Пан-Қазақизм қозғалысы

پان-قازاقيزم قوزعالىسى

| Apr 9, 2020

بۇل قۇجاتتىق ماتەريال “شەتەلدەگى بولشەكتەۋشى كۇشتەردىڭ شىعىس تۇركىستان جانە ۇلى قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ جولىنداعى اتقارعان قىزمەتتەرى” دەگەن اتپەن دايىندالعان ەكەن. شاماسى 90- جىلدارى جارىق كورگەن ىشكى ساياسي ماتەريال. سول سەبەپتى رەسمي كىتاپحانا، دۇكەندەردەن تابۋ تىم قيىن.

نەشە ءجۇز بەتتىك ىشكى قۇجاتتى ىجداعاتپەن وقۋ بارىسىندا قىتاي، موڭعوليا جانە سوۆەتتىك قازاقستاندا ءبىر-بىرىمەن قاناتتاس وتىرعان قازاقتار تۋرالى جانە 80- جىلدىڭ سوڭى، 90- جىلدىڭ باسىندا پايدا بولعان ۇلتتىق قايتا ورلەۋ، ەس جيۋ كەزەڭىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ، ساراپتاپ وتىرعانىن بايقادىم.

دەرەكتى قۇجات شىڭجاڭ ولكەسىندە ىشكى ماتەريال ەسەبىندە جارىق كورگەن. ءتىلى ۇيعىرشا جانە ءتۇزۋشى ماماندار دا تاعى سولار. نەشە ءجۇز بەتتىك دەرەكتى ماتەريالدا “قازاق ماسەلەسى” ءۇشىن ارنايى جەكە تاراۋ ارناعان. ولار جەكە-جەكە مىناداي (سۇگىرەتتەگى):

1. سۇگىرەت:
*ۇلى قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ جولىندا (ياعني پان-قازاقيزم)

2. سۇگىرەت:
*شەتەلدەگى ءبىربولىم قازاق بۇلگىنشىلەردىڭ قارەكەتتەرى ء(ىس-قيمىلدارى)

3. سۇگىرەت:
*ۇلتتىق بۇلگىنشىلەردىڭ قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ ارمانى جانە قارەكەتتەرى

مەنىڭ وقۋ بارىسىندا تاڭعالعانىم 80-جىلداردىڭ سوڭىندا الاش زيالىلارىنىڭ اقتالۋىمەن باستالعان ۇلتتىق ويانۋ كەزەڭىن (مىسالى، الاش پارتياسىن قۇرامىز دەيتىن ءىس-ارەكەتتەر، ازات قوزعالىسى، قازاق قاۋىمداستىعى، تب) جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ قوعامدىق، ساياسي بۇكىل قىزمەت، ءىس-قيمىلدارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن مايىن تامىزىپ وتىرىپ تالداپ جازعان. سونداي-اق بۇنى پان-قازاقيزم قوزعالىسى دەپ باعالاعان، قورتىندى شىعارعان.

ەستەرىڭىزدە بولسا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن (2017-ج) “قىتايدا قازاق قاۋپى بار ما” دەگەن ءبىر پوست دايىنداعان ەدىم. سول جىلدارى قىتايشا بىرقانشا اقپارات كوزدەرىنەن سونداي “قاۋىپتى” ايتىپ دابىل قاققان بىلگىنى وقىپ ەدىم، مىنا قولىما تۇسكەن دەرەكتى ماتەريال سونى ايعاقتاي ءتۇستى.

ىشكى قۇجاتتىق دەرەكتى ماتەريالدى دايىنداعان مامانداردىڭ اناليتيكاسىنا شىنىمەن دە تاڭعالدىم. ول جىلدارى ءبىز قىتاي تۋرالى دىم بىلمەي تۇرعان كەزىمىزدە ولار بىزدەگى ءىس-قيمىلدىڭ ءبارىن ابدەن ساراپتاپ ۇلگەرىپتى. ءسويتىپ كەلەشەكتە بۇل ايماقتاردان قانداي قاۋىپ كەلۋى مۇمكىن دەيتىن سۇراققا كۇنى بۇرتىن جاۋاپ دايىنداپ قويىپتى.

ءدال قازىرگى ساياسي الەۋەتكە تالداۋ جاساساق، قىتاي ورتالىق ازيا ايماقتارىنداعى ۇلتتىق، ءدىنني ورلەۋ كەزەڭى مەن قىر-سىرىن قانىق دەڭگەيدە بىلەدى. اۋعانىستانداعى ۇكىمەتكە بالاما ءدىني كۇشتەرمەن ىنتىماقتاسىپ ۇلگەردى، سايىپ كەلگەندە بۇل ايماقتاردان كەلەتىن ۇلتتىق، رۋقاني ءھام ءدىني قاۋىپ السىرەدى.

ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ۇلتتىق نەمەسە ءدىني كۇشتەردىڭ قايتا جاندانۋى ءۇشىن اقش اراداعى ىقپاداستىققا ويىنشى رەتىندە قاتىسۋ پيعىلى باسىم. ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى اۆتوكراتتىق جۇيە تەز ارادا جىلدام دەموكراتيالانبايدى، بۇنى اقش تا ءبىلىپ وتىر، اقش بۇل ايماقتا تىم كوبىرەك ءدىني كۇشتەرمەن ىنتىماقتاسۋ مۇمكىن، ويتكەنى ءدىني كۇشتەر جىلدام ءارى سەرگەك ءىس-قيمىلعا كوشەدى. بىراق ايماقتاعى ەڭ بەلسەندى ءدىني كۇشتەر اقش-قا قاراعاندا قىتايمەن ەرتەرەك ءتىل تابىسىپ وتىر. سول تىپتەن قىزىق…

قازىر الەم كوروناۆيرۋسپەن ابىگەر… كوروناۆيرۋستان كەيىنگى الەمنىڭ اۋقىمدى ساياساتى مەن ايماقتار اراسىنداعى ساياسي قاتىناستارعا دا ويلانا بەرۋىمىز كەرەك. ولاي دەيتىن سەبەبىم، 90-جىلداردا ءبىز ەس ءجيىپ ەتەك جەڭىمىزدى تۇرە الماي جاتقانىمىزدا شىعىستاعى كورشىمىز ءبىزدى بۇگە-شىگەمىزگە دەيىن ابدەن زەرتتەپ، بىزدەن كەلەتىن كەلەشەكتىڭ قاۋپىن بەسىگىندە تيداۋ سالىپ وتىرعان. ءدال بۇگىن ولار ءبىزدى ودان دا ساپالى، ودان دا ماڭىزدى اناليزدەرمەن ءجىتى باقىلاپ بىزدەگى ساياسي تۇيسىكتى وزىمىزدەن ەرتە سەزىپ وتىرماعانىنا كىم كەپىل؟!

Eldes Orda

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،