– پمەف-2022-دەگى اتىشۋلى مالىمدەمەسىنەن كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كاتار ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسىپ، وندا رەسەي قازاقستاننىڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. پەتەربوردا ماسكەۋدىڭ سولاقاي ساياساتىن قولدامايتىنىن مالىمدەگەن سوڭ توقاەۆ پۋتينمەن قايتا كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپتى. وسى ورايدا قازاقستاندىق وپپوزيتسيا جانە بىرقاتار شەتەلدىك ساراپشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “دەمارشىن” ماسكەۋدىڭ كوزبوياۋشى، قۇيتۇرقى “منوگوحودوۆكاسى” دەپ تۇسىندىرە باستادى. جاريا تۇردە قولداماعانىمەن، جاسىرىن كومەك كورسەتپەك-مىس… 

– مۇنداي كونسپيرولوگياعا نەگىز جوق. ويتكەنى قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەتتەردى وزگە الپاۋىتتاردىڭ بولشەكتەۋىن وبەكتيۆتى تۇردە قولداي المايدى. كرەمل ۋكراينانىڭ ءورىستىلدى وبلىستارىن ءبولىپ الىپ، ودان كۆازيرەسپۋبليكالار قۇرۋعا تىرىسۋدا. مۇنداي سوراقىلىقتى قولداسا، قازاقستاننىڭ ءوزى قاقپانعا ءتۇسىپ قالماق.

جالپى قازاقستان كرەملدىڭ يمپەرياشىل قاسكۇنەمدىگىنىڭ ءبىرىنشى قۇربانىنا اينالۋى ىقتيمال ەدى. جاسىراتىنى جوق، كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن بەرگى ۋاقىتتا قازاقستان ۋكرايناعا قاراعاندا اناعۇرلىم وسال ەدى. كسرو ىدىراماعاندا، قازاقتار جەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىنەن ايىرىلىپ قالاتىن با ەدى؟ سەبەبى قىزىل يمپەريا قازاقتاردىڭ اسىرەسە، جەرى شۇرايلى، قويناۋىندا استا-توك قازىناعا تولى ورتالىق، سولتۇستىك، شىعىس جانە باتىس وڭىرلەرىندە تۇرعىلىقتى ۇلت ۇلەسىن ازايتۋ ءۇشىن ءبارىن جاسادى. دەگەنىنە جەتتى دە. بۇل وبلىستاردىڭ كەيبىرىندە قازاقتار سانى تۇرعىنداردىڭ ۇشتەن بىرىنە دە جەتپەيتىن. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت تەك وڭتۇستىكتە شوعىرلانىپ قالدى.

ۋكراينادا حالىقتىڭ كوبى، ءتىپتى ورىستىلدىلەر دە ۋكراين ءتىلىن جاقسى تۇسىنەدى، سويلەي الادى. قازاقستاندا جاعداي باسقا، ءتىپتى قازاقتاردىڭ ۇلكەن بولىگى قازاقشا بىلمەيتىن جاعدايعا جەتكەن. مۇنى ساياسي ويىندارعا پايدالانىپ كەتۋ قيىندىق تۋدىرمايتىن. سوندىقتان مەن نازارباەۆتى ءبارىبىر گەني سانايمىن، ول وسى ماسەلە ءتۇپتىڭ تۇبىندە ۇلتقا زيان-زالال اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ءتيىستى شارالاردى قابىلدادى. ارينە، اياعىنا دەيىن جەتكىزبەگەن شىعار، بىراق بەرىك ىرگەتاسى قالاندى.

مىسالى، ۋكراينا ماسكەۋمەن جاقسى قارىم-قاتىناسىن ساقتاۋعا تىرىسپادى، سول ءۇشىن كرەمل ونى قانتوگىسپەن اياۋسىز جازالاپ وتىر. بەلارۋسكە قاراڭىز: لۋكاشەنكو ماسكەۋگە جاعىنامىن دەپ ءجۇرىپ، ونىڭ جاندايشابىنا اينالىپ كەتتى. ال قازاقستان رەسەيمەن وداقتاستىق ىنتىماقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ، باتىسپەن بارىنشا ىقپالداسۋدا. قازاقستاننىڭ №1 ساۋدا ارىپتەسى جانە ينۆەستورى رەسەي دە، قىتاي دا ەمەس، ەۋروپالىق وداق.

نۇلسۇلتان نازارباەۆ – ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ۇلى ەۋرازياشىل تۇلعاسى بولىپ تابىلادى. ورىس ەۋرازياشىلدارى وتكەن عاسىرلاردان بەرى ەۋرازيالىق يدەيانى وزگە حالىقتاردى رەسەي اينالاسىندا بىرىكتىرۋ ءۇشىن ىلگەرىلەتسە، ال قازاقستان ونى تاۋەلسىزدىگى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن پايدالاندى. نازارباەۆ جىل سايىن ماسكەۋگە ساپارلاپ، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق، كەدەن وداعى، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە باسقا دا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا اياسىنداعى كەزەكتى جوبانى ۇسىناتىن. بۇل وعان ماسكەۋدىڭ كوزىن الا بەرىپ، قىتايمەن، اقش-پەن، ەۋرووداقپەن تىعىز بايلانىستى ارى قاراي نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. تۇركى الەمىن بىرىكتىرۋگە دەن قويدى.

سونىمەن ءبىر مەزگىلدە، قازاقستان سولتۇستىك وڭىرلەردى قازاقىلاندىرۋعا باعىتتالعان پراكتيكالىق شارالار قابىلدادى. ماسەلەن، استانانى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشىردى. بۇگىندە ەلدىڭ سولتۇستىگىندە دە تۇرعىلىقتى ۇلتتىڭ ۇلەسى جىل سايىن قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا، قازاقستان ليدەرلەرى كورەگەندىك تانىتىپ، ءۇش عاسىر بويى وتارلاۋشىلار قالىپتاستىرعان اسا قاتال، قاۋىپتى ەتنيكالىق-گەوگرافيالىق قۇرىلىمدى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇزىپ، ونى ۇلتتىق مۇددەلەرگە ساي قايتا قۇرا الدى.

قازاقستانعا مول ساياسي ديۆيدەندتەر اكەلگەن، ۇلتتىق مۇددەنىڭ ۇپايىن تۇگەندەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن كوپۆەكتورلى ساياساتتى توقاەۆ تا تابىستى جالعاستىرۋدا. سونىمەن قاتار ول ماسكەۋدىڭ شىلاۋىندا كەتپەيتىنىن انىق اڭعارتىپ وتىر. قازاقستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى سالماقتى ەكەنىن، كرەملدىڭ جارعا جىعاتىن ءزالىم، زياندى ويىنىن وينامايتىنىن بايقاتتى. بۇلاي سويلەۋگە قۋات-كۇشى جەتەتىن بولسا كەرەك.

– جالپى مۇنداي مالىمدەمەلەردىڭ استارىندا بۇكىل ايماقتى قامتيتىن ءىرى ويىنداردىڭ كورىنىسى بايقالماي ما؟

– ارينە، بۇگىندە بۇكىل الەمدىك ءتارتىپ وزگەرىپ جاتىر. ول ەۋرازيالىق ايماقتى دا اينالىپ وتپەيدى. پمەف-تەن سوڭ توقاەۆ يرانعا، كاتارعا، اراب الەمنە ساپارلادى، جابىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا، ەقىۇ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرونىڭ ديرەكتورى ماتەو مەكاچچيمەن جۇزدەسۋدە ق.توقاەۆ قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق قۇندىلىقتارعا دا بەيىلدىلىگىن راستاپتى.

حالىقارالىق ساراپشىلار توقاەۆتىڭ پەتەربور فورۋمىندا دحر/لحر-گە قاتىستى ايتقانىنا ەكپىن ءتۇسىردى. مەن بولسام، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باسقا مالىمدەمەلەرىنە دە نازار اۋداردىم. مىسالى، ول امەريكالىق-ەۋروپالىق سانكتسيالاردى قاتاڭ ۇستاناتىنىن، كرەملگە بولا، بايگەگە باسىن تىكپەيتىنىن ناقتى ايتتى. ءسوز اراسىندا ءبىز قىتايمەن بىرگە بىلاي ىستەيمىز، ءبىز سي تسزينپين جولداسپەن بىرگە بۇعان قاتىستى مىناداي كوزقاراستامىز دەگەن سياقتى سويلەمدەردى قوسىپ، ايماقتاعى ناعىز دەرجاۆا كىم ەكەنىن جۇمساق قانا ءتۇسىندىردى.

كرەمل بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى قارقىندى تۇردە جوعالتۋدا. مۇنى تۇركيا ليدەرى ەردوعان دا پايدالانىپ جاتىر. ول رەسەيدى وڭتۇستىك كاۆكاز اۋماعىنان لاقتىرىپ تاستادى. ەكىنشى كاراباح سوعىسى بارىسىندا، 2020 جىلعى قاراشادا بوساتىلعان شۋشا قالاسىندا 2021 جىلعى 15 ماۋسىمدا يلحام اليەۆ پەن رەدجەپ تايىپ ەردوعان تاريحي كەزدەسۋ وتكىزىپ، وداقتاستىق تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى جانە بىرىككەن ارميانىڭ قۇرىلعانىن جاريالادى. ياعني، ازەربايجاندا تۇرىك-ازەربايجان بىرىككەن ارمياسى قۇرىلىپ وتىر. ايتپاقشى، تۇركيا – ناتو-نىڭ مۇشەسى، دەمەك، ناتو دا كاۆكاز جاعىنان تاقاپ كەلدى. ماسكەۋ بۇعان قارسى ەشتەڭە دە جاساي الماي قالدى.

– كەيىنگى كەزدە رەسەيلىك پروپاگانديستەر قازاقستاننىڭ جەرىنە قاتىستى جانجالدى مالىمدەمەلەرىن ءورشىتتى. مۇنىڭ سوڭى نەگە سوقتىرۋى مۇمكىن؟ 

– جامان ادام جانىنداعىسىن ۇرۋعا بەيىم تۇرادى عوي. سوندىقتان قازاقستانعا ماسكەۋمەن اراسىن سۋىتپاي، تىم جاقىنداسىپ تا كەتپەي، پاراساتتى ارا-قاشىقتىقتى ساقتاعانى ابزال. رەسەي بارلىق دەرلىك كورشىسىنىڭ جەرىنە كوز الارتادى، بۇعان ليتۆا مىسال، بىراق ليتۆا ناتو-نىڭ مۇشەسى. سوندىقتان ليتۆامەن ارادا سوعىس بولادى دەگەنگە سەنبەيمىن. ماسكەۋ قىتايعا دا جەرگە قاتىستى ەشتەڭە ايتا المايدى.

كرەمل يمپەرياشىل ساياساتىن وزگەرتپەي، كورشىلەرىنە ۇنەمى قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. قازاقستان دوستىق پيعىلداعى قارىم-قاتىناستارىن ساقتاي وتىرىپ، سونداي-اق ءتول قارۋلى كۇشتەرى مەن شەكاراسىن نىعايتا بەرگەنى ماڭىزدى.

– سوندا قازاقستان باتىل سويلەيتىندەي، ونىڭ ارتىندا الپاۋىت سۇيەنىشى بار دەپ ەسەپتەيسىز عوي؟

– سۇيەنىشى ءسوزسىز، بار. ول بۇرىن دا بولعان، ايتپەسە، ماسكەۋدەگى “بايىرعى جەرلەردى” جيناعىشتار سوعىستى قازاقستاننان باستاۋى مۇمكىن ەدى. الگىندە ايتقانىمىزداي، ءبىر جاعىنان قازاقستاننىڭ ءوزى وعان سىلتاۋ بەرمەۋگە كۇش سالدى. سونداي-اق پۋتين الىپ اۆتوكراتتار سي، ەردوعان – وزىنەن بيىك تۇعىرلاردا تۇرعان ليدەردەر ەكەنىن، ولاردىڭ ەكەۋى قاتار وزىنەن تەرىس اينالسا، وڭبايتىنىن ءتۇسىندى. ايتالىق، كرەمل سيريادا تۇركيامەن اشىقتان-اشىق سوعىسىپ، ونىڭ اسكەرىن تۇرە قۋىپ شىعۋدان قورىقتى ەمەس پە؟ ونىڭ ورنىنا استانا پروتسەسىنە يلىگىپ، داماسكىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان،

سيريانى تۇركيامەن، يرانمەن بىرگە بولشەكتەۋگە دەيىن باردى. وسىدان ەركىنسىگەن تۇرىكتەر 2020-2021 جىلدارى ازەربايجاندا دا ماسكەۋدىڭ ءتىسىن قاعىپ الدى. رەسەيدڭ ماڭگىلىك وداقتاسى ارمەنيانىڭ وككۋپاتسيالاعان 6 اۋداندى ازات ەتتى. انكارا مەن باكۋ كرەملدىڭ قارسىلىق بىلدىرگەنىنە قارامادى. سونداي-اق ۋكرايناداعى سوعىستى باستاماس بۇرىن، رف باسشىسى قىتايعا ساپارلاپ، ونىڭ كەلىسىمىن العانى ەندى قۇپيا ەمەس.

ال ۋكراينا تىرەك تۇتقان ەۋروپادان پۋتين قورقۋدى قويدى. مەركەل، شولتس، ماكرون سياقتىلاردى، ەۋروپالىق وزگە ليدەرلەردى ۇساق، وزىنەن تومەن سانادى. ۋكراينانى تەز باسىپ السام، ولار مىڭق ەتپەيدى دەپ ءبىلدى. سولاي بولاتىن دا ەدى. ەكى-ءۇش كۇندە كيەۆ قۇلاعاندا باتىس الەمى الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋمەن، ءارى كەتسە، سانكتسيا ەنگىزۋمەن شەكتەلەتىن ەدى.

قورىتا ايتقاندا، باتىستىق ساراپشىلار (پيونتكوۆسكي قازىر اقش-تا تۇرادى) توقاەۆتىڭ تاباندىلىعىنا ءتانتى بولعان جاعدايى بار. قازاقستان ءبىر جاردان ەكىنشىسىنە جۇگىرىپ، تۇراق تابا الماي كەلگەن بۇكىل ورتالىق ازياعا جول، ءجون كورسەتتى. ماسكەۋدەي ورەكپىگەن وكتەم كۇشتى اۋىزدىقتاۋعا بولاتىنىن پاش ەتتى. بۇل تۇرعىدان العاندا، استانانىڭ حالىقارالىق ساياساتىن باقىلاۋ قىزىقتى بولا تۇسۋدە. باتىستىق ساراپشىلاردىڭ قازاقستانعا ىنتا-ىقىلاسى ويانا باستادى. بۇل سالماقتى ساياساتتىڭ ءارى قاراي قالاي ءوربيتىنىن باقىلاپ وتىر. استانا جولدان تايىپ كەتپەي، رەسەيدىڭ يمپەرياشىل بىلىعىنىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا تارالۋىنا توسقاۋىل قويا السا، جاڭا الەمنەن قۇرمەتتى ورىن الا الادى.

جانات ارداق

inbusiness.kz