كوز قاراس تاريح

شاڭىراققا قارامايتىندار

kerey.kz

 |  Mar 18, 2020

2020 جىلدىڭ ماۋسىمىندا، ۆەرنىي قالاسىنداعى (قازىرگى الماتى) كازاچەستۆو كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسىنە ءجۇز جىل تولادى. كورنەكتى بولشەۆيك پەن جازۋشى، دميتري اندرەەۆيچ فۋرمانوۆ، وسى جەڭىسكە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 1924 جىلى، ول وسى جان تۇرشىكتىرەتىن وقيعانى سۋرەتتەيتىن  «مياتەج» («كوتەرىلىس») دەگەن تاماشا رومانىن جازىپ بىتىرەدى. 

ايتپاقشى، «مياتەج» رومانى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ حايۋاندىقپەن جانشىلىپ قالعانى تۋرالى الەم ادەبيەتىندەگى بىرەن-ساراڭ شىعارمالارىنىڭ ءبىرى.  ونىڭ تۇششىمدى دايەكسوزىن كەلتىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر: «تسارسكوە پراۆيتەلستۆو س مولنيەنوسنوي بىستروتوي پومچالو سيۋدا كاراتەلنىە وتريادى، پومچالو ترانسپورتى ورۋجيا، كوتورىم سنابديلو كۋلاكوۆ… ي پوشلا رەزنيا. وتكرىلاس نەراۆنايا كروۆاۆايا بيتۆا: س ودنوي ستورونى ۆوورۋجەننىە وتريادى ي وسۆيرەپەۆشيە كۋلاكي، س درۋگوي ستورونى – پوچتي بەزورۋجنوە تۋزەمنوە ناسەلەنيە، كوتورومۋ وتچايانيە ي كرۋگلايا بەزۆىحودنوست پريدالي سيلۋ، وتۆاگۋ ي ستويكوست يزۋميتەلنۋيۋ. تام، گدە ۆراسپلوح زاستاۆالي كرەستيان يلي زادرەماۆشي وترياد، كيرگيزى راسپراۆلياليس جەستوكو سو سۆويمي ۋگنەتاتەليامي، نو، رازۋمەەتسيا، دولگو ۆىدەرجات وني نە موگلي، بىلي رازبيتى ي زدەس ي تام، بىلي تەسنيمى ۆسە دالشە، ۆسە دالشە وت سۆويح كيشلاكوۆ، – ي سكورو وچۋمەۆشايا وت ۋجاسا پياتيدەسياتيتىسياچنايا ماسسا رۆانۋلاس چەرەز گرانيتسۋ ي ۋشلا ۆ كيتاي… ا زدەس، نا مەستە، تۆوريليس ۋجاسى: ناسمەرت زاسەكالي ناگايكامي دەتەي نا گلازاح ۋ ماتەري; ماليۋتكام، ۋحۆاچەننىم زا كروشەچنىە نوجكي، موزجيلي گولوۆۋ و دەرەۆياننىي ستولب ي موزگامي وبرىزگيۆالي ستوياششيح ۆوكرۋگ حوحوچۋششيح پالاچەي; پلەننيكوۆ سترويلي شەرەنگوي ي ودنومۋ زا درۋگيم سرۋبالي گولوۆى، پروتىكالي شاشكامي، ۆىپۋسكالي كيشكي، پروپارىۆايا جيۆوت. يزناسيلوۆانيام جەنششين ي دەۆۋشەك، كونەچنو، نە بىلو سچەتۋ. ۆ وگنە پوجاريشش پوحورونەنى تسەلىە كيشلاكي… نەسچاستنوە ناسەلەنيە سچيتالو سەبيا زاجيۆو پوگرەبەننىم».

1920 جىلى، قازاقتاردى كەزەكتى قانتوگىستەن امان ساقتاپ قالعان قولباسشى د.ا. فۋرمانوۆتىڭ قۇرمەتىنە اتالعان الماتى قالاسىندا بىردە-ءبىر كوشە نەمەسە الاڭ جوق. ءبىر قىزىعى، وسى وقيعانىڭ كەزىندە ونىڭ قول استىنداعىلار – تاتار باگاۋتدين شاگابۋتدينوۆ پەن دۇنگەن ماعازى ماسانشىنىڭ – قۇرمەتىنە اتالعان الماتىداعى كوشەلەر بارشىلىق. ول ول ما، قازاقتىڭ اتا جاۋلارىنىڭ ءبىرى، جازعىش الەكساندر سولجەنيتسىننىڭ تۋعان بالاسى ەرمولاي 2012 جىلدىڭ 12-14 قاراشاسىنىڭ ارالىعىندا استانادا وتكەن «1520 ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى: ورتالىق ازيا» اتتى ءىىى حالىقارالىق تەمىرجول بيزنەس-فورۋمىنىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولعان. ال، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مەن باتىر جازۋشىنىڭ تۋعان قىزى اننا دميتريەۆنا فۋرمانوۆانى (1918-2011) ەشكىم تاۋەلسىز قازاقستانعا شاقىرمادى. ارينە، بۇنداي ماڭگۇرتتىگىمىزدى بايقاپ، شەتەلدىكتەر دە شاڭىراعىمىزعا قارامايدى.

مىسالى، «الفا-بانك قازاقستان» قارجى ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى الينا انيكينا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا 1916 جىلعى قازاقتىڭ گەنوتسيدىن باسقارعان قاندىقول نيكولايدى دارىپتەيدى. 2016 جىلدىڭ 2 مامىرىندا، انيكينا حانىم ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى https://vk.com/id54641100 جەكە پاراقشاسىندا نيكولاي رومانوۆ ازاماتى، دەمەك ءوز تاعىنان باس تارتقان نيكولاي ەكىنشى پاتشاسى، داۋىسىنىڭ اۋديو جازباسىن جاريالادى. رەسەيلىك قارجىگەر وسى اسكەري قىلمىسكەردى «مارتەبەلى يمپەراتور» مەن «الديار» سياقتى قۇرمەتتى اتاقتارىمەن سيپاتتايدى. وعان قوسا، «الفا-بانك قازاقستان» جەتەكشىسىنىڭ جەكە پاراقشاسىندا قاندىقول نيكولايدىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمىنىڭ بەينەجازباسى دا جاريالانعان. ەگەر رەسەيدە جۇمىس ىستەيتىن نەمىس قارجىگەرى ءوز پاراقشاسىندا ادولف گيتلەردى ماداقتايتىن جاريالانىمدى شىعارسا، رەسەيلىكتەر وعان نە دەر ەدى؟ ايتپاقشى، ناتسيست قىلمىسكەرلەرىن نيۋرنبەرگ تريبۋنالى ايىپتاسا، نيكولاي رومانوۆ ازاماتى ورال جۇمىسشى، شارۋا مەن جاۋىنگەر دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنىڭ اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن.    

2016 جىلى، ەلىمىزدە امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ ءجۇز جىلدىعى مەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ وتىز جىلدىعى تويلانعان. وسى مەرەكەلەردىڭ شەڭبەرىندە، 2016 جىلىنىڭ 27 جەلتوقسانىندا، فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە رومانوۆتاردىڭ ءىزباسارى ءپۋتيندى سىنعا العان سانات دوسوۆ اتتى اقتوبەلىك ۇساق كاسىپكەر «رەسەي» دەسە، ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن قازاقستاندىق قازى-بيلەردىڭ ۇكىمى بويىنشا ءۇش جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ارينە، ءمۇيىزى قاراعايداي قارجىگەر انيكيناعا قارسى قوناقجاي قازاقستاندىق قازى-بيلەر ەشقانداي شارانى قولدانبايدى. ەسەسىنە، بيىل قىرىققا تولعان رەسەيلىك بيكەش مەرەيتويلىق جىلىنا وراي قازاقستاندىق مەدال-وردەندى السا، تاڭ قالماڭىزدار.

دانيار ناۋرىز