سوڭعى ۋاقىتتا، سوڭعى بولعاندا، كلاسسيك جازۋشى، قازاق ادەبيەتىنىڭ دالەلدى تاريحىن ءۇش عاسىرعا تەرەڭدەتكەن تەڭدەسسىز عالىم مۇقتار ماعاۋين دۇنيەدەن وتكەلى بەرى، باق-تا، الەۋمەتتىك جەلىدە ول كىسى تۋعان ءوڭىر – شۇبارتاۋ اتى كوپ اتالدى. وسى ورايدا كەيبىر جازبالاردان شۇبارتاۋ تاۋى دەگەن تىركەس ۇشىراسىپ قالادى، اراگىدىك وزىمىزدەن دە شۇبارتاۋ تاۋى قانداي تاۋ، شىڭعىستاۋدىڭ جالعاسى ما، الدە وقشاۋ تاۋ سىلەمى مە، قاي تۇستا دەپ تە سۇراپ جاتادى. سول سەبەپتى جالپى اڭگىمەنى شۇبارتاۋدىڭ قانداي تاۋ ەكەندىگىنە قاتىستى قىسقا قايىرىم انىقتامادان باستاعاندى ءجون كوردىك.

ەڭ اۋەلى ايتارىمىز – شۇبارتاۋ تاۋ ەمەس. ياعني، قازاق دالاسىندا شۇبارتاۋ اتاۋلى تاۋ جوق. ال بالقاش جاقتا دەيتۇعىن، كەيدە رەسمي جاعراپيالىق دەرەكتەردە قوسار ايتىلاتىن، كەيدە ساياق دەپ قانا جالقى اتالاتىن شۇبارتاۋ-ساياق تاۋىنىڭ (كۇنگەي ساياق) ءجونى باسقا. البەتتە، شۇبارتاۋعا قاتىسى بار، بىراق تۇپتەپ كەلگەندە سول شۇبارتاۋ الابى، بالقاش كولىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى ۇزىنى نەبارى الپىس شاقىرىم، كولدەنەڭى قىرىق شاقىرىم بولاتىن الاسا قوجىر تاۋ، استى تولعان كەنىش. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ «ابىلمامبەت حاننىڭ كەنجە ءۇيى – قاراشاڭىراعى شۇبارتاۋ ەلىندە، كۇنگەي ساياقتا» دەپ جازاتىن ساياعى – وسى (كەنجە ءۇي، قارا شاڭىراق دەپ ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ ورداسىن ايتىپ وتىر. ب.ا.).

بىراق قانشاما حان قونىسى، وردا تىگىلگەن جەر دەسەك تە، جالعىز ءوزى شۇبارتاۋ اتىن ارقالاي الماسا كەرەك-ءتى. سونىمەن شۇبارتاۋ – شىڭعىستاۋدىڭ كۇنگەي سەڭگىرى دە ەمەس، جالعاسا بىتكەن ادىرى دا ەمەس، ءۇزىلىپ بارىپ وركەشتەنگەن بولەك سىلەمى دە ەمەس، قايتالاپ تۇجىرساق، تاۋ دەيتىن قوسىمشاسى بولعانمەن، ورونيم اتاۋلىعا ەش قاتىسى جوق جەر.

شۇبارتاۋ – شىعىسى اياگوز، باتىسى قارقارالى تاۋلارىنا جەتىپ ءبىر-اق توقتايتىن، وڭتۇستىگى بالقاش كولىنە تىرەلەتىن، ال سولتۇستىگى شىڭعىستاۋ جوتالارىن باۋىرعا باسقان سالقار ساقارا. ۇلان جازىق. الاپات دالا. ەسەبى، قازاقشا ايتقاندا جازىق. ايتپەسە عىلىم تىلىندە قازاق ۇساق شوقىلىعى اتالاتىن، شىعىسىنان باتىسىنا قاراي 1200 شاقىرىم، كولدەنەڭ تۇسى از دەگەندە 400, ايتپەسە 900 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان سۇراپىل كەڭىستىكتىڭ، سارىارقانىڭ تۇستىك-شىعىس بولىگى.

شۇبارتاۋ – ءبىر شەتىنەن ءبىر شەتىنە باياعى ىرعاتىلعان اتتىلى-تۇيەلى ءجۇرىس ەمەس، قازىرگى جۇردەك، ويعا-قىرعا قارامايتىن ءاۆتوموبيلدىڭ وزىمەن تالىعىپ جەتەتىن قيان. ۇزىنىنان كوكتەي كەسىپ وتكەندە 300 شاقىرىمنان اسادى. جول بويعى كورىنىس – كوز سۇرىنەتىن بۇدىرى جوق ميداي جازىق. سودان سوڭ ءبىرىن-ءبىرى قۋا تولقىنداعان الاسا وقشاۋ توبەلەر. قىر ارقاسى كەدىر-بۇدىر، ءار تۇستا ءبىر سۇلاپ-سۇلاپ جاتقان ۇزىن بەل، تاپال قىراتتار. جۇزدەگەن كونە قورىم، ەسكى زيرات، توقسان جىل بۇرىنعى اشارشىلىق تۇسىندا قاڭىراپ، ۇڭىرەيىپ قالعان كونە قىستاۋ ورنى جانە كەيدە شالعىندى، كەيدە كودەلى-جۋساندى، بەتەگە-ەبەلەكتى الىپ ءورىس، شىن شەجىرەسى مەن اڭىزى قويىنداسىپ كەتكەن سىر اشپاس، جۇمباق ويكۋمەنا.

شۇبارتاۋدىڭ تابيعاتى تۋرالى ايتقاندا ءبىر ەرەكشەلىگى ەسكە بىردەن تۇسەدى: جورعا، ەمەلتاۋ، مالگەلدى، بايقوشقار، بارشاتاس جاعى تاۋلى، قىسى قاتالداۋ، جازى سالقىن، ساباتتى. ال سارىقامىس، ساتاي، شاعىراي، كوكتال، قوساعاش بەتىنىڭ قىسى جىلىلاۋ، سوعان وراي جازى شاڭىت-شاڭقانداۋ. قۇددى كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر قۇدىرەتتى قول تۇتاس ءوڭىردى ەكىگە ءبولىپ، ەكى ءتۇرلى كليماتتىق بەلدەۋ جاساپ قويعان سىندى. قالاي دەگەنمەن ەكى جاعى دا مالعا جايلى، مالعا جايلى بولعان سوڭ، ارينە، جانعا دا جايلى.

شۇبارتاۋ تۋرالى شاعىن سيپاتتامانى وسى ارادان دوعارساق تا بولار ەدى، دەگەنمەن ەسكەرمەي كەتسەك، ولقىسى سەزىلىپ تۇراتىن ءبىر-ەكى وزگەشە قياپاتى بار ەكەن: ول – شۇبارتاۋ جازىعىنىڭ ءتورت تۇعىرى قۇساپ، ءتورت جاقتان مەن مۇندالاپ تۇراتىن ءتورت بيىك. ءتورت تاۋ نەمەسە ءتورت سەڭگىر دەسە دە بولادى. بۇل تورتەۋىنىڭ بيىكتىگى دە شامالاس، دالالىق تاۋلار ءۇشىن ءتىپتى دە الاسا سانالمايدى، 1000 مەتردىڭ توڭىرەگىندە. قايسىسىنىڭ بولسىن، ناق توبەسىنە شىققاندا ۇلانعايىر دالا الاقاندا جاتقانداي كورىنەدى. ءوزىم شۇبارتاۋدىڭ قارقارالى جاق شەگىندەگى اتاقتى جورعا تاۋىنىڭ باسىنا شىقتىم. اتاقتى دەيتىنىم بۇل – «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ەپوسىندا ايتىلاتىن جورعا عوي! حوش، سونىمەن جورعانىڭ باسىنا ماشينە كوتەرىلە المايدى، بىراق اتپەن، ءتىپتى جاياۋ دا ەركىن شىعىپ كەتەسىز. تاۋ باسىنا جەتكەندە ءوزىڭدى ۇشاقتا كەلە جاتقانداي سەزىنەسىڭ، دۇنيە كۇرت كەڭىپ كەتكەندەي كورىنەدى.

التاي، الاتاۋداعى بۇدان الدەقايدا بيىك تاۋلارعا شىعىپ كوردىك، توڭىرەكتى تۇمشالاي قورشاپ تۇرعان اقار-شاقار شىڭدارعا نازارىڭ تىرەلىپ قالادى دا، بيىكتىكتى بايقاي الماي پۇشايمان بولاسىڭ. ال، مىنا جورعانىڭ باسىندا ءتورت تاراپ اشىق، ءبىر كوكجيەكتەن كەلەر كوكجيەككە دەيىن ەش بوگەتسىز شالقىعان ەرەسەن جازىق تۇگەل كورىنەدى. شۇبارتاۋ ەلى جەر ىڭعايىن الىستان مۇنارتىپ، جازىق جەردىڭ تەمىرقازىعى ىسپەتتى وقشىرايعان وسى جورعا تاۋىنا قاراپ مەجەلەيدى. كەزىندە جۇزدەگەن ءۇي، مىڭداعان جان جايلاعان جورعادا بۇل كۇندەرى مال قامىمەن وتىرعان ەكى-اق ءۇي قالىپتى. اتاۋىنىڭ وزىنەن-اق الدەبىر تىلسىم تاريحتىڭ لەبى اڭدالاتىن «اۋليەقىز» اتتى بۇلاعى دا سارقىلۋعا اينالعان. شانىشقىلى بەردىعوجا باتىردىڭ قاسيەتتى رۋحى مەن اسىل سۇيەگى عانا كۇزەتىپ قالعان اڭىز جورعانىڭ قاپتاپ ەل قوناتىن، شۇبىرىپ مال تولاتىن كۇنى قايتا ورالىپ كەلەر مە، جوق پا…

جارايدى، جورعانى ايتتىق، قالعان ۇشەۋىن جاعراپيالىق بايانىمىزعا قوسپاساق تا، تۇگەندەي كەتەلىك، ولار – شۇبارتاۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىس تارابىنداعى ەمەلتاۋ، سولتۇستىك-باتىس، ياعني، شىڭعىستاۋ تۇسىنداعى كوكسەڭگىر، وڭتۇستىك-شىعىس بەتتەگى كۇيكەنتاي بيىكتەرى.

اقىرى بيىكتىك جايىندا ءسوز قوزعالىپ كەتتى، ۇلكەنى شىڭعىستاۋدىڭ تەرىسكەيىنەن كوتەرىلگەن، ودان كەيىنگىسى شۇبارتاۋ الابىندا دۇڭكيگەن، ەڭ سوڭعىسى كوكسالاعا بۇيىرعان ءۇش قاراۋىلتوبەنى دە ايتا كەتەلىك. كەزەگىمەن باس قاراۋىل، ورتا قاراۋىل، اياق قاراۋىل اتالاتىن وسى ءۇش توبەنىڭ ۇستىنە جاۋگەرشىلىك زاماندا الاۋلاتىپ وت جاعىلعان، سوندا ءبىر توبەنىڭ باسىندا جانعان وت كەلەسى توبەگە كورىنەدى ەكەن.

ەرتەرەكتە، سوۆەت كەزىندە شىققان انىقتامالىقتاردا م.ماعاۋين سەمەي وبلىسى، شۇبارتاۋ اۋدانى، «گورنىي» سوۆحوزىندا تۋعان دەپ جازىلاتىن. جازۋشىنىڭ ءوزى اتا-بابامنان قالعان باسىرە قونىسىم كوپبەيىتتەگى قىستاۋدا دۇنيەگە كەلدىم دەپ ناقتىلايدى. «گورنىي» دەگەن – ءبىر ورىسى جوق بايقوشقار اۋىلىنىڭ سوۆەت وكىمەتى قويعان اتاۋى. ارى-بەرىدە رەسمي اتاۋى قۇجاتتا عانا جازىلسا كەرەك، قازاق سول بايقوشقار دەگەن ەجەلگى اتىنان تانباعان. مۇقاڭنىڭ ەرتەرەكتە جازعان «تارپاڭ» اڭگىمەسىندە اۋىل پوشتاسىنىڭ باستىعى «الەۋ، الەۋ، وگىزتاۋ، مەن بايقوشقار» دەپ وتىرۋشى ەدى عوي، سول بايقوشقارىڭىز – وسى اۋىل. بايقوشقار – وسى اۋىلدىڭ تۇسىندا باقاناس وزەنىنە قۇياتىن سالانىڭ اتى. كوپبەيىت – بايقوشقاردان ەكى-اق شاقىرىم جەردەگى قونىس. سول سەبەپتى دە جازۋشىنىڭ رەسمي قۇجاتتارىنا تۋعان جەرى رەتىندە بايقوشقار («گورنىي») تاڭبالانىپ كەتكەن سياقتى.

« …مەن تۋعان نۇكتە – بەس اتامنىڭ سۇيەگى جاتقان باسىرە مەكەنىمىز كوپبەيىتكە – وسىدان تۋرا ءبىر عاسىر جانە ءۇش جىل بۇرىن مەنىڭ بابام قۇرىمبايدىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن جاز جايلاۋعا ۇلى اباي كەلىپ قونعان، اتاقتى «جاز» ولەڭىنن شىعارعان، ءبىزدىڭ شاڭىراققا باتاسىن بەرگەن، – دەپ جازادى مۇقتار اعا كەنجە ۇلى مادياردى اتا قونىسىنا الىپ بارعان 1989 جىلعى ساپارى تۋرالى. – قالىڭ توعايلى وزەن، ەكى ءوڭىرى كوك شالعىن، قىرات بەتى قاۋ كودە. ارعى قاباق – قاپتاعان تاس بەيىت، بەرگى قاباق – ءبىزدىڭ قىستاۋ. جارتاستى بيىك قاباق باسىنا سالىنعان التى بولمە، قوي قورا، شوشالا، تاعى باسقا شاعىن جايلاردان قۇرالعان ەسكى مەكەننىڭ ىرگەسى عانا جاتىر. ال مىنا ورتاڭعى بولمەدە مەن تۋىپپىن». ارتىق ءسوزى جوق اپ-انىق سۋرەت. قياپاتى وزگەشە تۇراقتىڭ جادىڭدا جاتتالىپ قالار كورىنىسى.

جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا باقاناس وزەنى تۋرالى ايتپاي كەتۋ اسىلىق. باقاناس – قازاق جۇرتىنا «اباي جولى» ارقىلى ەتەنە، اتىنىڭ ءوزى كوڭىلگە ىستىق تيەتىن تاعدىرلى وزەن، شاعىن، قىسقا بولسا دا، ۇلتتىڭ ەتنوپوەتيكالىق جادىندا داتكە قۋات ۇستىن-وبراز رەتىندە زور داريالارمەن قاتار ساقتالىپ قالعان قيماس بەينە. ەدىل-جايىق قاتارلى، ىلە مەن سىر، ەسىل مەن ەرتىس قاتارلى. ايتەۋىر، ساناسىنىڭ ءبىر تۇپكىرىندە ەجەلگى تانىمنىڭ جۇعىنى ساقتالعان قازاقتىڭ «ويىل كوزدىڭ جاسى ەدى، ويىلدا كەڭەس قىلمادىڭ» دەيتىن اسان قايعى تولعاۋىن وقىعاندا ەشقاشان ويىلدى كورمەسە دە، تامسانىپ قالاتىنى سياقتى تاڭعاجايىپ ءبىر قۇبىلىس.

مۇقتار اعانىڭ بالالىق شاعى باسىن شىڭعىستاۋدان تارتىپ، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي ەكى ءجۇز شاقىرىمنان استام تىنباي جىلىستايتىن باقاناس بويىندا ءوتتى. ارناسى كەڭ، ارىنى قاتتى، كەزىندە تۇيەمەن ارەڭ كەشىپ وتەتىن وزەندە اعا، قۇرداستارىنىڭ ايتۋىنشا، بالىقشا جۇزەدى ەكەن. قورىقپاۋشى ەدى، جاردان تىك سەكىرىپ، تەرەڭگە سۇڭگىگەندە ارعى جاعادان ءبىر-اق شىعاتىن دەيدى. قىستا مۇز ۇستىندە سىرعاناعاندا ءبىر قوزعالىپ العان سوڭ، مۇقتار اياق-قولىن ەربەڭدەتپەي، ءبىر ورنىندا تۇرعانداي بولىپ زاۋلاعاندا ەشكىم ىلەسە المايتىن. سوندا، مۇنى ارۋاق يتەرىپ بارا جاتقان جوق پا دەپ تاڭعالۋشى ەدىك دەيدى بالا كەزدەن بىرگە جۇرگەن دوسى، بەلگىلى عالىم بلوك شايكەنوۆ اعامىز.

شۇبارتاۋ وڭىرىندەگى جەر-سۋ جونىندە كەڭەس قىلعاندا ايىرىقشا ەسكەرەتىن ءبىر جاعداي – بۇل جاقتىڭ جايلاۋ-قىستاۋى، سۋى شىڭعىستاۋ الابىمەن ۇلاسىپ جاتادى. بۇل اسىرەسە سولتۇستىك-شىعىس بەتتە كوبىرەك بايقالادى. سول سەبەپتى دە شۇبارتاۋ جۇرتى وزدەرىن شىڭعىستاۋدان، شىڭعىستى جايلاعان ەل-جۇرتتان بوتەن سانامايدى. ەرتەدەن قالىپتاسقان وسى تۇسىنىكتىڭ ءبىر كورىنىسى – شاكەرىم ءوزىنىڭ «سايات قوراسىن» مۇقتار ماعاۋين اتالارىنىڭ جايلاۋىمەن شەكتەس شاقپاقتىدا تۇرعىزادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىن ءوز اعايىن-تۋعانىنان شالعايلاۋ جەردە، شۇبارتاۋ ەلىمەن ارالاسىپ وتكەرەدى. ماسەلەن، «سايات قورا» مەن مۇقاڭنىڭ اۋىلى بايقوشقاردىڭ اراسى – نەبارى ونشاقتى شاقىرىم. ءۇيدىڭ قاسىندا دەسە دە بولعانداي جەردە.

قاجى ناقاق قازاعا ۇشىراماس بۇرىن دۇنيەدەن وتۋگە الدىن الا قام جاساسا كەرەك. سوڭعى ارىز-وسيەتىن مۇقتار اعانىڭ تىكەلەي اتالارىنا جولدايدى.

«ويلادىم ءبىر ءسوز جازايىن دا،

بايقوشقارداعى اعايىنعا،

مەن ولسەم قويسىن دەپ بىلاي:

كەبىنىم بولسىن كويلەك، دامبال،

باسىما وراپ اق ورامال،

اياققا شۇلعاۋ سال، وراي…

… اپارماي ەلگە، كومىپ مۇندا،

مىنەرلىك اتىم تۇر وسىندا»…

شىڭعىستاۋ، شۇبارتاۋ جۇرتىنىڭ بىتە قايناسىپ كەتكەن كۇيى شاكەرىمنىڭ وسى سوزىنەن دە انىق بايقالىپ تۇر. جالپى، مۇقاڭ وسكەن ورتادا اباي ءسوزى، شاكەرىم ۇلگىسى كۇندەلىكتى ايتىلىپ، جانعا جىلۋ بەرەتىن رۋحاني ازىققا اينالىپ كەتكەن. «مەنىڭ بولاشاق جازۋشى رەتىندەگى ۇلكەن باقىتىم – اباي رۋحى تۇنىپ تۇرعان شىڭعىستاۋ وڭىرىندە (باقاناس-كوپبەيىت) دۇنيەگە كەلۋىم، قازاقتىڭ ەجەلگى دانالىعىن، اسىل ءسوزىن، ءداستۇر-سالتىن، ادەت-مىنەزىن بويىنا سىڭىرگەن، ابايدى ءوز كوزىمەن كورگەن، ءاليحان مەن مىرجاقىپقا ءوز ۇيىندە داستارحان جايىپ، تاباق تارتقان ۇلكەن اكەمنىڭ تاربيەسىندە بولۋىم» دەپ جازادى جازۋشىنىڭ ءوزى.

جاس مۇقتار بالا كەزى، بوزبالا شاعىندا ءار قيلى جاعدايمەن كوشىپ-قونعان ءۇي ىشىمەن بىرگە جالپاق جاتقان شۇبارتاۋدىڭ ءبىراز قيىرىن قونىستاپ، تۋعان ولكەسىنىڭ عاجايىپ سۋرەتىنە عانا ەمەس، قاندى شەجىرەسى مەن كەرەمەت اڭىزدارىنا دا قانىعىپ وسەدى. ۇلكەن اكەسى ماعاۋيا اقساقالدىڭ ايدالادا شاشىلىپ جاتقان ادام سۇيەكتەرىن قالاي جيناپ، قالاي كومگەنىن كوزىمەن كورەدى. داڭقتى بابالارىنىڭ ەرلىگى-ورلىگىمەن قاتار ەل-جۇرتى تىرىدەي توزاق كەشكەن، اقىرى كەڭ جازىقتا القىپ-شالقىعان ەلدىڭ قىرىلعانى قىرىلىپ، قىرىلماعانى اۋا كوشىپ كەتكەن اشارشىلىق جىلدارى تۋرالى دا نەبىر قۇپيانى كوكەيىنە ءتۇيىپ، قۇربىلارىنان بوتەن تانىم جولىنا تۇسەدى. بۇل ەندى – باسقا اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى.

مىنە، ءماشھۇر مۇقتار ماعاۋين، جيىرمانىڭ ىشىندە الىنباس كەدەرگى، سونشاما تۇسىنىكسىز جاۋلىق پيعىلعا قارسى قايتپاي كۇرەسىپ، بەيجادى تۇڭعيىقتان جارياعا ءوزى الىپ شىققان دوسپامبەت باباسى «بۇرىنعىلار تۇسكەن ءجۇرى جول، بۇرىلىپ سوعان ءتۇستى دەگەيسىز…» دەپ سۋرەتتەپ كەتكەن مۇڭدى سوراپ، ءجۇرى جولعا تۇسكەنىنە ايدان اسقان، ءدال بۇگىن الماتىدا 40 كۇندىك اسى وتكەن قايران مۇقتار اعا تۋىپ-وسكەن شۇبارتاۋدىڭ كەلتە شولعانداعى سيپات-سۇلباسى – وسى.