Пан-Қазақизм қозғалысы

Pan-Qazaqizm qozğalısı

| Apr 9, 2020

Bwl qwjattıq materiyal “Şeteldegi bölşekteuşi küşterdiñ şığıs türkistan jäne wlı qazaq memleketin qwru jolındağı atqarğan qızmetteri” degen atpen dayındalğan eken. Şaması 90- jıldarı jarıq körgen işki sayasi materiyal. Sol sebepti resmi kitaphana, dükenderden tabu tım qiın.

Neşe jüz bettik işki qwjattı ıjdağatpen oqu barısında Qıtay, Moñğoliya jäne sovettik Qazaqstanda bir-birimen qanattas otırğan qazaqtar turalı jäne 80- jıldıñ soñı, 90- jıldıñ basında payda bolğan wlttıq qayta örleu, es jiyu kezeñin büge-şigesine deyin zerttep, saraptap otırğanın bayqadım.

Derekti qwjat Şıñjañ ölkesinde işki materiyal esebinde jarıq körgen. Tili wyğırşa jäne tüzuşi mamandar da tağı solar. Neşe jüz bettik derekti materiyalda “qazaq mäselesi” üşin arnayı jeke tarau arnağan. Olar jeke-jeke mınaday (sügirettegi):

1. sügiret:
*Wlı qazaq memleketin qwru jolında (yağni pan-qazaqizm)

2. sügiret:
*Şeteldegi birbölim qazaq bülginşilerdiñ qareketteri (is-qimıldarı)

3. sügiret:
*Wlttıq bülginşilerdiñ qazaq memleketin qwru armanı jäne qareketteri

Meniñ oqu barısında tañğalğanım 80-jıldardıñ soñında Alaş ziyalılarınıñ aqtaluımen bastalğan wlttıq oyanu kezeñin (mısalı, Alaş partiyasın qwramız deytin is-äreketter, Azat qozğalısı, Qazaq qauımdastığı, tb) jäne alıs-jaqın şetelderdegi qazaq wltşıldarınıñ qoğamdıq, sayasi bükil qızmet, is-qimıldarın büge-şigesine deyin mayın tamızıp otırıp taldap jazğan. sonday-aq bwnı Pan-Qazaqizm qozğalısı dep bağalağan, qortındı şığarğan.

Esteriñizde bolsa osıdan üş jıl bwrın (2017-j) “qıtayda qazaq qaupi bar ma” degen bir post dayındağan edim. Sol jıldarı qıtayşa birqanşa aqparat közderinen sonday “qauipti” aytıp dabıl qaqqan bilgini oqıp edim, mına qolıma tüsken derekti materiyal sonı ayğaqtay tüsti.

İşki qwjattıq derekti materiyaldı dayındağan mamandardıñ analitikasına şınımen de tañğaldım. Ol jıldarı biz qıtay turalı dım bilmey twrğan kezimizde olar bizdegi is-qimıldıñ bärin äbden saraptap ülgeripti. Söytip keleşekte bwl aymaqtardan qanday qauip kelui mümkin deytin swraqqa küni bwrtın jauap dayındap qoyıptı.

Däl qazirgi sayasi äleuetke taldau jasasaq, qıtay ortalıq aziya aymaqtarındağı wlttıq, dinni örleu kezeñi men qır-sırın qanıq deñgeyde biledi. Auğanıstandağı ükimetke balama dini küştermen ıntımaqtasıp ülgerdi, sayıp kelgende bwl aymaqtardan keletin wlttıq, ruqani häm dini qauip älsiredi.

Ortalıq aziya elderindegi wlttıq nemese dini küşterdiñ qayta jandanuı üşin Aqş aradağı ıqpadastıqqa oyınşı retinde qatısu piğılı basım. Ortalıq aziya elderindegi avtokrattıq jüye tez arada jıldam demokratiyalanbaydı, bwnı Aqş ta bilip otır, Aqş bwl aymaqta tım köbirek dini küştermen ıntımaqtasu mümkin, öytkeni dini küşter jıldam äri sergek is-qimılğa köşedi. Biraq aymaqtağı eñ belsendi dini küşter Aqş-qa qarağanda qıtaymen erterek til tabısıp otır. Sol tipten qızıq…

Qazir älem koronaviruspen äbiger… Koronavirustan keyingi älemniñ auqımdı sayasatı men aymaqtar arasındağı sayasi qatınastarğa da oylana beruimiz kerek. Olay deytin sebebim, 90-jıldarda biz es jiip etek jeñimizdi türe almay jatqanımızda şığıstağı körşimiz bizdi büge-şigemizge deyin äbden zerttep, bizden keletin keleşektiñ qaupin besiginde tidau salıp otırğan. Däl bügin olar bizdi odan da sapalı, odan da mañızdı analizdermen jiti baqılap bizdegi sayasi tüysikti özimizden erte sezip otırmağanına kim kepil?!

Eldes Orda

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda