Araldıñ azuı men tozuı
kerey.kz
Keñestik däuirdegi irrigaciyalıq jüye men jerdi eşbir agrotehnikalıq şaralardı saqtamay, esepsiz igeru täsilderi Aral teñizin joyuğa jetkizdi. KSRO Su şaruaşılığı ministrliginiñ tikeley kinäsınan Aral aymağı äli mekenge aynaldı. Sırdariya jäne Ämudariya özenderiniñ suların maqta egisine köptep böluden Aral teñizi tartılıp, onıñ suı azaydı. Özbekstan men Qazaqstan şekarasında ornalasqan, şöl zonasınıñ su aydını – Aral teñiziniñ jağdayı büginde köñil tolarlıqtay emes. Kezinde düniejüzi boyınşa 4-orında bolğan teñizdiñ büginde joq bolıp ketu qaupi bar. Bwğan bastı sebep – adam äreketi saldarınan teñizdiñ tek qwr izi ğana qala ma degen swraq barlığımızdı alañdatadı.
1950 jıldarı teñizde balıqtıñ 24 türi ösirilip, balıq aulau jılına 500 mıñ tonnağa jetse, al 1980 jıldarı soñına qaray balıqtıñ 20 türi birjola ğayıp bolıp jäne teñiz öziniñ balıq şaruaşılığı mañızın joğalttı. Jwmıssızdar sanı köbeyip, keme jasau zauıttarı da öz jwmısın toqtattı.
Teñizdiñ tartıluı saldarınan eldegi şaruaşılıq ta birşama toqtap qalğan bolatın. Kezinde eldi-mekenderde 17 balıq kolhozı, 10 balıq öñdeytin zauıt jäne 2 balıq kombinatı twraqtı jwmıs istegenine qaramastan, bwl şaruaşılıq toqtap, jwmıssız qalğan balıqşılar eriksiz özge aumaqqa köşulerine tura keldi. 1960-1987 jıldar aralığında teñizge qwyatın bastı eki özen Sırdariya men Ämudariya jağasında halıq sanınıñ eki ese ösuine baylanıstı suğa degen swranıs birşama östi. Osığan oray, 1970-1980 jıldarı teñizge qwyatın su mölşeri de azaydı. Sudıñ azayuına bastı sebep tağı da antropogendik faktorlar edi. Sırdariya men Ämudariya jağalarına suda köp qajet etetin daqıldar küriş pen maqta ösiru keñ etek jaydı. Sol sebepti özen suları egistik alqaptarğa tartılıp jattı. Sonımen qatar auılşaruaşılığında da birşama salalar jaqsı damıdı. Sudı ırırapsız paydalanu toqtamadı. Teñizdiñ tereñdigi 1960 jılmen salıstırğanda eki ese tayazdandı. Mine osı atalğan jayttardıñ barlığı tolısıp jatqan teñizdiñ tartılıp, edäuir böliginiñ joq bolıp ketuine bastı sebepter boldı. Osı atalğan jağdaylar adam balasınıñ tabiğatqa keltirgen ziyanınıñ bastı däleli bolıp este qaldı.
Teñizdiñ tartıluına baylanıstı ondağı flora men faunağa da ziyan keldi. Balıqtıñ keybir bağalı türleri bekire, sazan, aqmarqa, şoqır, alabwğa jäne t.b. joyılıp ketti. Qazaqstannıñ qızıl kitabına engen keybir qwstar mülde joyılıp ketti. Eki dariyadan kelip qwyılatın su mölşeri azayğandıqtan, teñiz ağınsız su aydınına aynalıp, qwrğap qalğan teñiz tübine twz şögindileri köptep jinala bastadı. Osınıñ äserinen topıraqtağı twzdanu mölşeri de şekten tıs köbeydi jäne twzdı şañdar joğarı köterilip, auağa taray bastadı.
Osı jağdaylar Aral twrğındarınıñ densaulığına da ziyan keltirdi. Ekologiya apatı saldarınan aumaqta tuberkulez, büyrekke tas jinalu, sarısu, tınıs joldarı auruları jii taradı. Bwğan qosa işek-qarın auruları, qan azdıq, jüyke jüyesi auruları da köbeydi. Äsirese balalar arasında jüyke auruları keñ tarap, mügedek balalardıñ sanı köbeydi. Osı atalğan nauqastıñ türleri künnen-küngearta tüsti.
Qazirgi tañda teñizdi qwtqaru barısında josparlı jwmıstar jürgizilude. Aral mäselesi turalı halıqaralıq konferenciyalar da wyımdastırıldı. Keybir memleketter qarjılay twrğıdan kömek körsetti. Endi osı atalğan jwmıs barısında teñizdiñ qayta tolısuına barınşa küş salınıp jatır. Elimizdiñ birden-bir baylığı sanalatın kögildir su aydının qayta qalpına kelui üşin barlıq qoldan kelgen şaralar jasalsa eken. Sebebi, ondağı halıqtıñ jağdayı Aral teñiziniñ jağdayına tikeley baylanıstı. Elimizdiñ atalğan su qoymasın saqtap qaluğa siz-biz bolıp meylinşe at salısqanımız jön.
Bolat SAYLAN, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.
Äygerim Mırzabekova, 1 kurs studenti.
Pikir qaldıru