جاھان جاڭالىقتارى ساياسات تۇلعالار
توماس يسيدور نوەل سانكارا..
kerey.kz
بۇل –توماس يسيدور نوەل سانكارا..، بۋركينا-فاسونىڭ پرەزيدەنتى. ول ەل باسقارىپ تۇرعان شاعىندا ءوزىنىڭ اسكەري شەنىنە ساي بەرىلەتىن 450$ ايلىقپەن كۇنەلتكەن. ال، پرەزيدەنتتىگى ءۇشىن بەرىلەتىن 2000$ جالاقىنى جەتىمدەر ۇيىنە اۋدارىپ وتىرعان. ونىڭ بيلىك باسىندا جاساعان ەلەۋلى وزگەرىسى – مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ جاسىرىن تابىستارى مەن ۇرلىقى ەسەپ-شوتتارىن اشكەرەلەپ، ولاردى حالىققا شىنايى قىزمەت ەتۋگە ماجبۇرلەدى. جانە، كەيىن ءوزىنىڭ وسى ءىسى ءۇشىن تاعىنان دا، باسىنان دا ايىرىلدى…ارام نيەتتىلەر سانكارانى تاقتان تايدىرىپ، تابان استىندا ءولتىرىپ تاستاعاننان سوڭ، ەل الدىندا اقتالماق بوپ ونىڭ بار بايلىعىن قوپارعان ەكەن..، سويتسە، ول بايعۇس ءوزى بيلىك قۇرعان كەزدە پرەزيدەنت بولماي تۇرىپ ساتىپ العان ەسكى “پەجوسى” مەن مۇزداتقىشى بۇزىلعان ەسكى توڭازىتقىشى، 3 گيتاراسى مەن 4 ۆەلوسيپەدىنەن باسقا دۇنيە-مال جيناماعان كورىنەدى…
سانكارا پرەزيدەنت بوپ تۇرعاندا كابينەتىنە جەلدەتكىش ورناتۋعا رۇقسات بەرمەگەن دەيدى. “مۇنداي مۇمكىنشىلىگى جوق وزگە وتانداستارىمنىڭ بەتىنە ەرتەڭ قالاي قارايمىن؟!” دەيتىن كورىنەدى. ودان بولەك، ءوزىنىڭ سۋرەتىن كورنەكى جەرلەرگە، مەملەكەتتىك باسقارۋ ورىندارىنداعى باسشىلىق كابينەتتەرگە جارقىراتىپ ءىلىپ قويۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولىپتى. “مەن سەكىلدى جىلتىر قارا جىگىت بۇل ەلدە 7 ميلليوننان اسادى، ىلسەڭدەر – ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ سۋرەتىن ىلىڭدەر!” دەگەنگە ۇقسايدى…
ول بيلىككە كەلە سالا مەملەكەتتىك اۆتوپاركتەگى بۇكىل قىمبات “مەرسەدەستى” ساتقىزىپ، شەنەۋنىكتەرىن سول كەزدەگى ەڭ ارزان ماشينە “رەنو-5″ كولىگىنە وتىرعىزدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىعىن قىسقارتىپ، ولارعا جەكە جۇرگىزۋشى ۇستاۋعا، ىشكى-سىرتقى ساپارلاردا ءبىرىنشى كلاسس اۆيابيلەتتەرىن پايدالانۋعا تىيىم سالدى.
سونداي-اق، بارلىق دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەردى باتىستىق قىمبات كاستوم-شالبار كيۋىن تيىپ، جەرگىلىكتى تىگىنشىلەر ماقتادان تىككەن ارزان باعالى ۇلتتىق كيىمدى كيۋگە مىندەتتەدى. جاڭا جىل قارساڭىندا بارلىق مەم.قىزمەتكەر وزدەرىنىڭ ايلىق جالاقىسى كولەمىندە قارجىنى وتاندىق الەۋمەتتىك قورلارعا اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى.
ءبىر جولى ەل ەسەبىنەن بەكەرگە اقشا الىپ وتىرعان مەملەكەتتىك باسقارۋ كابينەتتەرىندەگى تەڭ جارتى قىزمەتكەردى جۇمىستان بوساتىپ، ولاردى اۋىلدىق جەرلەردەگى قارا جۇمىسقا جىبەرىپ تۇرىپ “بۇلاردان سالقىن كابينەتتە وتىرعاننان گورى، پلانتاتسيالاردا جۇمىس ىستەسە ەلگە كوبىرەك پايدا كەلەدى!” دەگەن ەكەن…
سانكارا بيلىك باسىنا كەلگەننەن كەيىن 3 جىل تولعاندا بۇكىلالەمدىك بانك ارنايى زەرتتەۋ جاساي وتىرىپ، 1986 جىلى “سانكارا كەلگەلى بۋركينا-فاسودا سىبايلاس جەمقورلىق مۇلدەم جويىلدى!” دەپ مالىمدەمە جاساپتى.
توماس سانكارا اۋەلدە “جوعارعى ۆولتا” دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىڭ اتاۋىن بيلىككە كەلە سالىسىمەن، جەرگىلىكتى موورە جانە ديۋلا تايپالارىنىڭ تىلىندە “ادال ادامدار ەلى” نەمەسە “لايىقتىلار مەملەكەتى” دەگەن ماعىنا بەرەتىن “بۋركينا-فاسو” اتاۋىنا وزگەرتكەن.
… . …
…سويتكەن سانكارانى دا اينالدىرعان جاۋ الىپ تىنعان…
انتونيۋ دي سالازار دەگەن پورتۋگاليانىڭ ديكتاتورى بيلىك باسىندا اتتاي 36 جىل وتىرعان. تاعىنا تاسكەنەشە جابىسقان بالە ولە-ولگەنشە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولا وتىرىپ، بۇكىل بيلىكتى ءبىر ءوزىنىڭ قولىندا ۇستاپ، ويىنا كەلگەنىن ىستەسە كەرەك.
1968 جىلى قاقباس سالازار ۆاننادان شىعىپ كەلە جاتىپ، اياعى تايىپ قۇلايدى. سودان ميىنا قان قۇيىلعان. بيلىك ماڭىنداعى شەنەۋنىكتەر ونى ء“انى-مىنە ولەدى عوي” دەپ ويلايدى. ول اۋرۋحانادا ەس-ءتۇسسىز جاتقانىندا، ەل پرەزيدەنتى امەريكۋ توماش..، ءبىر كەزدەرى ديكتاتوردىڭ قولبالاسى بولعان توماش سالازاردى قىزمەتىنەن بوساتىپ، ونىڭ ورنىنا مارسەل كاەتان دەگەن شەنەۋنىكتى تاعايىنداۋعا ۇكىم شىعارىپ ۇلگەرەدى.
ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ءجانىسىرى سالازار ەسىن جيادى. بياعالار وعان ەندى بيلىكتەن كەتكەنىن جەتكىزە الماي ساسادى. ابدەن جالتاق بوپ قالعان مينيسترلەر، امال جوق، تابان استىندا ارتىسكە اينالىپ، ساياسي-ساحنالىق ويىنعا كىرىسەدى.
قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى، پاپكەسىن قولتىقتاعان مينيسترلەر مەن اكىم-قارالار توسەك تارتىپ جاتقان “ۇلت ليدەرىنىڭ” پالاتاسىنا كەپ، “ەسەپ” بەرەتىن بولادى. ەلدى قانقاقساتقان ديكتاتوردىڭ ءالى دە داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعانداي، بارلىق شەنەۋنىك الدامشى رەفورمالار جونىندە اقىلداسۋعا، تاپسىرما الۋعا كەلىپ جۇرەدى. ءتىپتى، بىرنەشە رەت اۋرۋحانادا، سالازاردىڭ توسەگىن قورشالاي وتىرعان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ مۇشەلەرى ۇكىمەتتىك جينالىس تا وتكىزەدى.
بەيشارا سالازار 1970 جىلعا دەيىن، جۇرەگى توقتاپ، باقيلىق بولعانشا ءوزىنىڭ ورنىنان ءتۇسىپ قالعانىن، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «ءتىرى ولىك» ەكەنىن بىلمەي كەتكەن كورىنەدى.
ال، باسشىسىن دا، حالقىن دا الداپ دانىككەن مارسەل كاەتان مەن امەريكۋ توماش بيلىك باسىندا تاعى دا 4 جىلداي وتىرىپ..، حالىق كوتەرلىسىندە تاقتان تايدىرىلىپ، برازيلياعا جەر اۋدارىلعانشا “ارتىستىكپەن” تىشقانشىلاپ كۇنەلتكەن سەكىلدى…
پىكىر قالدىرۋ