەتتى دە ، اسحانالاردى دا تابۋ قيىن.
بىراق ءىشىپ-جەم ارزان. بۇل دا تۋريستەردى تارتادى. بۇل اسىرەسە رەسەيدىڭ وڭتۇسىتك وبلىس تۇرعىندارى ءۇشىن وتە ىڭعايلى ايماق.
ەڭ ماڭىزدىسى ۇلى دالا كوشپەندىلىلەرىنىڭ ءومىرىن كورسەتەتىن ەتنو تۋريزم جاعى مۇلدەم جوق. بۇل وتە ماڭىزدى. قازىر كوپ ەلدەرگە سولاردىڭ سالت-ءداستۇرىن، ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىن كورۋگە بارادى، – دەديدى.
كوشپەلى قازاق اۋىلىن ورناتۋعا بولادى
وسىعان وراي موڭوليادان كەلگەن قوناق ەسەنتاي كەڭشىلىكپەن دە سۇحباتتاستىق.
– ءبىز موڭعوليانىڭ التايىندا تۇرامىز. قىس قىستاۋدا، جىلى ۇيدە وتىرامىز. ال كوكتەم تۋا كيىز ۇيلەرىمىزدى الىپ شىعىپ كوكتەۋدەن باستاپ تىگەمىز. مال تولدەتەمىز. سوندى قىرقىم بولادى.
سوسىن، مايدىڭ سوڭىنان باستاپ سۋاتقا، ونان ارمان ءجايلاۋ تاۋعا شىعىپ كەتەمىز. مىنە سوندا تىزىلگەن اق شاڭقانداي كيىز ۇيلەر توپ-توپ بولىپ كورىنەدى.
ءجايلاۋ اقتىلى مالعا تولادى. ءدال وسى كەزدە ەروپادان، اقش-تان تۋريستەر تولىپ كەتەدى. وندا ولار ناعىز كوشپەلىلەردىڭ ءومىرىن كورەدى.
ەگەر قازاقستان ۇكىمەت بىزگە وسى جەردەن مالعا جەر، جايلاۋ بەرسە جانە تىنىس-تىرشىلىگىمىزگە كەدەرگى جاساماسا (مۇندا بيۋروكراتتىق پەن جەمقورلىق وتە ءواتتى عوي دەپ قوسىپ قويدى) ەشقانداي كومەكسىز اق كوشپەلى تۇرمىستى وسىندا دا جالعاستىرا بەرەر ەدىك، – دەدى.
تۋنگالاگ پۋرەۆسامبۋ، مونعوليا، MonDigitalTur LLC تۋريستىك فيرماسىنىڭ كەڭەسشىسى:
– موڭعولياعا كەلگەن تۋريستەر ۋلانباتىردا ءبىر كۇن عانا تۇرادى دا باسقا ايماقتارعا اتتانىپ كەتەدى. سونىڭ ءبىرى قازاق كوشپەلى مادەنيەتىمەن الەمگە تانىمال بايانولگەي ايماعىنداعى بۇركىتشىلەر، كيىز ءۇيلى جايلاۋ، – دەدى.
قىسقارتىپ ايتقاندا…
بالقاش كولى ماڭايىنىڭ تازالىعى مەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتسا اق تۋريستەر اعىلاتىن التىن مەكەنگە اينالارى داۋسىز. ءولۇشىن ەڭ الدىمەن بالقاش حالقىن سوعان بەيىمدەۋ كەرەك. ءار كىم وزىنە سەنىپ، جان-جاقتان جۇمىلا ىسكە كىرىسسە بىرەنشە جىلدا -اق تۋريستەر اعىلار ەدى.
ءارى كوشپەلى مالشىلاردىڭ تىرلىگىنە كەرەك جەردى بەرىپ، ناقتى ءومىر داعدىسىن جاڭعىرتۋعا دا مۇمكىندىك كوپ. مىسالى، اباي، ايىر تاۋ جاقتاعى جابىلىپ جاتقان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قايتا ءتىرىلتۋ كەرەك.
الەمدىك تاجىريبەدە تازا دا تابيعي ءومىردى، تابيعاتتى كورگىسى كەلەتىندەر ءۇشىن جول دا كەدەرگى بولمايتىنىن ەسكەرتۋ كەرەك.
ال جارنامانى ءار كەلگەن تۋريست جاسايدى. ەگەر ءبىر ادامدى راز ەتسە، ول مىڭداعان ادامعا جارناما جاسارى ءسوزسىز.
پىكىر قالدىرۋ