Alaş jäne atatek
kerey.kz
Bayahımet Jwmabaywlı
jazuşı, etnograf
Atatek jayında söz qozğar bolsaq «Alaş» atı şıqpay qoymaydı. Al «Alaş» turalı keñestiñ soñı ata tekke wlasarı şındıq. Bwl halqımızdıñ tek pen tarihtı bir twtas wğım retinde qarauınıñ negizi bolmaq. Endeşe keñesti «Alaştan» bastalıq.
Halqımızdıñ söz tirkesterinde «Alaştıñ azamatı», «Alaş – Alaş bolğanda», «Altı Alaş» degen siyaqtı wğımdar kezdesedi. Ol olma bizdiñ osı «Alaş» sözimiz tuısqan wlttar arasında da öz – özderiniñ tildik qorında äksentine qaray: Saqalar — d'ie, Qwmıttar — u'y. Türikter — alaçug, Qırğızdar — Alaççk. Orıstar — laçug, Noğaylar — Alaş. Twnğwstar — alan…[1] t. b. Deydi. Mine bwlar «Alaştıñ» olardıñ tarihımen qatıstılığı degendik emes. «Alaş» sozınıñ taralu ayasınıñ qanşalıqtı keñdigin däleldeu.
Zertteuşiler «Alaş» tı tım arıdan suırtbaqıtaydı, m: Märkopolo: «Alaş ögizben süyreletin kigiz üy»[2] retinde jazsa, osı pikirdi jüpteuşilerdiñ qatarlı molığıp, «Süyretpeli döñgelek ornatılğan kigiz üy» [3], «Qañılı zamanındağı arbalı kigiz üy» [4], «Şıñğıshan zamanındağı köp ögizben süyrelip jüretin kigiz üy» [5] degen anıqtamalardan sırt, «Noğaydıñ qanı Müqammetti Moñğwldar Alaş atağan» [6], «Kigiz üydiñ şañırağınıñ wstın «Asoci» Alaş atağan» [7]. «Alaş — Alaşa hannıñ esimi» [8], «Alaş ejelgi taypa atı» [9], «Aliş böriniñ alğaşqı mekeni» [10], «Alaş – temir dulığınıñ töbesi» [11] degen twjırımdamalar kezdesedi.
Al materialdıq derekterdiñ neğürlim anıq, wğınıqtısına jüginer bolsaq, «Alaştı» wlıs, ru, taypalardan qwralğan bir twtas wğım retinde qaraydı. Qarañız: «Bizdiñ zamanımızğa deyin Alaştar Qrateñiz, Azoulı (Azov) teñizi boylarınan, Kapkaz (Kavkaz) taularına kelip qonıstanğan halıq» [12] dey kelip, Qazaq halqınıñ äsilgi nısıbı (tegi) retinde twraqtandıradı.
Al bwdanda anığıraq derekterge toqtalar bolsaq, Täukehan kezinde, yağni Kerey — Mwrındıq — Jädiger — Şığay — Esim — Salqamjäñgir — Täuke bolıp, (Täuke 1680 jılı han tağına otırıp, 1715 jılı dünieden köşken) mine osı kezde biler keñesi Sırdäriä boyında, Sayran, Türkistan aymaqtarında «Baytöbe», «Tartöbe» jerlerindegi täñirge arnap maldıñ mayın (süyegin) arnaulı örteytin orındarda (mwnday orındardı «kültöbe» iyağni örtelgen süyektiñ küli qalğan orın) arnaulı biler keñesin qwrudı «Alaştıñ basın qosu» dep atağan.
Ärine mwnda bas qosuşılar är taypanıñ tarihıy qwrlımdarın saralap, timdı zañdardı qoldanısqa eñgizip, şejireniñ özin memleket isteri qatarına eñgizip, taipa, rulardıñ tularınıñ twr – tüsterin belgilep twraqtandırıp otırdı. Anığıraq aytar bolsaq, jeti ata aralamay qız alıspau, segizinşi atadan soñ jeti rulı eldiñ bi, bekteri, aqsaqal, köksäqäldäriniñ bası qosılıp, jeti ata asqan rudıñ en, tañbaların belgilep, öz aldına el bolğan salauatın twraqtandırıp, ata sanına qaray köteretin qwyrıqtı tuların twraqtandıru siyaqtılardı saltqa aylandırğan. Mine mwndağı bitimder anığıraq aytqanda rulardıñ sanın köbeytu arqılı är ru öziniñ el bastar serkesi men wrandatar batırın twraqtandırıp, jauğa attanar jasaqtarın saylau arqılı memlekettiñ qorğanısın küşeytip, el ekonomikasın damıtudıñ täsili retinde qoldandı. Osı kezde «Aday» neşe ata, «Taraqtı», «Jalayır» t. b neşe ata bolsa soğan jaray qwyrıqtı tuın köterip jauğa attandı. Mine osı kezde ata bwtarlauda öz ataların köbeytu bäsekesi bolğanı anıq. M; derekterde «Kerey äsili törteu bolatın, keyin toğızğa odan on ekige jetkizi» delinedi, mine osı kezde Kereyler on eki qwyrıqtı tu köterip, «Alaş» atın wran etip jauğa şapqanı şındıq. Däl osı kezde «Alaş» twtas Qazaqtıñ wranı ğana emes memleket wğımında bolğanın Mwrat Möñkewlınıñ «jas keleñ» tolğauında:
Alaş – Alaş bolğanda,
Alaş atqa qonğanda
Alaşwbar tu baylap…» [13] degen joldarınan bayqauğa boladı.
Osı arada oqırmanğa qadağalay ketetin bir jayt «Alaş» bügingi Qazaq wltın qwrap otırğan «Üş jwzdıñ» nığayğan kezeñi ekenin bayqaymız. Bwğan sebep, Täukehan töñiregindegi ru, jüz, taypalarğa anıqtama bergen zertteuşiler… «Besene qwramındağı Alşın ruları edi. Oğan Çerkeç (Kerkes). Beriş, Aday (Day), Tana, Ramadan siyaqtı rular qosıldı…» [14], «… Nayman, Arğın, Kereyler Şağataydan bölingen soñ wlıstıñ ortasına qonıstanıp «Orta jüz» atanğan[15]. «Şağatay wlınıñ şığısın mekendengen Üysinderdiñ qwramında Dulat, Alban, Suan, Sarıwysın, Şapıraştı ülken orda qwramına qosıldı…» [16] degen anıqtamalardan tıs, sol zamanda kwltöbe basında bas qosatın jiındarğa: Wlı jwzden — Töle bi, orta jwzen — Qazdauıstı Qazıbek, kişi jwzden — Äyteke bi, Qrğızdan — Kökim bi, Qaraqalpaqtan — Sasıq bi, Qatağannan — Jayma biler qatınasqan altı wlıstı «Altı Alaş» atağan… [17] mine osılayşa «Alaş» altı wlıs eldiñ birligi, wranı, wytqısı bolıp qalmastan osı altı wlıs eldiñ nısbı, tegi – tekti, memleket birliginiñ wytqısı bolğanın bayqaymız. Endeşe bwl künde «Alaş» Qazaq şejirelerinde twp ata bolıp bastalıp kelip arada üzilis jasap qalatın jäytteri joq emes, bwğan bastı sebep, däl osı «altı Alaş» wyımdasqan kezde, bereke – bırlık üşin tek «Alaş» tuı, «Alaş» wranı astına jinalğan halıq arğı ata, wlıs, taypalarğa bölinbey bir niet, bir tilekpen jauğa qarsı twrudı jolğa qoyğan kez edi. Ekinşiden; bizdiñ tegimizdi «Arap twqımı» etuge ärekettengen molda – qojalar «Alaştan» uaz keştirip, «Payğambar Mühammetten sanap elu ata ötkensoñ Änäs sahabanıñ atı atalıp, onıñ tört wlınıñ biri Jabaldan — Mağaz saqabadan taraymız»[18] dep bastaytın şejire «Mağaz — Suğayıl (Sımayıl) — Aqşolpan — Jayılqan — Mayqı — Möyten dey kelip, Mayqıdan — Jaqan, Özbekti. Jaqannan — Ayırqalpaq, Qalmek. Özbektden — Qıtay, Qıpşaq, Şağatay dese, Aayırqalpaqtan — Sozaq, Qazaq. Qazaqtan — Alaş… [19] degen şejireler tek ata bwtarlaudıñ basın payğambarlarmen saqabalarğa tireudi maqsat etuden ata bwtarlau ürdisteri payda boldı.
Ärine osındağı dini ilimdi nasihattauşılar bütin adamzat balasın Nwq payğambardan taratıp, Ham, Sam, YAfastan örbitip, Qam (Qamit) tan Evropa elderin, Sam (Sami) dan Arab, Parıs, Evreylerdi. YAfas (Japbas) dan Türik, Moñğwl näsilderin örbitetin…» [20] şejirelik dizbeler, bizdiñ şejirelik dastürımızdı abden şatastırıp «Alaştı» emes, Qazaqtı wmıttıra jazdadı.
Osınday wlttı äsilgi qwndılıqtarınan jañılıstırıudan joğarda aytqan Täuke han küres jasap tektik tanımğa qaytudıñ wranın köterip «Qazaqtıñ wranı bırlık» [21] dep aytuı bekerden – beker emes edi. Mine babalardıñ osı jan ayğayı, asıl armanını endigi jerde Älihan Bökeyhanov bastağan «Alaşşıldar» janın sala jañğırtıp, tiriltti. «Alaş» atauın twtas wlttıñ ruhı ekenin, keşegi memleket jüyesi «Alaşpen» asqaq ekenin eskerip, «Alaş» partiyasın qwrdı. Al Alaştıñ alğabasar arısınıñ biri Şäkerim öz şejiresinde «Arğı tegimiz Araptan, balenbay sahabanıñ twqımımız» [22] degen jañsaqtıqtarğa toytarıs berip, «Biz Alaştıñ twqımımız» ekenin jalpı halıq nazar audaruı keregin näsiqattauı… Sol kezde keñes ökimetiniñ qymasına tyip, Şäkärım bastağan el qaymaqtarın solaqay sayasattıñ oñ jambasına alıp tınış tapttı.
Mine oqırman Alaşpen ata bwtarlaudağı anıqtamanıñ meniñ twsinigimde qısqaşa osınşa, mwmkin artıq – kemide bolar. endigi jerde dini tanımdağı şejire (ata bwtarlau) men neşe jüz jıldan bergi jalğasım tapqan öz ata tek şejiremizge (ata bwtarlau) azdap toqtala ketemin…
Jalğası bar…
(avtorlıq qwqıq qorğalğan, paydalanuda avtordıñ maqwldığın alıñız)
Ädebietter:
[21] [12] [11] [10] [9] [8] [7] [6] [2] [1] «Tauarih tasbiq» Almatı «Arna» 2014. E.Kökeov
[3] «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» Şinjiyañ halıq baspası, 1987. N. Mıñjan
[4] «Üysinder tarihı», mwra jurnalı 1996. 2- san. S. Janbolatov
[5] «Zeynola Sänik şığarmaları» , 2016. Almatı
[13] «Er tegi kök aspan» Almatı. E.Kökeov, 2014
[17] [16] [15] [14] «Qas-saq». S. Janbolatov jäne «Taurih-tasbiq» E. Kökeyov
[20] [18] «Türik, Qırğız-Qazaq qam qandar şejiresi» Şäkärim Qwdayberdiwlı. Almatı «Qazaqstan» jäne «Sana» 1991.
[19] Äbilğazı «Türik şejiresi» Almatı, «Ana tili» , 1992.
Pikir qaldıru