كوز قاراس تاريح

ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

kerey.kz

 |  Nov 17, 2020

كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى. 

1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ 20 ءتۇرى ءبىرجولا عايىپ بولىپ جانە تەڭىز ءوزىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى ماڭىزىن جوعالتتى. جۇمىسسىزدار سانى كوبەيىپ، كەمە جاساۋ زاۋىتتارى دا ءوز جۇمىسىن توقتاتتى.

تەڭىزدىڭ تارتىلۋى سالدارىنان ەلدەگى شارۋاشىلىق تا ءبىرشاما توقتاپ قالعان بولاتىن. كەزىندە ەلدى-مەكەندەردە 17 بالىق كولحوزى، 10 بالىق وڭدەيتىن زاۋىت جانە 2 بالىق كومبيناتى تۇراقتى جۇمىس ىستەگەنىنە قاراماستان، بۇل شارۋاشىلىق توقتاپ، جۇمىسسىز قالعان بالىقشىلار ەرىكسىز وزگە اۋماققا كوشۋلەرىنە تۋرا كەلدى. 1960-1987 جىلدار ارالىعىندا تەڭىزگە قۇياتىن باستى ەكى وزەن سىرداريا مەن ءامۋداريا جاعاسىندا حالىق سانىنىڭ ەكى ەسە وسۋىنە بايلانىستى سۋعا دەگەن سۇرانىس ءبىرشاما ءوستى. وسىعان وراي، 1970-1980 جىلدارى تەڭىزگە قۇياتىن سۋ مولشەرى دە ازايدى. سۋدىڭ ازايۋىنا باستى سەبەپ تاعى دا انتروپوگەندىك  فاكتورلار ەدى. سىرداريا مەن ءامۋداريا جاعالارىنا سۋدا كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلدار كۇرىش پەن ماقتا ءوسىرۋ كەڭ ەتەك جايدى. سول سەبەپتى وزەن سۋلارى ەگىستىك القاپتارعا تارتىلىپ جاتتى. سونىمەن قاتار اۋىلشارۋاشىلىعىندا دا ءبىرشاما سالالار جاقسى دامىدى. سۋدى ىرىراپسىز پايدالانۋ توقتامادى. تەڭىزدىڭ تەرەڭدىگى 1960 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە تايازداندى. مىنە وسى اتالعان جايتتاردىڭ بارلىعى تولىسىپ جاتقان تەڭىزدىڭ تارتىلىپ، ەداۋىر بولىگىنىڭ جوق بولىپ كەتۋىنە باستى سەبەپتەر بولدى. وسى اتالعان جاعدايلار ادام بالاسىنىڭ تابيعاتقا كەلتىرگەن زيانىنىڭ باستى دالەلى بولىپ ەستە قالدى. 

تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى ونداعى فلورا مەن فاۋناعا دا زيان كەلدى. بالىقتىڭ كەيبىر باعالى تۇرلەرى بەكىرە، سازان، اقمارقا، شوقىر، الابۇعا جانە ت.ب. جويىلىپ كەتتى. قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن كەيبىر قۇستار مۇلدە جويىلىپ كەتتى. ەكى داريادان كەلىپ قۇيىلاتىن سۋ مولشەرى ازايعاندىقتان، تەڭىز اعىنسىز سۋ ايدىنىنا اينالىپ، قۇرعاپ قالعان تەڭىز تۇبىنە تۇز شوگىندىلەرى كوپتەپ جينالا باستادى. وسىنىڭ اسەرىنەن توپىراقتاعى تۇزدانۋ مولشەرى دە شەكتەن تىس كوبەيدى جانە تۇزدى شاڭدار جوعارى كوتەرىلىپ، اۋاعا تاراي باستادى.

وسى جاعدايلار ارال تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا دا زيان كەلتىردى. ەكولوگيا اپاتى سالدارىنان اۋماقتا تۋبەركۋلەز، بۇيرەككە تاس جينالۋ، سارىسۋ، تىنىس جولدارى اۋرۋلارى ءجيى تارادى. بۇعان قوسا ىشەك-قارىن اۋرۋلارى، قان ازدىق، جۇيكە جۇيەسى اۋرۋلارى دا كوبەيدى. اسىرەسە بالالار اراسىندا جۇيكە اۋرۋلارى كەڭ تاراپ، مۇگەدەك بالالاردىڭ سانى كوبەيدى. وسى اتالعان ناۋقاستىڭ تۇرلەرى كۇننەن-كۇنگەارتا ءتۇستى.

قازىرگى تاڭدا تەڭىزدى قۇتقارۋ بارىسىندا جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ارال ماسەلەسى تۋرالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار دا ۇيىمداستىرىلدى. كەيبىر مەملەكەتتەر قارجىلاي تۇرعىدان كومەك كورسەتتى. ەندى وسى اتالعان جۇمىس بارىسىندا تەڭىزدىڭ قايتا تولىسۋىنا بارىنشا كۇش سالىنىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر بايلىعى سانالاتىن كوگىلدىر سۋ ايدىنىن قايتا قالپىنا كەلۋى ءۇشىن بارلىق قولدان كەلگەن شارالار جاسالسا ەكەن. سەبەبى، ونداعى حالىقتىڭ جاعدايى ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەلىمىزدىڭ اتالعان سۋ قويماسىن ساقتاپ قالۋعا ءسىز-ءبىز بولىپ مەيلىنشە ات سالىسقانىمىز ءجون.

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

ايگەرىم مىرزابەكوۆا،  1 كۋرس ستۋدەنتى.