كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى
قارامولادا كىمدەر جەرلەنگەن؟
kerey.kz
بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ، ەلىمىزدە كەڭىنەن اتالىپ وتكەنى بەلگىلى. ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىندا دا اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ، ىسكە استى. سولاردىڭ ءبىرى اقىن توبە بي بولىپ سايلانىپ، «قارامولا ەرەجەسىن» قابىلداعان قارامولا مەكەنىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. قۋانىشتى وزگەرىستى ءوز كوزىممەن كورەيىن دەگەن نيەتپەن، ءارى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بولسىن دەگەن ويمەن بالا-شاعامدى ەرتىپ، قارامولاعا ات باسىن بۇردىم. تاريحي مەكەنگە اپاراتىن جول قيىلىسىنا ارنايى بەلگى قويىلىپ، جولى قالىپقا كەلتىرىلىپ، 1995 جىلى (ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا) ارنايى قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا ماڭى قورشالىپ، اباتتاندىرىلىپتى. وسى ەسكەرتكىشتىڭ وڭ جاعىندا، تاياق تاستام جەردە ەسكى قورىم زيراتى ورنالاسقان. ول جەرگە كەزىندە جەرلەنگەن اتا-بابالارىما قۇران باعىشتايىن دەپ ارنايى بۇرىلدىم. زيرات باسىنا جەتكەن كەزدە الىپ-ۇشقان كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. سەبەبى، ەجەلدەن قۇتتىباي كەرەيلەرى عانا جەرلەنگەن قارامولا قورىمىندا VI عاسىردا ءومىر سۇرگەن بايدۇلى قاعانعا جانە قاي ەل، رۋ ەكەنى بەلگىسىز (قۇلپىتاسىندا جازىلماعان), تاريحتا اتى دا اتالماعان قاراشا «شەشەنگە» قويىلعان قۇلپىتاستاردىڭ پايدا بولعاندىعى.
ەشبىر تاريحي ناقتى دەرەك كورسەتپەي، حالىققا جاريالاماي، دالەلى جوق، زەرتتەلمەگەن، اۋىزەكى ايتىلعان شيكى تاريحقا سۇيەنە سالىپ، ورتا ءجۇز كەرەيلەرىنىڭ مەكەنىنە ۇلى ءجۇز شاقشام رۋىنىڭ ادامدارى جەرلەنگەن دەگەنى مە سوندا؟ بۇل نە قىلعان قىساستىق؟ جاساندى جاپسىرما تاريح كىمگە كەرەك؟ ءارى ونداعى ماقسات نە؟ ءبىر نارسەنى ىستەمەس بۇرىن ونىڭ دۇرىس نە بۇرىس ەكەنىن تەكسەرىپ، تاريحىن تارامداپ، زەرتتەپ، زەردەلەپ، ءوڭىر تاريحىنان حابارى بار اۋىل تۇرعىندارىمەن جولىعىپ ءجون سۇراماۋشى ما ەدى.
وسى ماسەلەنىڭ انىعىنا كوز جەتكىزىپ، اقيقاتىنا جەتۋ ماقساتىندا جان-جاققا سۇراۋ سالىپ، تاريحي دەرەكتەردەن جاۋاپ ىزدەي باستادىم.
اۋىلىمىزدا شەجىرەشى، تاريحشى، كونەكوز قازىنالى قارتتارىمىز كوپ بولدى. سول قاريالاردىڭ ءبىرازىن بالا كەزىمىزدە كوزىمىزبەن كورىپ، ايتقان سوزدەرىن كوكىرەگىمىزگە توقىپ، قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وستىك.
سولاردىڭ ءبىرى مەنىڭ اكەم كەنجەباەۆ حيباش حاسەنۇلى دا كوزى تىرىسىندە قۇتتىباي كەرەيلەرىنىڭ شەجىرەسىن جيناقتاپ، ۇرپاقتارىنا امانات ەتىپ ەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلى، دالىرەك ايتسام 1991 جىلى «وسى قارامولادا قاراكەرەي قابانباي باتىر جەرلەنىپتى» دەگەن ءباسپاسوز بەتىندە «اڭگىمە» شىقتى. وسى پىكىردىڭ قاتە ەكەندىگىنە بۇلتارتپاس دالەلدەرىن كەلتىرىپ جازعان اكەم حيباش حاسەنۇلىنىڭ «قارامولا قابانبايدىڭ زيراتى ەمەس» دەگەن ماقالاسى سول كەزدەگى شار اۋداندىق «دوستىق تۋى» گازەتىندە جاريالانعان ەدى. وسى ماقالادان قارامولانىڭ قۇتتىباي كەرەيلەرىنىڭ قورىمى ەكەنىنە دالەل رەتىندە ءۇزىندى كەلتىرەيىن: «تۋعان جەرىم،تۋعاندارىمنىڭ مولاسى تۇرعاندىقتان بولار، قارامولانىڭ جەرىنىڭ بەدەرى مەن كومەسكى تارتقان تاريحىنا كىشكەنە كۇنىمنەن ەس بىلگەلى تانىسپىن. شىعىسىندا دەلبەگەتەي، باتىسىندا قورعانباي تاۋى ارالىعىندا جاتقان، بۇدىرسىز تەپ-تەگىس جازىقتىقتى قاق جارىپ، باستاۋىن قالبا تاۋىنىڭ «جاۋىر كەزەڭىنىڭ» قۇزار سايلارىنان الىپ، «قارا وتكەل» شاتقالىنا جەتكەندە ءبىر تۇتاس بولىپ اعاتىن شار وزەنىنىڭ كۇنشىعىس جاق جاعالاۋىندا اۋماعى ءبىر اۋىلدىڭ ورنىنداي بەتەگەلى سارى جوتا بار. قارامولانىڭ قارسى بەتىندە، وزەننىڭ سول جاق جاعالاۋىنىڭ وڭتۇستىك باتىس جاعىندا، ءبىر شاقىرىمداي جەردە، قالىڭ شي وسكەن جايداق جەردە قىزىل گرانيت تاستاردان قاتارلاپ قالاعان كىشىرەك ۇيلەردىڭ، ۇزىن ەكى كوشەنىڭ ءشوپ باسقان ورنى جاتىر. بۇل اتاقتى «قارامولا» جارمەڭكەسىنىڭ ساۋدا دۇكەندەرىنىڭ ورنى ەكەن. بۇل ارا ستولىپين رەفورماسىنا دەيىن ەلدىڭ جايلاۋى بولعان. زيرات سالىنعان كەزى 1833-1879 جىلداردىڭ ارالىعى. ودان بۇرىن جانە كەيىن ەشكىم جەرلەنبەگەن.
قارامولاعا العاش جەرلەنگەن ارعىن قاز داۋىستى قازبەك ءبيدىڭ كۇيەۋ بالاسى، ماڭقان (قامقا ەمەس) دەگەن قىزىن العان كەرەي قۇتتىباي شەشەننىڭ بەس ۇلىنىڭ ەڭ كەنجەسى يتاياقتىڭ مۇردەسى (1753-1835 جج.). ول 82 جاسىندا قايتىس بولعان. ەرتە زاماننان بۇل جەر اقسارى كەرەيدەن تاراعان اقىمبەت كەرەيىنىڭ بەيىمبەت تارماعىنان اقباي – داۋەيدىڭ: اجىعۇل، قوجاعۇل، وستەمىر، امالدىق تۇقىمىنىڭ جايلاۋى بولىپتى. ال، ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا، اقىمبەت كەرەيىنىڭ اجىعۇل تابىنان شىققان قۇتتىباي شەشەننىڭ ماڭقاننان تۋعان بەس ۇلىنىڭ تۇقىمى بارا-بارا ءوسىپ-ءونىپ، قۇتتىباي كەرەيى اتانىپتى. قارامولا ۇلكەن قورىم زيرات ەمەس. وندا نەبارى جەتى زيراتتىڭ قۇلاعان ورنى جاتىر. 1960 جىلعا دەيىن بۇل ارادا ءتورت شوشاق بەيىت، ەكى تاس بەيىت ،كولەمى ءۇي ورنىنداي جانە ءبىر تورتقۇلاقتى سامان كىرپىشتەن قالانعان ەكى كىسىنىڭ قابىرى بار بەيىت تۇردى. قازىر بۇلاردىڭ ءبارى تەگىس قۇلاعان، ۇيىندىلەرى جاتىر.وسى جەتى بەيىتكە جەرلەنگەن قابىر سانى وتىزعا تولمايدى.
قاتار تۇرعان شوشاق بەيىتتىڭ بىرەۋى يتاياق قۇتتىبايۇلى، بىرەۋى تاناش باعىسۇلى، بىرەۋى قياقباي بارلىبايۇلى، بىرەۋى بەكەباي باتىر كوبەكۇلىنىكى. بۇلاردىڭ العاشقى ەكەۋى يتاياقتىڭ نەمەرە ءىنىسى، سوڭعىسى يتاياقتىڭ ءتول نەمەرەسى. تومەنگى ءتورت (قۇلاقتى) قابىرعالى بەيىتكە جەرلەنگەن ەكەۋ: 1) ايعىر جاپەكۇلى(1816-1878جج.) -62 جاسىندا، 2) جانىسباي قۇلقايۇلى (1793-1879جج.)-86 جاسىندا دۇنيە سالعان. بۇل ەكەۋى نەمەرە تۋىس، يتاياقتىڭ ءۇشىنشى اعاسى ابىلحايىردىڭ نەمەرەلەرى. قالعان بەيىتتەگىلەردىڭ بارلىعى دا يتاياقتىڭ ەت جاقىندارى،اكەسى قۇتتىباي شەشەننىڭ ۇرپاقتارى ەكەنى كۇمانسىز انىق. قارامولا يەسىز جاتقان زيرات ەمەس. «قارامولاداعى زيراتتاردى جانە ورىنباي زيراتىن توبىلعىمەن، جىلقىنىڭ قىلىن سالىپ، شيكى كىرپىشتەن قالاعان يتاياقتىڭ ناۋشا دەگەن بالاسى،دەپ اكەم ايتىپ ەدى»،-دەگەن ەدى بۇرىنعى «سۋىقبۇلاق» كولحوزىنىڭ بريگاديرى بولعان مارقۇم جاكي كولىباەۆ 1952 جىلعى ءبىر اڭگىمەسىندە.»
تاريحي شىڭدىققا جۇگىنەيىك، ورىستىڭ اسا كورنەكتى شىعىس زەرتەۋشىلەرى لەۆشين مەن اريستوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەن كەڭەستىك تاريحشى-عالىمدار ۆ.ۆ.ۆوستروۆ پەن م.س.مۇقانوۆ وزدەرىنىڭ «رودوپلەمەننوي سوستاۆ ي راسسەلەنيە كازاحوۆ» دەگەن كىتابىنىڭ 178-ءشى بەتىندە بىلاي دەپ جازعان: «سەۆەرو ۆوستوك سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا زانياتو ۆ وسنوۆنوم رازليچنىمي رودامي پلەمەني كەرەي. بولشايا چاست رودا اكسارى- وتدەلەنيە كۋتتىباي». بۇل ءسوزدىڭ راستىعىنا تاعى ءبىر دالەل. ايگىلى پولياك عالىمى ا.يانۋشكەۆيچتىڭ «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» كىتابىنىڭ 30-43 بەتتەرىندە «اعىسى قاتتى شاردى ءجۇزىپ ءوتىپ، اقىمبەت سيبان كەرەي ەل بيلەۋشى بەيسەكەنىڭ ۇلكەن كيىز ۇيىنە كىردىك. بولىس قىستاۋدان كوشكەننەن بەرى ءۇشىنشى جەرگە كەلىپ قونىستاپ، ءدال قازىر شاردىڭ جاعالاۋىنداعى كەڭىستىكتى تەگىس جايلاپ وتىر. الىستان مۇنارتىپ دەلبەگەتەي تاۋى تۇر» دەپ جازىلعان.
ىسقاقوۆ ارحام كاكىتايۇلى (قۇنانبايدىڭ شوبەرەسى) «ابايدىڭ ءومىر جولى» دەگەن كىتابىندا بىلاي دەپ جازعان: «قارامولا سەمەيدەن جەتپىس شاقىرىم جوعارى شار وزەنىنىڭ بويىندا. بۇل قارامولا يۋن ايىندا ءبىر رەت، وكتيابر ايىندا ءبىر رەت، جىلىنا ەكى رەت جارمەڭكە اشىلادى. وعان وسكەمەن، زايسان ويازدارىنىڭ مالدارى، جۇندەرى، تەرىلەرى اكەلىنىپ سەمەيدەن بۇل، ءشاي، بىلعارى سياقتى زاتتار اپارىپ، الىق-بەرىك ساۋدا بولادى. سول سەزگە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە وسكەمەن، زايسان ويازدارىنان وتىز بەس بي باس قوسىپ، وسى جولى توبىقتىنىڭ ۇرىلارىنداعى ەسە بەرمەي جۇرگەن مالىمىزدى داۋلايىق. وعان بىزگە سەرىك بولارلىق ەل تابايىق دەسىپ قارامولاعا جاقىن وتىراتىن كەرەي, ماتاي دەگەن ەكى بولىس ەلگە بارادى. بۇل ەلدەردى باسقارىپ تۇرعان راقىش ءتاتي بالاسى دەگەن كەرەي رۋىنىڭ بايى، شونجارى ەكەن.»
ال، شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ «تۇرىك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسىندە» كەرەي رۋىنىڭ 1200-شى جىلدان ەرتىس بويىندا مەكەن ەتكەنىن جازعان مالىمەتى جوعارىدا كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويادى.
ەندى ءبىزدىڭ قارامولادا جەرلەنىپتى-مىس دەگەن بايتۋلى قاعان جونىندە تۇششىمدى تاريحي ماعلۇمات تاپپادىق. بار بولعانى ۋيكيپەديا ۇسىنعان قىسقاشا مالىمەتتەر:1) «ەل باسقارعان ۇلى بابالارىمىزدىڭ ءومىرى شەجىرەدەگى اڭىز اڭگىمەلەردەگىدەي كەڭ جايباراقات، شالقىعان ءومىر بولماعان. قىتاي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك ۇزدىكسىز قىرعىن سوعىستار،تاۋسىلماس داۋ،شەكسىز قاسىرەت، ات ۇستىنەن تۇسپەيتىن جورىقتارعا تولى قيلى زامان بولعان.شاقشام ەلىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ۇلى بابالارىمىزدىڭ ىشىندە تۋعان جەرگە توپىراعى بۇيىرعاندار قوشبار باتىر مەن بايدىبەك عانا. قاراشا بي توعوندا قايتىس بولعان، بايتۋلى شىعىس جەتىسۋدا جەرلەنگەن، ايشىكەلدىڭ ءمايىتى ىشكى قىتايدا قالعان.»
2) حالىق جازۋشىسى ەركىنبەك تۇرىسوۆ «بايدىبەك» اتتى تاريحي حيكاياتىندا بايدۋلى بابامىز شىعىس جەتىسۋداعى قاراكول وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەدەن ءوتىپتى دەيدى. ۇرپاقتارى قالىڭ نايماننىڭ مىڭ سان ازاماتىمەن بىرگە دالانىڭ قارا قيرا تاسىنان بابانىڭ ۇستىنە بيىك وبا تۇرعىزعان. الىستان قارا تارتىپ كورىنەتىن سول وبا، سول مولا ەل ىشىندە قاراشا ءبيدىڭ بالاسى- بايدۋلۋدىڭ مولاسى- قارامولا اتانىپ كەتكەن دەپ باياندايدى.
مىنە، تايعا تاڭبا باسقانداي، «شىعىس جەتىسۋداعى قاراكول وزەنى بويىندا» جەرلەنگەن دەپ ءوز شەجىرەلەرىندە جازادى. ولاي بولسا، شار وزەنىنىڭ بويىنان بابالارىنىڭ باسىن ىزدەگەندەرىنە جول بولسىن. ەڭ سوراقىسى، شاقشام رۋى ۇرپاقتارىنىڭ ءوز شەجىرەلەرىنەن حابارسىزدىعى ما، الدە قازاقستان گەورافياسىنان ساۋاتسىزدىعى ما؟-دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
جالپى، قارامولا اتاۋىمەن اتالىنعان قورىمدار مەن جەر اتاۋلارى ەلىمىزدە كوپتەپ كەزدەسەدى. قارامولا دەگەن جەر تەك ءبىزدىڭ اۋدانىمىزدا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، وڭتۇستىك قازاقستان، جامبىل، الماتى، اقتوبە جانە قاراعاندى وبلىستارىندا دا بار.
قازاقتا ءسوز بار، «اداسقاننىڭ ايىبى جوق»دەگەن. بىراق تا، بابالار اماناتىنا قيانات جاساماۋ كەرەك. قازاق قايتىس بولعان ادامىن ءوز جەرىندە، ءوز زيراتىنا جەرلەگەن، وزگە رۋدىڭ قورىمىنا قويماعان جانە وعان رۇقسات تا بولماعان.
بۇگىنگى تاڭدا، قۇتتىباي كەرەيلەرىنىڭ 80 پايىزى شار وڭىرىندە تۇرادى. قالعاندارى قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىندە ەڭبەك ەتىپ، اۋلەتتى ۇرپاق ءوسىرىپ، ءومىر سۇرۋدە. جوعارىدا ايتىلعان قارامولا قورىمىنا قاتىستى ماسەلەگە جەرگىلىكتى كەرەي رۋىنىڭ ۇرپاقتارى ءوز نارازىلىقتارىن بىلدىرۋدە. راسىندا، سىرتتان كەلىپ، دالەلى جوق تاريحتى تىقپالاپ جۇرگەن ۇلى ءجۇز شاقشام رۋىنىڭ ازاماتتارىنا ايتارىمىز تاريحتى بۇرمالاپ، حالىقتى شاتاستىرماساڭىزدار ەكەن.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم، قازاقتا ماقال بار «ءولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن. ەندەشە، اتادان بالاعا مۇرا بولىپ جەتكەن شەجىرە-تاريحىمىزدى كىرشىكسىز تازا، بۇرمالاماي، بولاشاق ۇرپاققا تاپسىرۋعا مىندەتتى ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق.
مەيىرگۇل حيباشقىزى
شار قالاسى
جارما اۋدانى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
پىكىر قالدىرۋ