انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى
kerey.kz
قاشقارداعى انگليا كونسۋلى 
انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.
پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى.
دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ تالاستاعى زوناسىنا اينالدى. 19- عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىندا تسين ۇكىمەتىمەن جاساسقان بىرقانشا كەلسىم نەگىزىندە پاتشالىق رەسەي دە، انگليا ۇكىمەتى دە قاشقاريادا ءوز ىقپالىن جۇرگىزە باستادى جانە كونسۋل اشتى.
قاشقاريادا انگليا كونسۋلى قۇرىلا سالىسىمەن اعىلشىن ميسسيونەرلەرى جاپپاي قاشقارياعا اعىلدى. ولار تۇرعىلىقتى نانىم-سەنىمدەرگە ەندى حريستياندىق جاڭا تانىمدى ۋاعىزداي باستادى. 20- عاسىردىڭ باسىنا كەلگەندە قاشقاريادا الىپ شىركەۋ تۇرعىزىلدى جانە ونىڭ ءجۇز، ءتىپتى مىڭداعان ءدىني جاماعاتى پايدا بولدى. شاعاتاي جازۋىمەن 100′گە تارتا حيرستيان قيسسالارى مەن ء“ىنجىل” كىتابى باسپادان شىقتى. 
قاشقاريادا انگيانىڭ ساۋدا پۋنكيتتەرى قالىپتاستى. انگليا تاۋارى پاتشالىق رەسەيمەن باسەكەگە ءتۇستى. تسين ۇكىمەتىنىڭ ايماقتاعى مادەني، ساۋدا ىقپالى مۇلدە السىرەدى. 20- عاسىردىڭ باسىنان باستاپ (1912-1917) انگليا ۇكىمەتى ەندى ءتاڭىر تاۋىن كەسىپ ءوتىپ قازاقتار تۇرعان ايماقتارعا كەلە باستادى. ولار الدىمەن قازاقتاردىڭ حان-تورە تۇقىمدارىنا جاقىنداي باستادى. مىڭداعان ءتۇتىن ءۇي مەن ون مىڭداعان حالىقتى بيلەپ تۇرعان تورە تۇقىمدارىمەن جاسىرىن ديالوگ جاسادى. ديالوگتا “ەگەر سىزدەر كومىر، تەمىر، التىن جانە مۇناي كەندەرىنىڭ انگليا ۇكىمەتى جاعىنان قازىلىپ اشىلۋىنا تولىق مۇمكىندىك بەرسەڭىزدەر، انگليا ۇكىمەتى دە سىزدەرگە وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە ارقاشان دايىن”، تب دەگەندەي سوزدەر ايتىلدى.
انگليا ۇكىمەتى جىبەرگەن عىلمي ەكسپەديتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن ءدىن ميسسيونەرلەرى قازاقتار تۇرعان ايماقتاردى ارالاپ ۇلگى جيناپ، جۇزدەگەن تاريحي سۋرەتتەرگە ءتۇسىرىپ قايتتى. بۇل قۇندى سۋرەتتەر قازىر ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءارحيۆى مەن ميسسيونەرلەر ارحيۆىندە ساقتاۋلى.
اگليانىڭ قازاقتار اراسىنداعى قاتىناستارىن بايقاعان تسين ۇكىمەتىنىڭ بارلاۋ قىزمەتى جانە ياڭ زىڭشين ۇكىمەتىنىڭ سىرتقى بارلاۋ قۇپيا قىزمەتكەرلەرى وڭىردەگى احۋالدى حاتتاپ ورتالىق بارلاۋ باس شتابىنا راپورتتاپ وتىرعان. ورتالىق شتاپ جولدانعان راپورت نەگىزىندە ايماق اكىمى مەن شەكارا قورعانىس گارنيزونى ارقىلى قازاقتاردى جازالاپ وتىردى. وسى وقيعانىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە تارباعاتاي وڭىرىندەگى مامىربەك تورەنىڭ ۇلى قىزىر مامىربەكۇلىن ايتۋعا بولادى. قىزىر (قىزىربەك) ۇرىمجىدە اسكەري وقۋ بىتىرگەن ساناۋلى زيالى ازامات ەدى. انگليا ۇكىمەتى قىزىر تورەمەن ديالوگ جاساپ ونى انگليا ۇكىمەتىمەن ورتاق كەلسىم جاساۋعا شىرعالادى. بىراق ديالوگ ءساتسىز بولدى. 
قىزىر تورە مامىربەكۇلى الاش قايراتكەرى رايىمجان مارسەكوۆپەن وتە تىعىز بايلانىس ورناتتى. رايىمجان قىزىر تورەنىڭ اۋىلىندا اعارتۋشىلىق جۇمىسپەن اينالىستى. قىزىر تورە كەيىن 12 بولمەلى زاماناۋي وقۋ ورلاسىنىڭ قۇرلىسىن سالدىردى بىراق قۇرىلىس اياقتاپ وقۋ جىلى ەندى باستالاتىن كەزدە 37 جاسىندا تۇتقيىلدان قايتىس بولدى. قىزىر تورە قايتىس بولعان جىلى ولكەدە قىم-قۋىت جاعدايلار ورىن الدى. جاپونيا ۇكىمەتى وسمان سۇلتانىنىڭ نەمەرەسى ابدىلكەرىم اپەندى ارقىلى قازاقتارمەن بايلانىس ورناتىپ، جاڭا ساياسي وقيعا باستالۋ الدىندا تۇردى. التاي تورەسى شارىپقان كوگەدايۇلى ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ ءۇشىن نان كين ۇكىمەتىنە بايلانىسقا شىعۋعا تىرىستى. 
كەزىندە ىستانبۇلدا وسمان سۇلتانىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ ەلگە ساياسي ميسسيا ارقالاپ قايتقان قازاق يگى-جاقسىلارى قاستاندىقپەن ءولتىرىلدى. تاعىسىن تاعى…
كارتا
قاشقار; پاتشالىق رەسەي جانە جوڭعاريا
1874- جىل
كارتادا، قازىرگى بوراتالا وبلىسى، تارباعاتاي ايماعى جوڭعاريا جاعىندا كورسەتىلگەن. ىلە ولكەسى پاتشالىق رەسەي قۇرامىندا كورسەتىلگەن. ولاي بولاتىنى 1871-1881 جىلدار اراسىندا ىلە ولكەسى ون جىل رەسەي قۇرامىندا قالدى.
بۇل تۇستا قاشقاريا جاعىندا جاقىپبەك (ياقۇپ بەگ) مەملەكەتى ءومىر ءسۇردى. تسين يمپەرياسى ياقۇپ بەگ باسشىلىعىنداعى جەتى شاھار مەملەكەتىن جويعان سوڭ ودان قالعان ەلدىڭ اتاۋىن سينتسزيان (新疆) دەپ اتادى. ماعىناسى جاڭا شەكارا، جاڭادان يگەرىلگەن جەر، تب دەگەن ءسوز.
تاريحي دەرەكتەرگە قارايتىن بولساق تسين يمپەرياسىنىڭ بۇل ايماقتاعى سىرتقى ساياساتى مىناداي ەدى:
ءبىرىنشى، قۇلجا ولكەسىندە ىلە اسكەري گۋبەرنياسىن قۇرۋ ارقىلى ورتالىق ازياعا ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇستەمدىك جاساۋ; بىراق، پاتشالىق رەسەيدىڭ ورتالىق ازيا حاندىقتارى مەن ىلە ولكەسىن جاۋلاپ الۋى تسين يمپەرياسىنىڭ بۇل سىرتقى ساياسي جوسپارىن تاس-تالقان ەتتى جانە نەشە ون جىلعا كەشەۋىلدەتىپ جىبەردى.
قاشقاريادا اسكەري گۋبەرنيا قۇرۋ ارقىلى اۋعان، كاشمير، قوراسان جانە پاكىستان ايماقتارىنا ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالداستىق جاساۋ; بىراق، بۇل سىرتقى ساياسي جوسپاردى قوقاندىق فاكتور تاس-تالقان ەتتى. قاشقاريا ولكەسى ءدىني قوجالار مەن قوقاندىق تاپتىڭ ىقپالىندا بولدى. كەيىن تسين ۇكىمەتى ياقۇپ بەگ مەملەكەتىن جويىپ قاشقاريانى وتارىنا العان سوڭ بۇل ايماقتاعى سىرتقى ساياساتى تۇبەگەيلى وزگەردى.
قۇلجا مەن قاشقار شەكاراعا سۇيكەنىپ تۇرعان قاۋىپتى ايماق، تسين يمپەرياسىنىڭ شەكارا ايماقتا ۇستەمدىككە شىعۋى ءۇشىن ءالى ون جىلداي ۋاقىت كەرەك، بىراق بۇل ون جىلدا رەسەي، انگليا بۇل ايماقتى تولىقتاي ءوز وتارىنا الىپ ۇلگىرەدى. جىلدام ءارى ناقتى قارار شىعارۋ كەرەك، كوپ تالقىدان سوڭ دي حۋا دەگەن قالانى تاڭدادى. دي حۋا دەگەنىمىز قازىرگى ءۇرىمجى…
1883-1884 جىلدارى ديحۋا ء(ۇرىمجى) قالاسى رەسمي تۇردە ولكەنىڭ ساياسي ورتالىعى بولدى. ولكەنىڭ اتى سول جىلى سينتسزيان اتاندى. ولكەگە (پروۆينتسياعا) ءۇش ۇلكەن ايماق قارادى; ولار:
بۇرىن گانسۋ ولكەسىنە قاراپ كەلگەن جنشي ايماعى (باركولدەن ۇرىمجىگە دەيىنگى اۋماق); بۇل ايماقتى كەيىن ءۇرىمجى ايماعى، قۇمىل ايماعى دەپ وزگەرتتى.
اقسۋ ايماعى;
قاشقار ايماعى;
سوسىن قوسىمشا ىلە ايماعى; بىراق ىلە ايماعى بۇرىن اسكەري گۋبەرنياعا قاراستى بولعاندىقتان ديحۋا قالاسىنا قاراعىسى كەلمەدى، بۇرىنعىشا ىلە شەكارا اسكەري گۋبەرنياسى بولىپ ساقتالىپ تۇرا بەردى. وسىدان كەيىن قۇلجا مەن ءۇرىمجىنىڭ 30 جىلدىق ايقاسى تۋدى.
جوڭعارياداعى ساياسي احۋال
ىلە ايماعى شىڭجاڭ (سينتسزيان) ولكەسى مەن ولكە ورتالىعى ديحۋاعا (ۇرىمجىگە) باعىنعىسى كەلمەدى، 1914- جىلعا دەيىن وسىلاي بولدى، سونىمەن قاتار تارباعاتاي ايماعى دا ولكەگە باعىنبادى، ءۇرىمجىنىڭ ءسوزى شاۋەشەككە مۇلدە جۇرمەدى. بۇل جاعداي 1916- جىلعا دەيىن ساقتالدى. شىڭجاڭ ولكەسى 1883- جىلى قۇرىلعان بولسا دا، ىلە ۋالاياتى 1914- جىلى، تارباعاتاي ۋالاياتى 1916- جىلى ولكە قاراستىلىعىنا ەندى. وعان دەيىن ولار ىلە اسكەري گۋبەرنياسى مەن شاۋەشەك امبان مەكەمەسى ارقىلى تىكە بەيجىڭ ۇكىمەتىنە باعىنىپ تۇردى. التاي ۋالاياتى قوبدا ايماعىمەن بىرىگىپ تىكە بەيجىڭنىڭ باقىلاۋىندا بولدى. 1920- جىلى التاي زورعا دەگەندە شىڭجاڭ (سينتسزيان) ولكەسىنىڭ قاراستىلىعىنا ءوتتى.
سونىمەن جوڭعاريا قازاقتارى جەكە-جەكە 1914-1916-1920 جىلدارى عانا سينتسزيان ولكەسىنە قوسىلدى. ەندى ءبىر سۇراق، قازاقتاردىڭ سينتسزيان ولكەسى اۋماعىنا قاراۋى قانداي ساياسي، الەۋمەتتىك وزگەرىس اكەلدى؟
جاۋابى:
ءبىرىنشى، قازاقتار بۇل ولكەدە بۇرىن سانى جاعىنان دا، ساپاسى جاعىنان دا ەڭ كوپ، ەڭ بەلدى تۇرعىلىقتى حالىق بولىپ كەلىپ ەدى، سينتسزيان (新疆) ولكەسىنە قوسىلعان سوڭ سان جاعىنان ءوزى تۇرعان ايماقتا عانا باسىم سالماقتى ۇستادى، ال جالپى ولكە سانىنا شاققاندا از حالىققا اينالىپ شىعا كەلدى;
ەكىنشى، قازاقتار سينتسزيان ولكەسىنە قوسىلماي تۇرعاندا اسكەري گۋبەرنيا ارقىلى بەيجىڭدەگى پاتشا بيلىگىنە تىكە قارايتىن. پاتشا قازاقتاردىڭ ءارتۇرلى ماسەلەسىن جەكە ءوزى باسقاراتىن، قالاسا وزىنە شاقىرتىپ الاتىن، ال سينتسزيان ولكەسىنە قوسىلعان سوڭ قازاقتاردىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ماسەلەسىن جەرگىلىكتى گۋبەرناتور، شەندى شونجارلار قارايتىن بولدى. ولار قالاسا شەشىپ وتىردى، قالاماسا بەلدەن باسىپ جوعارىعا جالعان مالىمەتتەر جولداپ وتىردى;
ءۇشىنشى، قازاقتار سينتسزيان ولكەسىنە قوسىلماي جەكە گۋبەرنياعا باعىنىشتى بولىپ تۇرعان كەزىندە ساياسي ستاتۋسى مەن شەن ستاتۋسى ءبىرشاما جوعارى ەدى. ەلدە حاندىق ءتۇزىم جاقسى ساقتالدى. اسكەري گۋبەرنياعا سالىق عانا تاپسىردى، ال گۋبەرنيا قازاقتاردىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى بيلىك جۇيەسىنە بەردى. سول سەبەپتى قازاقتار بۇرىنعى قازاق حاندىعىنىڭ حان-تورەلەرىمەن بولعان ساياسي ءھام رۋحاني بايلانىستى ۇزبەۋ ءۇشىن ارنايى تورە اكەلىپ حان سايلادى جانە بۇحارا مەن تۇركىستاننىڭ ءدىني ينستيتۋتىنان قازىرەت، يشان الدىرىپ تۇردى. بۇل تاڭداۋدى اسكەري گۋبەرنيا زاڭمەن ماقۇلداپ بەيجىڭگە جولداپ ماقۇلداپ قۇپتاپ تۇردى. كەيىن قازاقتار سينتسزيان ولكەسىنە قوسىلعان سوڭ وسى ساياسي ءھام رۋحاني داستۇرگە بالتا شابىلدى. قازاقتارعا باسقا ساياسي، الەۋمەتتىك باسقارۋ فورماتىن ەنگىزدى، سونىڭ كەسىرىنەن ەل اراسىندا داۋ شىقتى، تالاس-تارتىس ءجۇردى;
ەندى، 20- عاسىردىڭ 30- جىلدارىنا كەلگەندە ياعني قازاقتاردىڭ سينتسزيان ولكەسىنە تولىقتاي قوسىلعانىنا 10 جىل ۋاقىت وتكەن كەزدە، وسى ونجىلدىقتىڭ بۇكىل زيانىن ءجىتى تۇسىنە بىلگەن قازاق زيالىلارى بولدى. نەگە، كوزگە كورىنەتىن تىكە سەبەبى وسى ون جىلدا ەلدىڭ كوبى توز-توپالاڭ بولىپ جان جاققا كوشىپ كەتتى. قازاق زيالىلارىنىڭ ويىندا ءبىر عانا جول تۇردى، ول “قازاقتاردى سينتسزيان ولكەسىنەن ءبولىپ الىپ، تىكە ورتالىق ۇكىمەتكە قاراستى اۆتونوميالى ولكە قۇرۋ”. 1931-1933 جانە 1937-1939 جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ تۇپكى ساياسي سەبەبى وسى ەدى. ءبىز وسىنى اشىق ايتا المادىق، ەندى ايتاتىن ۋاقىت كەلگەن سياقتى.
سىزدەرگە مىناداي تاريحي فاكتىنى ايتا كەتەيىن، 1933-34 جىلعى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ جولىنداعى كۇرەسىن توقتاتقان سىرتقى ديپلوماتيالىق كۇش- سوۆەت وداعى ەدى. 1939-43 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلستى دە باسەڭدەتىپ قازاقتاردىڭ جەكە ەل قۇرۋىنا توسقاۋىل بولعان سىرتقى كۇش- تاعى دا سوۆەت وداعى. قازاقتار شەكارالىق ايماقتا ءوز الدىنا دەربەس اۆتونوميالى رەسپۋبيليكا بولىپ كەتسە وندا قازاق سسر-داعى قازاقتارمەن بىرىگىپ كەتەدى، ودانشا سينتسيان ولكەسىندە تۇرا بەرگەنى دۇرىس…
پىكىر قالدىرۋ