Аралдың азуы мен тозуы

Araldıñ azuı men tozuı

| Nov 17, 2020

Keñestik däuirdegi irrigaciyalıq jüye men jerdi eşbir agrotehnikalıq şaralardı saqtamay, esepsiz igeru täsilderi Aral teñizin joyuğa jetkizdi. KSRO Su şaruaşılığı ministrliginiñ tikeley kinäsınan Aral aymağı äli mekenge aynaldı. Sırdariya jäne Ämudariya özenderiniñ suların maqta egisine köptep böluden Aral teñizi tartılıp, onıñ suı azaydı. Özbekstan men Qazaqstan şekarasında ornalasqan, şöl zonasınıñ su aydını – Aral teñiziniñ jağdayı büginde köñil tolarlıqtay emes. Kezinde düniejüzi boyınşa 4-orında bolğan teñizdiñ büginde joq bolıp ketu qaupi bar. Bwğan bastı sebep – adam äreketi saldarınan teñizdiñ tek qwr izi ğana qala ma degen swraq barlığımızdı alañdatadı.

1950 jıldarı teñizde balıqtıñ 24 türi ösirilip, balıq aulau jılına 500 mıñ tonnağa jetse, al 1980 jıldarı soñına qaray balıqtıñ 20 türi birjola ğayıp bolıp jäne teñiz öziniñ balıq şaruaşılığı mañızın joğalttı. Jwmıssızdar sanı köbeyip, keme jasau zauıttarı da öz jwmısın toqtattı.

Teñizdiñ tartıluı saldarınan eldegi şaruaşılıq ta birşama toqtap qalğan bolatın. Kezinde eldi-mekenderde 17 balıq kolhozı, 10 balıq öñdeytin zauıt jäne 2 balıq kombinatı twraqtı jwmıs istegenine qaramastan, bwl şaruaşılıq toqtap, jwmıssız qalğan balıqşılar eriksiz özge aumaqqa köşulerine tura keldi. 1960-1987 jıldar aralığında teñizge qwyatın bastı eki özen Sırdariya men Ämudariya jağasında halıq sanınıñ eki ese ösuine baylanıstı suğa degen swranıs birşama östi. Osığan oray, 1970-1980 jıldarı teñizge qwyatın su mölşeri de azaydı. Sudıñ azayuına bastı sebep tağı da antropogendik faktorlar edi. Sırdariya men Ämudariya jağalarına suda köp qajet etetin daqıldar küriş pen maqta ösiru keñ etek jaydı. Sol sebepti özen suları egistik alqaptarğa tartılıp jattı. Sonımen qatar auılşaruaşılığında da birşama salalar jaqsı damıdı. Sudı ırırapsız paydalanu toqtamadı. Teñizdiñ tereñdigi 1960 jılmen salıstırğanda eki ese tayazdandı. Mine osı atalğan jayttardıñ barlığı tolısıp jatqan teñizdiñ tartılıp, edäuir böliginiñ joq bolıp ketuine bastı sebepter boldı. Osı atalğan jağdaylar adam balasınıñ tabiğatqa keltirgen ziyanınıñ bastı däleli bolıp este qaldı.

Teñizdiñ tartıluına baylanıstı ondağı flora men faunağa da ziyan keldi. Balıqtıñ keybir bağalı türleri bekire, sazan, aqmarqa, şoqır, alabwğa jäne t.b. joyılıp ketti. Qazaqstannıñ qızıl kitabına engen keybir qwstar mülde joyılıp ketti. Eki dariyadan kelip qwyılatın su mölşeri azayğandıqtan, teñiz ağınsız su aydınına aynalıp, qwrğap qalğan teñiz tübine twz şögindileri köptep jinala bastadı. Osınıñ äserinen topıraqtağı twzdanu mölşeri de şekten tıs köbeydi jäne twzdı şañdar joğarı köterilip, auağa taray bastadı.

Osı jağdaylar Aral twrğındarınıñ densaulığına da ziyan keltirdi. Ekologiya apatı saldarınan aumaqta tuberkulez, büyrekke tas jinalu, sarısu, tınıs joldarı auruları jii taradı. Bwğan qosa işek-qarın auruları, qan azdıq, jüyke jüyesi auruları da köbeydi. Äsirese balalar arasında jüyke auruları keñ tarap, mügedek balalardıñ sanı köbeydi. Osı atalğan nauqastıñ türleri künnen-küngearta tüsti.

Qazirgi tañda teñizdi qwtqaru barısında josparlı jwmıstar jürgizilude. Aral mäselesi turalı halıqaralıq konferenciyalar da wyımdastırıldı. Keybir memleketter qarjılay twrğıdan kömek körsetti. Endi osı atalğan jwmıs barısında teñizdiñ qayta tolısuına barınşa küş salınıp jatır. Elimizdiñ birden-bir baylığı sanalatın kögildir su aydının qayta qalpına kelui üşin barlıq qoldan kelgen şaralar jasalsa eken. Sebebi, ondağı halıqtıñ jağdayı Aral teñiziniñ jağdayına tikeley baylanıstı. Elimizdiñ atalğan su qoymasın saqtap qaluğa siz-biz bolıp meylinşe at salısqanımız jön.

Bolat SAYLAN, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Äygerim Mırzabekova, 1 kurs studenti.

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa