ورىنى: قاشقار ق-سى;

جىلى: 1933 ج;

اتى-ءجونى: قابىل احوند;

ءدىنى: حريستيان;

تۇسىنىكتەمە:

بۇل جىگىتتىڭ كەيىنگى ەسىمى قابىل احوند، حريستيان ءدىنىن قابىلداعان العاشقى ۇيعىر. كەيىن ءدىني سەنىمىنە بايلانىستى ولتىرىلگەن. سۋرەت ەۋروپاداعى ميسسيونەرلىك مۋزەي ارحيۆىندە ساقتاۋلى. اتالعان مۋزەيدە جۇزدەگەن حريستيان ۇيعىر وكىلدەرىنىڭ سۋرەتى ساقتالعان. 1930 جىلدارى حريستيان ۇيعىرلارىنا تۇرعىلىقتى مۇسىلماندار مەن اكىمشىلىك بيلىك تاراپىنان قىسىم كورسەتىلە باستاعان سوڭ ءبىر ءبولىمى ميسسيونەرلەرگە ىلەسىپ ەۋروپا ەلدەرىنە “ھيجراعا” كەتتى.

القيسسا

حريستيان الەمىنىڭ قاشقارياعا باسا ءمان بەرۋى اسىرەسە ياقۇپ بەك مەملەكەتى كەزەڭىندە جاڭا مۇمكىندىكتەردى قولعا كەلتىردى. 1860-70 جج. قاشقاريانىڭ تسين يمپەرياسىنا بايلانىستى كوڭىل كۇيىن جاقسى پايدالانعان حريستيان الەمى ءۇندىستان مەن تيبەت ارقىلى قاشقارياعا مادەني ىقپالىن جۇرگىزە باستادى. ولاردىڭ ماقساتى بۇل ايماقتى رەسەي يمپەرياسىنان بۇرىن ءوز ىقپالىنا قاراتۋ ەدى. بىراق جابىق ايماققا كىرۋ انگلوساكسونعا وڭاي بولعان جوق.

حح عاسىردىڭ باستاپقى كەزىندە قاشقارياعا ءدىني ميسسيونەرلەر كەشەندى زەرتتەۋ جاساپ تۇرعىلىقتى تىلدە (شاعاتايشا) حريستيان كىتاپتارىن باسىپ تاراتتى. كىتاپ ۇيعىر جانە قازاق ەكى تىلدە كەڭىنەن تارادى. ونداعان جىلدىڭ ناتيجەسىندە قاشقاريادا جۇزدەگەن ءدىني شاكىرتى بار حريستيان ۇيعىر قاۋىمى قالىپتاستى. ول ۋاقىتتا حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ قاشقارياداعى ءدىني ميسسيونەرلىك قىزىمەتىن توقتاتىن ساياسي كۇش بولمادى. ميسسيونەرلەر دە مىنا ءۇش فاكتوردى جاقسى يگەردى:

ءبىرىنشىسى، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى ورتا جانە تومەن دەڭگەيدەگى ايماقتار مەن ەلدىمەكەندەردى باستى نىساناعا الدى;

ەكىنشىسى، باتىس مەديتسيناسىن پايدالانا وتىرىپ دەنساۋلىق جاعدايى وتە ناشار ەلدىمەكەندەردى كوبىرەك نازارعا الدى جانە مەديتسينالىق كومەكتەر ۇسىنا وتىرىپ ءدىني ميسسيونەرلىكپەن اينالىستى;

ءۇشىنشىسى، اكىمشىلىك رەسۋرستى ءساتتى پايدالاندى، اسىرەسە شوقىنعان قىتايلىق باي-شونجارلاردى جاقسى جاعالادى جانە ولاردىڭ قاشقارياداعى مۇددەلەرىمەن بىرگە ءبولىستى. شىن مانىندە سول كەزدە حريستيان ءدىنىن قابىلداعان قىتايلىق باسشىلار دا كوپ ەدى.

ونداعان جىلدىق ميسسيونەرلىك مادەني-ءدىني مايدان ناتيجەسىندە قاشقاريادا حريستيان ءدىنىن قابىلداعان تۇرعىلىقتى ۇيعىرلار مەن اكىمشىلىك بيلىكتى يگەرگەن ءمانجۇر-قىتاي وكىلدەرى كوبەيە باستادى. 1930 جىلدارعا كەلگەندە ۇيعىر تىلىندە جۇزدەگەن حريستيان ءدىنىنىڭ كىتاپتارى جارىق كوردى. حريستيان ۇيعىر وكىلدەرى قوعامدا اشىق كورىنە باستادى جانە تۇرعىلىقتى مۇسىلمان وكىلدەرىمەن اشىق ديسكۋسسياعا بارا باستادى. سول جىلدارى حريستيان ميسسيونەرلەرى ەرەنقابىرعا، ىلە، تارباعاتاي جانە التاي ولكەسىن ارالاپ قازاقتاردى دا شوقىندىرۋدى كوزدەدى، سونىمەن بىرگە ءتۇرلى ۇسىنىستار تاستاپ ىنتىماقتاسىپ بىرگە جۇمىس جاساۋعا شاقىردى.

حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ بۇل ايماقتاعى ءىس-ارەكەتىنىڭ بەلسەندىلىگىن بايقاعان رەسەي يمپەرياسى جانە كەيىنگى سوۆەت وداعى تاتارلاردىڭ قۇلجا، شاۋەشەك جانەۇرىمجىدە مەشىت مەدرەسسە اشىپ يسلام ءدىنىنىڭ ايماقتا جاڭعىرۋىنا مورالدىق-ماتەريالدىق مۇمكىندىكتەر جاسادى. سونىمەن 1860-1928 جج. اراسىندا قۇلجا، شاۋەشەك جانە ۇرىمجىدە تاتار ساۋداگەرلەرى سالدىرعان مەشىت-مەدرەسەلەر سانى كۇرت ارتتى.

1934-35 جىلى ولكەلىك بيلىك تىزگىنىن ءوز قولىنا مونوپولداعان شىڭ شىساي ايماقتاعى حريستيان شىركەۋلەرى مەن مۇسىلمان مەشىتتەرىن قايتا تىركەۋدەن وتكىزدى. ءبىر قىزىعى ول حريستيان شىركەۋىنىڭ وڭىردەگى قىزمەتىن زاڭسىز دەپ تاندى دا، قاشقارياداعى ميسسيونەرلەردى اسكەري تارتىپكە سالىپ قۇقىقتىق جازاعا تارتتى. ناتيجەسىندە جارتى عاسىر بويى ەركىن ءدىني ميسسيونەرلىكپەن اينالىسىپ كەلگەن حريستيان كلانى سول جىلى جۇمىسىن كىلت توقتاتتى. ونىڭ ءۇش گەو-ساياسي سەبەبى بولدى:

ءبىرىنشى، پاتشالىق رەسەي جانە كەيىنگى سوۆەت وداعى باتىستىڭ ايماقتاعى ءدىني ميسسيونەرلىك قىزىمەتىن ساياسي مايدان رەتىندە قابىلداپ، قىتاي بيلىگى ارقىلى حريستياننىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتىنە “سوعىس” جاريالادى;

ەكىنشى، قاشقاريادا جەر استى بايلىعى ۇشان-تەڭىز مول ەدى. پاتشالىق رەسەي جانە كەيىنگى سوۆەت وداعى ۇكىمەتى باتىس حريستيان كۇشتەرىنىڭ ايماقتا كەن اشىپ كومىر، مۇناي، تەمىر جانە ۋران سياقتى قازبا بايلىقتاردىڭ يگەرىلۋىن شەكتەپ اتالعان كەندەردى ءوز باقىلاۋىنا الدى;

ءۇشىنشى، حح عاسىردىڭ 30- جىلدارىنا كەلگەندە ولكەدە حريستيان قىتايلىقتار جاڭا كۇشكە اينالا باستادى. حريستيان قىتايلىقتاردىڭ كۇشەيۋى تۇرعىلىقتى مۇسىلماندار مەن ءداستۇرلى سەنىمدەگى قىتايلىقتاردى وتە ىڭعايسىزداندىردى. حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ السىرەۋىنە ءبىرىنشى كەزەكتە سولار مۇددەلى بولدى.

1934 جىلى حريستيان ميسسيونەرلەرىنە قۇقىقتىق شەكتەۋ ورناعان سوڭ ولار ۋاقىتشا كاشمير جانە ۇندىستانعا قونىس اۋدارىپ قىتاي بيلىگىنىڭ اۋىسۋىن كۇتتى. بىراق كەيىنگى بيلىك كوممۋنيستەردىڭ قولىنا وتكەن سوڭ ميسسيونەرلىك قىزىمەت تولىعىمەن توقتادى. تەك 1980 جىلدارداعى جىلىمىق كەزىندە قايتا جانداندى. سول جىلدارى ۇيعىر جانە قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيتىن ميسسيونەر ازاماتتار ءدىني شوقىندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى. ناتيجەسىندە 1990 جىلدارى ۇيعىر، قازاق تىلىندە جۇزدەگەن كىتاپ تاعى دا باسپادان شىعىپ تاراتىلدى.

اتالعان ميسسيوەرلىك قىزىمەت 2009-2014 جىلدارى تۇبىرىمەن شەكتەلدى، جويىلدى.

قىسقارتىلدى

ەلدەس وردا

22.03.2024