Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi
Qaramolada kimder jerlengen?
kerey.kz
Biıl Abay Qwnanbaywlınıñ tuğanına 175 jıl tolıp, elimizde keñinen atalıp ötkeni belgili. Wlı aqınnıñ mereytoyın layıqtı atap ötu üşin Şığıs Qazaqstan oblısınıñ Jarma audanında da auqımdı is-şaralar josparlanıp, iske astı. Solardıñ biri aqın töbe bi bolıp saylanıp, «Qaramola erejesin» qabıldağan Qaramola mekenin qayta jañğırtu jwmıstarın atap ötuge boladı. Quanıştı özgeristi öz közimmen köreyin degen nietpen, äri jas wrpaqqa önegeli tärbie bolsın degen oymen bala-şağamdı ertip, Qaramolağa at basın bwrdım. Tarihi mekenge aparatın jol qiılısına arnayı belgi qoyılıp, jolı qalıpqa keltirilip, 1995 jılı (Abaydıñ 150 jıldığında) arnayı qoyılğan eskertkiş taqta mañı qorşalıp, abattandırılıptı. Osı eskertkiştiñ oñ jağında, tayaq tastam jerde eski qorım ziratı ornalasqan. Ol jerge kezinde jerlengen ata-babalarıma qwran bağıştayın dep arnayı bwrıldım. Zirat basına jetken kezde alıp-wşqan köñilim su sepkendey basıldı. Sebebi, ejelden Qwttıbay Kereyleri ğana jerlengen Qaramola qorımında VI ğasırda ömir sürgen Baydwlı Qağanğa jäne qay el, ru ekeni belgisiz (qwlpıtasında jazılmağan), tarihta atı da atalmağan Qaraşa «şeşenge» qoyılğan qwlpıtastardıñ payda bolğandığı.
Eşbir tarihi naqtı derek körsetpey, halıqqa jariyalamay, däleli joq, zerttelmegen, auızeki aytılğan şiki tarihqa süyene salıp, Orta jüz Kereyleriniñ mekenine Wlı jüz Şaqşam ruınıñ adamdarı jerlengen degeni me sonda? Bwl ne qılğan qısastıq? Jasandı japsırma tarih kimge kerek? Äri ondağı maqsat ne? Bir närseni istemes bwrın onıñ dwrıs ne bwrıs ekenin tekserip, tarihın taramdap, zerttep, zerdelep, öñir tarihınan habarı bar auıl twrğındarımen jolığıp jön swramauşı ma edi.
Osı mäseleniñ anığına köz jetkizip, aqiqatına jetu maqsatında jan-jaqqa swrau salıp, tarihi derekterden jauap izdey bastadım.
Auılımızda şejireşi, tarihşı, köneköz qazınalı qarttarımız köp boldı. Sol qariyalardıñ birazın bala kezimizde közimizben körip, aytqan sözderin kökiregimizge toqıp, qwlağımızğa qwyıp östik.
Solardıñ biri meniñ äkem Kenjebaev Hibaş Hasenwlı da közi tirisinde Qwttıbay Kereyleriniñ şejiresin jinaqtap, wrpaqtarına amanat etip edi. Täuelsizdigimizdiñ alğaşqı jılı, dälirek aytsam 1991 jılı «osı Qaramolada Qarakerey Qabanbay batır jerlenipti» degen baspasöz betinde «äñgime» şıqtı. Osı pikirdiñ qate ekendigine bwltartpas dälelderin keltirip jazğan äkem Hibaş Hasenwlınıñ «Qaramola Qabanbaydıñ ziratı emes» degen maqalası sol kezdegi Şar audandıq «Dostıq tuı» gazetinde jariyalanğan edi. Osı maqaladan Qaramolanıñ Qwttıbay kereyleriniñ qorımı ekenine dälel retinde üzindi keltireyin: «Tuğan jerim,tuğandarımnıñ molası twrğandıqtan bolar, Qaramolanıñ jeriniñ bederi men kömeski tartqan tarihına kişkene künimnen es bilgeli tanıspın. Şığısında Delbegetey, batısında Qorğanbay tauı aralığında jatqan, bwdırsız tep-tegis jazıqtıqtı qaq jarıp, bastauın Qalba tauınıñ «Jauır kezeñiniñ» qwzar saylarınan alıp, «Qara ötkel» şatqalına jetkende bir twtas bolıp ağatın Şar özeniniñ künşığıs jaq jağalauında aumağı bir auıldıñ ornınday betegeli sarı jota bar. Qaramolanıñ qarsı betinde, özenniñ sol jaq jağalauınıñ oñtüstik batıs jağında, bir şaqırımday jerde, qalıñ şi ösken jaydaq jerde qızıl granit tastardan qatarlap qalağan kişirek üylerdiñ, wzın eki köşeniñ şöp basqan ornı jatır. Bwl ataqtı «Qaramola» järmeñkesiniñ sauda dükenderiniñ ornı eken. Bwl ara Stolıpin reformasına deyin eldiñ jaylauı bolğan. Zirat salınğan kezi 1833-1879 jıldardıñ aralığı. Odan bwrın jäne keyin eşkim jerlenbegen.
Qaramolağa alğaş jerlengen arğın Qaz dauıstı Qazbek bidiñ küyeu balası, Mañqan (Qamqa emes) degen qızın alğan Kerey Qwttıbay şeşenniñ bes wlınıñ eñ kenjesi Itayaqtıñ mürdesi (1753-1835 jj.). Ol 82 jasında qaytıs bolğan. Erte zamannan bwl jer Aqsarı kereyden tarağan Aqımbet kereyiniñ Beyimbet tarmağınan Aqbay – Däueydiñ: Ajığwl, Qojağwl, Östemir, Amaldıq twqımınıñ jaylauı bolıptı. Al, HİH ğasırdıñ birinşi jartısında, Aqımbet kereyiniñ Ajığwl tabınan şıqqan Qwttıbay şeşenniñ Mañqannan tuğan bes wlınıñ twqımı bara-bara ösip-önip, Qwttıbay kereyi atanıptı. Qaramola ülken qorım zirat emes. Onda nebäri jeti zirattıñ qwlağan ornı jatır. 1960 jılğa deyin bwl arada tört şoşaq beyit, eki tas beyit ,kölemi üy ornınday jäne bir törtqwlaqtı saman kirpişten qalanğan eki kisiniñ qabırı bar beyit twrdı. Qazir bwlardıñ bäri tegis qwlağan, üyindileri jatır.Osı jeti beyitke jerlengen qabir sanı otızğa tolmaydı.
Qatar twrğan şoşaq beyittiñ bireui Itayaq Qwttıbaywlı, bireui Tanaş Bağıswlı, bireui Qiyaqbay Barlıbaywlı, bireui Bekebay batır Köbekwlıniki. Bwlardıñ alğaşqı ekeui Itayaqtıñ nemere inisi, soñğısı Itayaqtıñ töl nemeresi. Tömengi tört (qwlaqtı) qabırğalı beyitke jerlengen ekeu: 1) Ayğır Jäpekwlı(1816-1878jj.) -62 jasında, 2) Janısbay Qwlqaywlı (1793-1879jj.)-86 jasında dünie salğan. Bwl ekeui nemere tuıs, Itayaqtıñ üşinşi ağası Abılhayırdıñ nemereleri. Qalğan beyittegilerdiñ barlığı da Itayaqtıñ et jaqındarı,äkesi Qwttıbay şeşenniñ wrpaqtarı ekeni kümänsiz anıq. Qaramola iesiz jatqan zirat emes. «Qaramoladağı zirattardı jäne Orınbay ziratın tobılğımen, jılqınıñ qılın salıp, şiki kirpişten qalağan Itayaqtıñ Nauşa degen balası,dep äkem aytıp edi»,-degen edi bwrınğı «Suıqbwlaq» kolhozınıñ brigadiri bolğan marqwm Jaki Kölibaev 1952 jılğı bir äñgimesinde.»
Tarihi şıñdıqqa jügineyik, orıstıñ asa körnekti şığıs zerteuşileri Levşin men Aristovtıñ eñbekterine süyengen keñestik tarihşı-ğalımdar V.V.Vostrov pen M.S.Mwqanov özderiniñ «Rodoplemennoy sostav i rasselenie kazahov» degen kitabınıñ 178-şi betinde bılay dep jazğan: «Severo Vostok Semipalatinskogo uezda zanyato v osnovnom razliçnımi rodami plemeni kerey. Bol'şaya çast' roda Aksarı- otdelenie Kuttıbay». Bwl sözdiñ rastığına tağı bir dälel. Äygili polyak ğalımı A.YAnuşkeviçtiñ «Kündelikter men hattar» kitabınıñ 30-43 betterinde «Ağısı qattı Şardı jüzip ötip, Aqımbet Siban Kerey el bileuşi Beysekeniñ ülken kiiz üyine kirdik. Bolıs qıstaudan köşkennen beri üşinşi jerge kelip qonıstap, däl qazir Şardıñ jağalauındağı keñistikti tegis jaylap otır. Alıstan mwnartıp Delbegetey tauı twr» dep jazılğan.
Isqaqov Arham Käkitaywlı (Qwnanbaydıñ şöberesi) «Abaydıñ ömir jolı» degen kitabında bılay dep jazğan: «Qaramola Semeyden jetpis şaqırım joğarı Şar özeniniñ boyında. Bwl Qaramola iyun' ayında bir ret, oktyabr' ayında bir ret, jılına eki ret järmeñke aşıladı. Oğan Öskemen, Zaysan oyazdarınıñ maldarı, jünderi, terileri äkelinip Semeyden bwl, şäy, bılğarı siyaqtı zattar aparıp, alıq-berik sauda boladı. Sol s'ezge belgilengen merzimde Öskemen, Zaysan oyazdarınan otız bes bi bas qosıp, osı jolı Tobıqtınıñ wrılarındağı ese bermey jürgen malımızdı daulayıq. Oğan bizge serik bolarlıq el tabayıq desip Qaramolağa jaqın otıratın Kerey, Matay degen eki bolıs elge baradı. Bwl elderdi basqarıp twrğan Raqış Täti balası degen Kerey ruınıñ bayı, şonjarı eken.»
Al, Şäkärim Qwdayberdievtiñ «Türik, qırğız-qazaq häm handar şejiresinde» Kerey ruınıñ 1200-şı jıldan Ertis boyında meken etkenin jazğan mälimeti joğarıda köterilgen mäseleniñ soñğı nüktesin qoyadı.
Endi bizdiñ Qaramolada jerlenipti-mıs degen Baytulı Qağan jöninde twşımdı tarihi mağlwmat tappadıq. Bar bolğanı Uikipediya wsınğan qısqaşa mälimetter:1) «El basqarğan wlı babalarımızdıñ ömiri şejiredegi añız äñgimelerdegidey keñ jaybaraqat, şalqığan ömir bolmağan. Qıtay derekterine süyensek üzdiksiz qırğın soğıstar,tausılmas dau,şeksiz qasiret, at üstinen tüspeytin jorıqtarğa tolı qilı zaman bolğan.Şaqşam eliniñ tarihına qatıstı wlı babalarımızdıñ işinde tuğan jerge topırağı bwyırğandar Qoşbar batır men Baydıbek ğana. Qaraşa bi Toğonda qaytıs bolğan, Baytulı Şığıs Jetisuda jerlengen, Ayşıkeldiñ mäyiti işki Qıtayda qalğan.»
2) Halıq jazuşısı Erkinbek Twrısov «Bäydibek» attı tarihi hikayatında Baydulı babamız Şığıs Jetisudağı Qaraköl özeniniñ boyında dünieden ötipti deydi. Wrpaqtarı qalıñ naymannıñ mıñ san azamatımen birge dalanıñ qara qira tasınan babanıñ üstine biik oba twrğızğan. Alıstan qara tartıp körinetin sol oba, sol mola el işinde Qaraşa bidiñ balası- Bayduludıñ molası- Qaramola atanıp ketken dep bayandaydı.
Mine, tayğa tañba basqanday, «Şığıs Jetisudağı Qaraköl özeni boyında» jerlengen dep öz şejirelerinde jazadı. Olay bolsa, Şar özeniniñ boyınan babalarınıñ basın izdegenderine jol bolsın. Eñ soraqısı, Şaqşam ruı wrpaqtarınıñ öz şejirelerinen habarsızdığı ma, älde Qazaqstan georafiyasınan sauatsızdığı ma?-degen swraq tuındaydı.
Jalpı, Qaramola atauımen atalınğan qorımdar men jer atauları elimizde köptep kezdesedi. Qaramola degen jer tek bizdiñ audanımızda ğana emes, sonımen qatar, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl, Almatı, Aqtöbe jäne Qarağandı oblıstarında da bar.
Qazaqta söz bar, «adasqannıñ ayıbı joq»degen. Biraq ta, babalar amanatına qiyanat jasamau kerek. Qazaq qaytıs bolğan adamın öz jerinde, öz ziratına jerlegen, özge rudıñ qorımına qoymağan jäne oğan rwqsat ta bolmağan.
Bügingi tañda, Qwttıbay Kereyleriniñ 80 payızı Şar öñirinde twradı. Qalğandarı Qazaqstannıñ basqa öñirlerinde eñbek etip, äuletti wrpaq ösirip, ömir sürude. Joğarıda aytılğan Qaramola qorımına qatıstı mäselege jergilikti Kerey ruınıñ wrpaqtarı öz narazılıqtarın bildirude. Rasında, sırttan kelip, däleli joq tarihtı tıqpalap jürgen Wlı jüz Şaqşam ruınıñ azamattarına aytarımız tarihtı bwrmalap, halıqtı şatastırmasañızdar eken.
Söz soñında aytarım, qazaqta maqal bar «öli razı bolmay, tiri bayımaydı» degen. Endeşe, atadan balağa mwra bolıp jetken şejire-tarihımızdı kirşiksiz taza, bwrmalamay, bolaşaq wrpaqqa tapsıruğa mindetti ekenimizdi wmıtpayıq.
Meyirgül Hibaşqızı
Şar qalası
Jarma audanı
Şığıs Qazaqstan oblısı
Pikir qaldıru