الاش جانە اتاتەك
kerey.kz
باياحىمەت جۇمابايۇلى
جازۋشى، ەتنوگراف
اتاتەك جايىندا ءسوز قوزعار بولساق «الاش» اتى شىقپاي قويمايدى. ال «الاش» تۋرالى كەڭەستىڭ سوڭى اتا تەككە ۇلاسارى شىندىق. بۇل حالقىمىزدىڭ تەك پەن تاريحتى ءبىر تۇتاس ۇعىم رەتىندە قاراۋىنىڭ نەگىزى بولماق. ەندەشە كەڭەستى «الاشتان» باستالىق.
حالقىمىزدىڭ ءسوز تىركەستەرىندە «الاشتىڭ ازاماتى»، «الاش – الاش بولعاندا»، «التى الاش» دەگەن سياقتى ۇعىمدار كەزدەسەدى. ول ولما ءبىزدىڭ وسى «الاش» ءسوزىمىز تۋىسقان ۇلتتار اراسىندا دا ءوز – وزدەرىنىڭ تىلدىك قورىندا اكسەنتىنە قاراي: ساقالار — ديە، قۇمىتتار — ۋي. تۇرىكتەر — الاچۋگ، قىرعىزدار — الاچچك. ورىستار — لاچۋگ، نوعايلار — الاش. تۇنعۇستار — الان…[1] ت. ب. دەيدى. مىنە بۇلار «الاشتىڭ» ولاردىڭ تاريحىمەن قاتىستىلىعى دەگەندىك ەمەس. «الاش» سوزىنىڭ تارالۋ اياسىنىڭ قانشالىقتى كەڭدىگىن دالەلدەۋ.
زەرتتەۋشىلەر «الاش» تى تىم ارىدان سۋىرتباقىتايدى، م: ماركوپولو: «الاش وگىزبەن سۇيرەلەتىن كيگىز ءۇي»[2] رەتىندە جازسا، وسى پىكىردى جۇپتەۋشىلەردىڭ قاتارلى مولىعىپ، «سۇيرەتپەلى دوڭگەلەك ورناتىلعان كيگىز ءۇي» [3]، «قاڭىلى زامانىنداعى اربالى كيگىز ءۇي» [4]، «شىڭعىسحان زامانىنداعى كوپ وگىزبەن سۇيرەلىپ جۇرەتىن كيگىز ءۇي» [5] دەگەن انىقتامالاردان سىرت، «نوعايدىڭ قانى مۇقاممەتتى موڭعۇلدار الاش اتاعان» [6]، «كيگىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىنىڭ ۇستىن «Asoci» الاش اتاعان» [7]. «الاش — الاشا حاننىڭ ەسىمى» [8]، «الاش ەجەلگى تايپا اتى» [9]، «ءالىش ءبورىنىڭ العاشقى مەكەنى» [10]، «الاش – تەمىر دۋلىعىنىڭ توبەسى» [11] دەگەن تۇجىرىمدامالار كەزدەسەدى.
ال ماتەريالدىق دەرەكتەردىڭ نەعۇرلىم انىق، ۇعىنىقتىسىنا جۇگىنەر بولساق، «الاشتى» ۇلىس، رۋ، تايپالاردان قۇرالعان ءبىر تۇتاس ۇعىم رەتىندە قارايدى. قاراڭىز: «ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن الاشتار قراتەڭىز، ازوۋلى (ازوۆ) تەڭىزى بويلارىنان، كاپكاز (كاۆكاز) تاۋلارىنا كەلىپ قونىستانعان حالىق» [12] دەي كەلىپ، قازاق حالقىنىڭ اسىلگى نىسىبى (تەگى) رەتىندە تۇراقتاندىرادى.
ال بۇداندا انىعىراق دەرەكتەرگە توقتالار بولساق، تاۋكەحان كەزىندە، ياعني كەرەي — مۇرىندىق — جادىگەر — شىعاي — ەسىم — سالقامجاڭگىر — تاۋكە بولىپ، (تاۋكە 1680 جىلى حان تاعىنا وتىرىپ، 1715 جىلى دۇنيەدەن كوشكەن) مىنە وسى كەزدە بيلەر كەڭەسى ءسىرداريا بويىندا، سايران، تۇركىستان ايماقتارىندا «بايتوبە»، «تارتوبە» جەرلەرىندەگى تاڭىرگە ارناپ مالدىڭ مايىن (سۇيەگىن) ارناۋلى ورتەيتىن ورىنداردا (مۇنداي ورىنداردى «كۇلتوبە» ياعني ورتەلگەن سۇيەكتىڭ كۇلى قالعان ورىن) ارناۋلى بيلەر كەڭەسىن قۇرۋدى «الاشتىڭ باسىن قوسۋ» دەپ اتاعان.
ارينە مۇندا باس قوسۋشىلار ءار تايپانىڭ تاريحىي قۇرلىمدارىن سارالاپ، تيمدى زاڭداردى قولدانىسقا ەڭگىزىپ، شەجىرەنىڭ ءوزىن مەملەكەت ىستەرى قاتارىنا ەڭگىزىپ، تايپا، رۋلاردىڭ تۋلارىنىڭ تۇر – تۇستەرىن بەلگىلەپ تۇراقتاندىرىپ وتىردى. انىعىراق ايتار بولساق، جەتى اتا ارالاماي قىز الىسپاۋ، سەگىزىنشى اتادان سوڭ جەتى رۋلى ەلدىڭ بي، بەكتەرى، اقساقال، كوكساقالدارىنىڭ باسى قوسىلىپ، جەتى اتا اسقان رۋدىڭ ەن، تاڭبالارىن بەلگىلەپ، ءوز الدىنا ەل بولعان سالاۋاتىن تۇراقتاندىرىپ، اتا سانىنا قاراي كوتەرەتىن قۇيرىقتى تۋلارىن تۇراقتاندىرۋ سياقتىلاردى سالتقا ايلاندىرعان. مىنە مۇنداعى بىتىمدەر انىعىراق ايتقاندا رۋلاردىڭ سانىن كوبەيتۋ ارقىلى ءار رۋ ءوزىنىڭ ەل باستار سەركەسى مەن ۇرانداتار باتىرىن تۇراقتاندىرىپ، جاۋعا اتتانار جاساقتارىن سايلاۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ قورعانىسىن كۇشەيتىپ، ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ءتاسىلى رەتىندە قولداندى. وسى كەزدە «اداي» نەشە اتا، «تاراقتى»، «جالايىر» ت. ب نەشە اتا بولسا سوعان جاراي قۇيرىقتى تۋىن كوتەرىپ جاۋعا اتتاندى. مىنە وسى كەزدە اتا بۇتارلاۋدا ءوز اتالارىن كوبەيتۋ باسەكەسى بولعانى انىق. م; دەرەكتەردە «كەرەي ءاسىلى تورتەۋ بولاتىن، كەيىن توعىزعا ودان ون ەكىگە جەتكىزى» دەلىنەدى، مىنە وسى كەزدە كەرەيلەر ون ەكى قۇيرىقتى تۋ كوتەرىپ، «الاش» اتىن ۇران ەتىپ جاۋعا شاپقانى شىندىق. ءدال وسى كەزدە «الاش» تۇتاس قازاقتىڭ ۇرانى عانا ەمەس مەملەكەت ۇعىمىندا بولعانىن مۇرات موڭكەۇلىنىڭ «جاس كەلەڭ» تولعاۋىندا:
الاش – الاش بولعاندا،
الاش اتقا قونعاندا
الاشۇبار تۋ بايلاپ…» [13] دەگەن جولدارىنان بايقاۋعا بولادى.
وسى ارادا وقىرمانعا قاداعالاي كەتەتىن ءبىر جايت «الاش» بۇگىنگى قازاق ۇلتىن قۇراپ وتىرعان «ءۇش جۇزدىڭ» نىعايعان كەزەڭى ەكەنىن بايقايمىز. بۇعان سەبەپ، تاۋكەحان توڭىرەگىندەگى رۋ، ءجۇز، تايپالارعا انىقتاما بەرگەن زەرتتەۋشىلەر… «بەسەنە قۇرامىنداعى الشىن رۋلارى ەدى. وعان چەركەچ (كەركەس). بەرىش، اداي (داي), تانا، رامادان سياقتى رۋلار قوسىلدى…» [14]، «… نايمان، ارعىن، كەرەيلەر شاعاتايدان بولىنگەن سوڭ ۇلىستىڭ ورتاسىنا قونىستانىپ «ورتا ءجۇز» اتانعان[15]. «شاعاتاي ۇلىنىڭ شىعىسىن مەكەندەنگەن ۇيسىندەردىڭ قۇرامىندا دۋلات، البان، سۋان، سارىۇيسىن، شاپىراشتى ۇلكەن وردا قۇرامىنا قوسىلدى…» [16] دەگەن انىقتامالاردان تىس، سول زاماندا كۇلتوبە باسىندا باس قوساتىن جيىندارعا: ۇلى جۇزدەن — تولە بي، ورتا جۇزەن — قازداۋىستى قازىبەك، كىشى جۇزدەن — ايتەكە بي، قرعىزدان — كوكىم بي، قاراقالپاقتان — ساسىق بي، قاتاعاننان — جايما بيلەر قاتىناسقان التى ۇلىستى «التى الاش» اتاعان… [17] مىنە وسىلايشا «الاش» التى ۇلىس ەلدىڭ بىرلىگى، ۇرانى، ۇيتقىسى بولىپ قالماستان وسى التى ۇلىس ەلدىڭ نىسبى، تەگى – تەكتى، مەملەكەت بىرلىگىنىڭ ۇيتقىسى بولعانىن بايقايمىز. ەندەشە بۇل كۇندە «الاش» قازاق شەجىرەلەرىندە تۇپ اتا بولىپ باستالىپ كەلىپ ارادا ءۇزىلىس جاساپ قالاتىن جايتتەرى جوق ەمەس، بۇعان باستى سەبەپ، ءدال وسى «التى الاش» ۇيىمداسقان كەزدە، بەرەكە – بىرلىك ءۇشىن تەك «الاش» تۋى، «الاش» ۇرانى استىنا جينالعان حالىق ارعى اتا، ۇلىس، تايپالارعا بولىنبەي ءبىر نيەت، ءبىر تىلەكپەن جاۋعا قارسى تۇرۋدى جولعا قويعان كەز ەدى. ەكىنشىدەن; ءبىزدىڭ تەگىمىزدى «اراپ تۇقىمى» ەتۋگە ارەكەتتەنگەن مولدا – قوجالار «الاشتان» ۋاز كەشتىرىپ، «پايعامبار مۇحاممەتتەن ساناپ ەلۋ اتا وتكەنسوڭ ءاناس ساحابانىڭ اتى اتالىپ، ونىڭ ءتورت ۇلىنىڭ ءبىرى جابالدان — ماعاز ساقابادان تارايمىز»[18] دەپ باستايتىن شەجىرە «ماعاز — سۋعايىل (سىمايىل) — اقشولپان — جايىلقان — مايقى — مويتەن دەي كەلىپ، مايقىدان — جاقان، وزبەكتى. جاقاننان — ايىرقالپاق، قالمەك. وزبەكتدەن — قىتاي، قىپشاق، شاعاتاي دەسە، اايىرقالپاقتان — سوزاق، قازاق. قازاقتان — الاش… [19] دەگەن شەجىرەلەر تەك اتا بۇتارلاۋدىڭ باسىن پايعامبارلارمەن ساقابالارعا تىرەۋدى ماقسات ەتۋدەن اتا بۇتارلاۋ ۇردىستەرى پايدا بولدى.
ارينە وسىنداعى ءدىني ءىلىمدى ناسيحاتتاۋشىلار ءبۇتىن ادامزات بالاسىن نۇق پايعامباردان تاراتىپ، حام، سام، يافاستان ءوربىتىپ، قام (قاميت) تان ەۆروپا ەلدەرىن، سام (سامي) دان اراب، پارىس، ەۆرەيلەردى. يافاس (جاپباس) دان تۇرىك، موڭعۇل ناسىلدەرىن وربىتەتىن…» [20] شەجىرەلىك دىزبەلەر، ءبىزدىڭ شەجىرەلىك ءداستۇرىمىزدى ابدەن شاتاستىرىپ «الاشتى» ەمەس، قازاقتى ۇمىتتىرا جازدادى.
وسىنداي ۇلتتى اسىلگى قۇندىلىقتارىنان جاڭىلىستىرىۋدان جوعاردا ايتقان تاۋكە حان كۇرەس جاساپ تەكتىك تانىمعا قايتۋدىڭ ۇرانىن كوتەرىپ «قازاقتىڭ ۇرانى بىرلىك» [21] دەپ ايتۋى بەكەردەن – بەكەر ەمەس ەدى. مىنە بابالاردىڭ وسى جان ايعايى، اسىل ارمانىنى ەندىگى جەردە ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان «الاششىلدار» جانىن سالا جاڭعىرتىپ، ءتىرىلتتى. «الاش» اتاۋىن تۇتاس ۇلتتىڭ رۋحى ەكەنىن، كەشەگى مەملەكەت جۇيەسى «الاشپەن» اسقاق ەكەنىن ەسكەرىپ، «الاش» پارتياسىن قۇردى. ال الاشتىڭ العاباسار ارىسىنىڭ ءبىرى شاكەرىم ءوز شەجىرەسىندە «ارعى تەگىمىز اراپتان، بالەنباي ساحابانىڭ تۇقىمىمىز» [22] دەگەن جاڭساقتىقتارعا تويتارىس بەرىپ، «ءبىز الاشتىڭ تۇقىمىمىز» ەكەنىن جالپى حالىق نازار اۋدارۋى كەرەگىن ناسيقاتتاۋى… سول كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيماسىنا ءتيىپ، شاكارىم باستاعان ەل قايماقتارىن سولاقاي ساياساتتىڭ وڭ جامباسىنا الىپ تىنىش تاپتتى.
مىنە وقىرمان الاشپەن اتا بۇتارلاۋداعى انىقتامانىڭ مەنىڭ تۇسىنىگىمدە قىسقاشا وسىنشا، مۇمكىن ارتىق – كەمىدە بولار. ەندىگى جەردە ءدىني تانىمداعى شەجىرە (اتا بۇتارلاۋ) مەن نەشە ءجۇز جىلدان بەرگى جالعاسىم تاپقان ءوز اتا تەك شەجىرەمىزگە (اتا بۇتارلاۋ) ازداپ توقتالا كەتەمىن…
جالعاسى بار…
(اۆتورلىق قۇقىق قورعالعان، پايدالانۋدا اۆتوردىڭ ماقۇلدىعىن الىڭىز)
ادەبيەتتەر:
[21] [12] [11] [10] [9] [8] [7] [6] [2] [1] «تاۋاريح تاسبيق» الماتى «ارنا» 2014. ە.كوكەوۆ
[3] «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» شينجياڭ حالىق باسپاسى، 1987. ن. مىڭجان
[4] «ۇيسىندەر تاريحى»، مۇرا جۋرنالى 1996. 2- سان. س. جانبولاتوۆ
[5] «زەينولا سانىك شىعارمالارى» ، 2016. الماتى
[13] «ەر تەگى كوك اسپان» الماتى. ە.كوكەوۆ، 2014
[17] [16] [15] [14] «قاس-ساق». س. جانبولاتوۆ جانە «تاۋريح-تاسبيق» ە. كوكەيوۆ
[20] [18] «تۇرىك، قىرعىز-قازاق قام قاندار شەجىرەسى» شاكارىم قۇدايبەردىۇلى. الماتى «قازاقستان» جانە «سانا» 1991.
[19] ابىلعازى «تۇرىك شەجىرەسى» الماتى، «انا ءتىلى» ، 1992.
پىكىر قالدىرۋ