Şañıraqqa qaramaytındar
kerey.kz
2020 jıldıñ mausımında, Vernıy qalasındağı (qazirgi Almatı) kazaçestvo köterilisiniñ jeñilisine jüz jıl toladı. Körnekti bol'şevik pen jazuşı, Dmitriy Andreeviç Furmanov, osı jeñiske eleuli üles qostı. 1924 jılı, ol osı jan türşiktiretin oqiğanı suretteytin «Myatej» («Köterilis») degen tamaşa romanın jazıp bitiredi. 
Aytpaqşı, «Myatej» romanı 1916 jılğı Amangeldi Imanov köterilisiniñ hayuandıqpen janşılıp qalğanı turalı älem ädebietindegi biren-sarañ şığarmalarınıñ biri. Onıñ twşımdı däyeksözin keltiruge rwqsat etiñizder: «Carskoe pravitel'stvo s molnienosnoy bıstrotoy pomçalo syuda karatel'nıe otryadı, pomçalo transportı orujiya, kotorım snabdilo kulakov… I poşla reznya. Otkrılas' neravnaya krovavaya bitva: s odnoy storonı voorujennıe otryadı i osvirepevşie kulaki, s drugoy storonı – poçti bezorujnoe tuzemnoe naselenie, kotoromu otçayanie i kruglaya bezvıhodnost' pridali silu, otvagu i stoykost' izumitel'nuyu. Tam, gde vrasploh zastavali krest'yan ili zadremavşiy otryad, kirgizı raspravlyalis' jestoko so svoimi ugnetatelyami, no, razumeetsya, dolgo vıderjat' oni ne mogli, bıli razbitı i zdes' i tam, bıli tesnimı vse dal'şe, vse dal'şe ot svoih kişlakov, – i skoro oçumevşaya ot ujasa pyatidesyatitısyaçnaya massa rvanulas' çerez granicu i uşla v Kitay… A zdes', na meste, tvorilis' ujası: nasmert' zasekali nagaykami detey na glazah u materi; malyutkam, uhvaçennım za kroşeçnıe nojki, mozjili golovu o derevyannıy stolb i mozgami obrızgivali stoyaşih vokrug hohoçuşih palaçey; plennikov stroili şerengoy i odnomu za drugim srubali golovı, protıkali şaşkami, vıpuskali kişki, proparıvaya jivot. Iznasilovaniyam jenşin i devuşek, koneçno, ne bılo sçetu. V ogne pojariş pohoronenı celıe kişlaki… Nesçastnoe naselenie sçitalo sebya zajivo pogrebennım».
1920 jılı, qazaqtardı kezekti qantögisten aman saqtap qalğan qolbasşı D.A. Furmanovtıñ qwrmetine atalğan Almatı qalasında birde-bir köşe nemese alañ joq. Bir qızığı, osı oqiğanıñ kezinde onıñ qol astındağılar – tatar Bagautdin Şagabutdinov pen düngen Mağazı Masanşınıñ – qwrmetine atalğan Almatıdağı köşeler barşılıq. Ol ol ma, qazaqtıñ ata jaularınıñ biri, jazğış Aleksandr Soljenicınnıñ tuğan balası Ermolay 2012 jıldıñ 12-14 qaraşasınıñ aralığında Astanada ötken «1520 strategiyalıq äriptestigi: Ortalıq Aziya» attı İİİ Halıqaralıq temirjol biznes-forumınıñ qwrmetti qonağı bolğan. Al, Wlı Otan soğısınıñ ardageri men batır jazuşınıñ tuğan qızı Anna Dmitrievna Furmanovanı (1918-2011) eşkim täuelsiz Qazaqstanğa şaqırmadı. Ärine, bwnday mäñgürttigimizdi bayqap, şeteldikter de şañırağımızğa qaramaydı.
Mısalı, «Al'fa-Bank Qazaqstan» qarjı wyımınıñ jetekşisi Alina Anikina äleumettik jelidegi paraqşasında 1916 jılğı qazaqtıñ genocidin basqarğan Qandıqol Nikolaydı däripteydi. 2016 jıldıñ 2 mamırında, Anikina hanım Vkontakte äleumettik jelisindegi https://vk.com/id54641100 jeke paraqşasında Nikolay Romanov azamatı, demek öz tağınan bas tartqan Nikolay Ekinşi patşası, dauısınıñ audio jazbasın jariyaladı. Reseylik qarjıger osı äskeri qılmıskerdi «märtebeli imperator» men «aldiyar» siyaqtı qwrmetti ataqtarımen sipattaydı. Oğan qosa, «Al'fa-Bank Qazaqstan» jetekşisiniñ jeke paraqşasında Qandıqol Nikolaydıñ wlıqtau räsiminiñ beynejazbası da jariyalanğan. Eger Reseyde jwmıs isteytin nemis qarjıgeri öz paraqşasında Adol'f Gitlerdi madaqtaytın jariyalanımdı şığarsa, reseylikter oğan ne der edi? Aytpaqşı, nacist qılmıskerlerin Nyurnberg tribunalı ayıptasa, Nikolay Romanov azamatı Oral jwmısşı, şarua men jauınger deputattarı Keñesteriniñ atqaruşı komitetiniñ şeşimi boyınşa ölim jazasına kesilgen. 
2016 jılı, elimizde Amangeldi Imanov köterilisiniñ jüz jıldığı men Jeltoqsan köterilisiniñ otız jıldığı toylanğan. Osı merekelerdiñ şeñberinde, 2016 jılınıñ 27 jeltoqsanında, Feysbuk äleumettik jelisinde Romanovtardıñ izbasarı Putindi sınğa alğan Sanat Dosov attı aqtöbelik wsaq käsipker «Resey» dese, işken asın jerge qoyatın qazaqstandıq qazı-bilerdiñ ükimi boyınşa üş jılğa bas bostandığınan ayırıldı. Ärine, müyizi qarağayday qarjıger Anikinağa qarsı qonaqjay qazaqstandıq qazı-biler eşqanday şaranı qoldanbaydı. Esesine, biıl qırıqqa tolğan reseylik bikeş mereytoylıq jılına oray qazaqstandıq medal'-ordendi alsa, tañ qalmañızdar.
Daniyar NAURIZ
Pikir qaldıru