Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı
kerey.kz
Qaşqardağı Angliya konsulı 
Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi.
Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi.
Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ talastağı zonasına aynaldı. 19- ğasırdıñ 70-80 jıldarında Cin ükimetimen jasasqan birqanşa kelsim negizinde patşalıq resey de, angliya ükimeti de Qaşqariyada öz ıqpalın jürgize bastadı jäne konsul' aştı.
Qaşqariyada Angliya konsulı qwrıla salısımen ağılşın missionerleri jappay Qaşqariyağa ağıldı. Olar twrğılıqtı nanım-senimderge endi hristiandıq jaña tanımdı uağızday bastadı. 20- ğasırdıñ basına kelgende Qaşqariyada alıp şirkeu twrğızıldı jäne onıñ jüz, tipti mıñdağan dini jamağatı payda boldı. Şağatay jazuımen 100′ge tarta hirstian qissaları men “injil” kitabı baspadan şıqtı. 
Qaşqariyada Angiyanıñ sauda punkitteri qalıptastı. Angliya tauarı patşalıq reseymen bäsekege tüsti. Cin ükimetiniñ aymaqtağı mädeni, sauda ıqpalı mülde älsiredi. 20- ğasırdıñ basınan bastap (1912-1917) Angliya ükimeti endi Täñir tauın kesip ötip qazaqtar twrğan aymaqtarğa kele bastadı. Olar aldımen qazaqtardıñ han-töre twqımdarına jaqınday bastadı. Mıñdağan tütin üy men on mıñdağan halıqtı bilep twrğan töre twqımdarımen jasırın dialog jasadı. Dialogta “eger sizder kömir, temir, altın jäne mwnay kenderiniñ Angliya ükimeti jağınan qazılıp aşıluına tolıq mümkindik berseñizder, Angliya ükimeti de sizderge ozıq soğıs qaruların beruge ärqaşan dayın”, tb degendey sözder aytıldı.
Angliya ükimeti jibergen ğılmi ekspediciya qızmetkerleri men din missionerleri qazaqtar twrğan aymaqtardı aralap ülgi jinap, jüzdegen tarihi suretterge tüsirip qayttı. Bwl qwndı suretter qazir Europa universitetteriniñ arhivi men missionerler arhivinde saqtaulı.
Agliyanıñ qazaqtar arasındağı qatınastarın bayqağan Cin ükimetiniñ barlau qızmeti jäne YAñ Zıñşin ükimetiniñ sırtqı barlau qwpiya qızmetkerleri öñirdegi ahualdı hattap ortalıq barlau bas ştabına raporttap otırğan. Ortalıq ştap joldanğan raport negizinde aymaq äkimi men şekara qorğanıs garnizonı arqılı qazaqtardı jazalap otırdı. Osı oqiğanıñ bir mısalı retinde Tarbağatay öñirindegi Mamırbek töreniñ wlı Qızır Mamırbekwlın aytuğa boladı. Qızır (Qızırbek) Ürimjide äskeri oqu bitirgen sanaulı ziyalı azamat edi. Angliya ükimeti Qızır töremen diyalog jasap onı Angliya ükimetimen ortaq kelsim jasauğa şırğaladı. Biraq dialog sätsiz boldı. 
Qızır Töre Mamırbekwlı Alaş qayratkeri Rayımjan Märsekovpen öte tığız baylanıs ornattı. Rayımjan Qızır töreniñ auılında ağartuşılıq jwmıspen aynalıstı. Qızır töre keyin 12 bölmeli zamanaui oqu orlasınıñ qwrlısın saldırdı biraq qwrılıs ayaqtap oqu jılı endi bastalatın kezde 37 jasında twtqiıldan qaytıs boldı. Qızır töre qaytıs bolğan jılı ölkede qım-quıt jağdaylar orın aldı. Japoniya ükimeti Osman swltanınıñ nemeresi Äbdilkerim Äpendi arqılı qazaqtarmen baylanıs ornatıp, jaña sayasi oqiğa bastalu aldında twrdı. Altay töresi Şäripqan Kögedaywlı wlttıq avtonomiya qwru üşin Nan' Kin ükimetine baylanısqa şığuğa tırıstı. 
Kezinde Istanbwlda Osman swltanınıñ qabıldauında bolıp elge sayasi missiya arqalap qaytqan qazaq igi-jaqsıları qastandıqpen öltirildi. Tağısın tağı…
Karta
Qaşqar; Patşalıq Resey jäne Joñğariya
1874- jıl
Kartada, qazirgi Boratala oblısı, Tarbağatay aymağı Joñğariya jağında körsetilgen. İle ölkesi Patşalıq Resey qwramında körsetilgen. Olay bolatını 1871-1881 jıldar arasında İle ölkesi on jıl Resey qwramında qaldı.
Bwl twsta Qaşqariya jağında Jaqıpbek (YAqwp Beg) memleketi ömir sürdi. Cin imperiyası YAqwp Beg basşılığındağı Jeti Şahar memleketin joyğan soñ odan qalğan eldiñ atauın SIN'CZYAN (新疆) dep atadı. Mağınası jaña şekara, jañadan igerilgen jer, tb degen söz.
Tarihi derekterge qaraytın bolsaq Cin imperiyasınıñ bwl aymaqtağı sırtqı sayasatı mınaday edi:
Birinşi, Qwlja ölkesinde İle äskeri guberniyasın qwru arqılı ortalıq aziyağa sayasi jäne ekonomikalıq üstemdik jasau; Biraq, Patşalıq Reseydiñ ortalıq aziya handıqtarı men İle ölkesin jaulap aluı Cin imperiyasınıñ bwl sırtqı sayasi josparın tas-talqan etti jäne neşe on jılğa keşeuildetip jiberdi.
Qaşqariyada äskeri guberniya qwru arqılı Auğan, Kaşmir, Qorasan jäne Pakistan aymaqtarına sayasi jäne ekonomikalıq ıqpaldastıq jasau; Biraq, bwl sırtqı sayasi jospardı Qoqandıq faktor tas-talqan etti. Qaşqariya ölkesi dini qojalar men Qoqandıq taptıñ ıqpalında boldı. Keyin Cin ükimeti YAqwp Beg memleketin joyıp Qaşqariyanı otarına alğan soñ bwl aymaqtağı sırtqı sayasatı tübegeyli özgerdi.
Qwlja men Qaşqar şekarağa süykenip twrğan qauipti aymaq, Cin imperiyasınıñ şekara aymaqta üstemdikke şığuı üşin äli on jılday uaqıt kerek, biraq bwl on jılda Resey, Angliya bwl aymaqtı tolıqtay öz otarına alıp ülgiredi. Jıldam äri naqtı qarar şığaru kerek, köp talqıdan soñ Di Hua degen qalanı tañdadı. Di Hua degenimiz qazirgi Ürimji…
1883-1884 jıldarı Dihua (Ürimji) qalası resmi türde ölkeniñ sayasi ortalığı boldı. Ölkeniñ atı sol jılı Sin'czyan atandı. Ölkege (provinciyağa) üş ülken aymaq qaradı; olar:
Bwrın Gansu ölkesine qarap kelgen J'nşi aymağı (Barkölden Ürimjige deyingi aumaq); Bwl aymaqtı keyin Ürimji aymağı, Qwmıl aymağı dep özgertti.
Aqsu aymağı;
Qaşqar aymağı;
Sosın qosımşa İle aymağı; Biraq İle aymağı bwrın äskeri guberniyağa qarastı bolğandıqtan Dihua qalasına qarağısı kelmedi, bwrınğışa İle şekara äskeri guberniyası bolıp saqtalıp twra berdi. Osıdan keyin Qwlja men Ürimjiniñ 30 jıldıq ayqası tudı.
Joñğariyadağı sayasi ahual
İle aymağı Şıñjañ (Sin'czyan) ölkesi men ölke ortalığı Dihuağa (Ürimjige) bağınğısı kelmedi, 1914- jılğa deyin osılay boldı, sonımen qatar Tarbağatay aymağı da ölkege bağınbadı, Ürimjiniñ sözi Şäueşekke mülde jürmedi. Bwl jağday 1916- jılğa deyin saqtaldı. Şıñjañ ölkesi 1883- jılı qwrılğan bolsa da, İle ualayatı 1914- jılı, Tarbağatay ualayatı 1916- jılı ölke qarastılığına endi. Oğan deyin olar İle äskeri guberniyası men Şäueşek Amban mekemesi arqılı tike Beyjiñ ükimetine bağınıp twrdı. Altay ualayatı Qobda aymağımen birigip tike Beyjiñniñ baqılauında boldı. 1920- jılı Altay zorğa degende Şıñjañ (Sin'czyan) ölkesiniñ qarastılığına ötti.
Sonımen Joñğariya qazaqtarı jeke-jeke 1914-1916-1920 jıldarı ğana Sin'czyan ölkesine qosıldı. Endi bir swraq, qazaqtardıñ Sin'czyan ölkesi aumağına qarauı qanday sayasi, äleumettik özgeris äkeldi?
Jauabı:
Birinşi, Qazaqtar bwl ölkede bwrın sanı jağınan da, sapası jağınan da eñ köp, eñ beldi twrğılıqtı halıq bolıp kelip edi, Sin'czyan (新疆) ölkesine qosılğan soñ san jağınan özi twrğan aymaqta ğana basım salmaqtı wstadı, al jalpı ölke sanına şaqqanda az halıqqa aynalıp şığa keldi;
Ekinşi, qazaqtar Sin'czyan ölkesine qosılmay twrğanda äskeri guberniya arqılı Beyjiñdegi patşa biligine tike qaraytın. Patşa qazaqtardıñ ärtürli mäselesin jeke özi basqaratın, qalasa özine şaqırtıp alatın, al Sin'czyan ölkesine qosılğan soñ qazaqtardıñ sayasi, äleumettik mäselesin jergilikti gubernator, şendi şonjarlar qaraytın boldı. Olar qalasa şeşip otırdı, qalamasa belden basıp joğarığa jalğan mälimetter joldap otırdı;
Üşinşi, qazaqtar Sin'czyan ölkesine qosılmay jeke guberniyağa bağınıştı bolıp twrğan kezinde sayasi statusı men şen statusı birşama joğarı edi. Elde handıq tüzim jaqsı saqtaldı. Äskeri guberniyağa salıq ğana tapsırdı, al guberniya qazaqtardıñ sayasi, äleumettik mäselelerin özderiniñ dästürli bilik jüyesine berdi. Sol sebepti qazaqtar bwrınğı QAZAQ HANDIĞInıñ han-törelerimen bolğan sayasi häm ruhani baylanıstı üzbeu üşin arnayı TÖRE äkelip han sayladı jäne Bwhara men Türkistannıñ dini institutınan qaziret, işan aldırıp twrdı. Bwl tañdaudı äskeri guberniya zañmen maqwldap Beyjiñge joldap maqwldap qwptap twrdı. Keyin qazaqtar Sin'czyan ölkesine qosılğan soñ osı sayasi häm ruhani dästürge balta şabıldı. Qazaqtarğa basqa sayasi, äleumettik basqaru formatın engizdi, sonıñ kesirinen el arasında dau şıqtı, talas-tartıs jürdi;
Endi, 20- ğasırdıñ 30- jıldarına kelgende yağni qazaqtardıñ Sin'czyan ölkesine tolıqtay qosılğanına 10 jıl uaqıt ötken kezde, osı onjıldıqtıñ bükil ziyanın jiti tüsine bilgen qazaq ziyalıları boldı. Nege, közge körinetin tike sebebi osı on jılda eldıñ köbi toz-topalañ bolıp jan jaqqa köşip ketti. Qazaq ziyalılarınıñ oyında bir ğana jol twrdı, ol “qazaqtardı Sin'czyan ölkesinen bölip alıp, tike ortalıq ükimetke qarastı avtonomiyalı ölke qwru”. 1931-1933 jäne 1937-1939 jıldardağı wlt-azattıq köterilistiñ tüpki sayasi sebebi osı edi. Biz osını aşıq ayta almadıq, endi aytatın uaqıt kelgen siyaqtı.
Sizderge mınaday tarihi faktini ayta keteyin, 1933-34 jılğı qazaqtardıñ wlttıq avtonomiya qwru jolındağı küresin toqtatqan sırtqı diplomatiyalıq küş- sovet odağı edi. 1939-43 jılğı wlt-azattıq köterilsti de bäseñdetip Qazaqtardıñ jeke el qwruına tosqauıl bolğan sırtqı küş- tağı da sovet odağı. Qazaqtar şekaralıq aymaqta öz aldına derbes avtonomiyalı respubilika bolıp ketse onda Qazaq SSR-dağı qazaqtarmen birigip ketedi, odanşa Sin'cyan ölkesinde twra bergeni dwrıs…
Pikir qaldıru