كوز قاراس سۇحباتتار تاريح قازاق شەجىرەسى
جين نودا: قازاق حاندارى مەن تسين يمپەرياسىنىڭ بايلانىسى تىم تەرەڭ
kerey.kz
وتكەن جىلى قولىما توكيو شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جين نودانىڭ «رەسەي مەن تسين يمپەريالارى اراسىنداعى قازاق حاندىقتارى: XVIII-XIX عاسىرلارداعى ورتالىق ەۋرازيا حالىقارالىق قاتىناستارى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى ءتۇستى. ءوز تاريحىمىزعا قاتىستى بولعان سوڭ، ءبىر دەممەن وقىپ شىقتىم. اتالعان كىتاپتا قازاق حانى ابىلاي مەن وزگە سۇلتانداردىڭ تسين يمپەراتورىنا جازعان حاتتارى تۋرالى باياندالادى. جاقىندا جين نودامەن حابارلاسىپ، كوكەيىمىزدە جۇرگەن سۇراقتاردى قويدىق.
– عىلىمي زەرتتەۋ كىتابىڭىز ەرتەدەگى قازاق-تسين يمپەرياسى قاتىناسىن وزگەشە تانۋعا ارنالعان اكادەميالىق ەڭبەك ەكەن. بۇنداي زەرتتەۋگە بەت بۇرۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
– مەن ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ بارىسىندا رەسەي جانە تسين يمپەرياسى تۋرالى كوزقاراستاردا ۇلكەن الشاقتىق بار ەكەنىن بايقادىم. وسى الشاقتىقتى جويۋ ماقساتىندا مەن قازاقتاردىڭ تاريحىن رەسەيلىك جانە قىتايلىق دەرەككوزدەر نەگىزىندە زەرتتەۋگە كىرىستىم.
– قازاق حاندىعى ءداۋىرى شەتەلدە از زەرتتەلگەن تاقىرىپ ەكەنى انىق. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كىتابىڭىزدا ابىلاي حانعا قاتىستى حاتتاردىڭ ءماتىندەرىن جاريالادىڭىز. بۇل مۇرانىڭ سول تۇستاعى الەۋمەتتىك ماڭىزى قانداي؟
– «الەۋمەتتىك ماڭىزى» دەگەن ۇعىم ماعان ونشا تۇسىنىكتى ەمەس، بىراق سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسايىن. ءبىر جاعىنان، بۇل حاتتار قازاقتار ءۇشىن ماڭىزدى، ويتكەنى ولار قازاقتاردىڭ تسين اۋلەتىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ دالەلى بولا الادى. ەكىنشى جاعىنان، حاتتاردىڭ بيلىكتىك ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەيمىز. ياعني ابىلاي حان بۇل حاتتاردى جىبەرۋ ارقىلى ءوز بەدەلىن كورسەتىپ، تسين يمپەراتورىمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتقانىن ايقىندايدى.
– كىتابىڭىزدا قامتىلعان قازاق سۇلتاندارىنىڭ تسين يمپەراتورىنا جازعان حاتتارى تۇپنۇسقا ما؟ ولاردى سالىستىرىپ زەرتتەۋدە قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولدىڭىز؟
– مەن بۇل حاتتاردىڭ تەك پەكيندەگى ءبىرىنشى تاريحي ارحيۆتە ساقتالعان ميكروفيلم نۇسقاسىن عانا زەرتتەي الدىم. قۇجاتتاردىڭ ساپاسىز تۇسىرىلۋىنە بايلانىستى ولاردى وقۋ وتە قيىن بولدى. ناتيجەسىندە، كەيبىر ماتىندەر مۇلدە وقىلمادى.
– قىتاي دەرەككوزدەرىنە قانشالىقتى سۇيەندىڭىز جانە ونداعى تاريحي دەرەكتەردىڭ سەنىمدىلىگى قاي دەڭگەيدە؟
– مەن ءوزىمنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيام مەن كىتابىمدا مانچجۋر قۇجاتتارىن قولدانۋ ارقىلى زەرتتەۋىمدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە تىرىستىم. بۇل قۇجاتتاردىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بىرجاقتىلىق بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلەمىن، بىراق ولاردىڭ قازاقتار تۋرالى كوپتەگەن جاڭا مالىمەتتى قامتيتىنى دا انىق. سوندىقتان مەن ولاردى رەسەي قۇجاتتارىمەن سالىستىرا وتىرىپ پايدالاندىم.
– جاپونيادا قازاقتار تۋرالى تاريحي دەرەكتەر كوپ پە؟ ولار قالاي زەرتتەلۋى كەرەك؟
– جاپونياداعى جازبالاردا شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى دەرەكتەردى قىزىعۋشىلىقپەن قاراستىرۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. جاپون اسكەري قىزمەتكەرلەرى مەن زەرتتەۋشىلەرى ورىس-جاپون سوعىسىنان كەيىن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى دەرەكتەر جيناعان. ال كەزىندەگى رەسەي بيلىگىندەگى قازاقتارعا قاتىستى مالىمەتتەر وتە سيرەك كەزدەسەدى. ءبىر قىزىعى، رەۆوليۋتسيا كەزەڭىندە قازاق ساياساتكەرى مارسەكوۆ جاپونيا ۇكىمەتىنەن كومەك سۇراپ، حات جولداعان. بۇل حاتتىڭ جاپون تىلىندەگى اۋدارماسى جاپونيا ارحيۆىندە ساقتاۋلى جانە ونى جاقىندا پروفەسسور ۋياما مەن ونولار زەرتتەدى.
– عۇبايدوللا سۇلتاننىڭ حاتى ءوز زامانىندا وتە ماڭىزدى بولعانىن ءبىلەمىز. وعان قاتىستى باسقا قانداي تاريحي دەرەككوزدەر تاپتىڭىز؟
– مەن 1824 جىلدارداعى ونىڭ قىزمەتىنە قاتىستى قازاقستان جانە رەسەي ارحيۆتەرىنەن، اتاپ ايتقاندا، الماتى مەن ومبىدا ساقتالعان قۇجاتتاردى جينادىم. سونداي-اق ونىڭ رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەستە بەلگىلى ءبىر ءرول اتقارعانىن ءبىلەمىن.
– شەتەلدىك زەرتتەۋشى رەتىندە ءسىز قازاق-تسين ساياسي قارىم-قاتىناسىن قالاي باعالايسىز؟
– قىتاي يمپەرياسىنىڭ ءداستۇرلى ديسكۋرسىنداعى ءمالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، قازاقتار تەك باسقالارعا باعىنىشتى حالىق رەتىندە قاراستىرىلعان. دەگەنمەن، تسين كوزقاراسى تۇرعىسىنان العاندا، قازاقتار موڭعولدار مەن تورعاۋىتتارعا ۇقساس، يمپەرياعا جاقىن حالىق سانالعان. قازاق حاندارى دا تسينمەن قارىم-قاتىناسىنداعى ەرەكشەلىكتەردى تەرەڭ ءتۇسىندى دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان ولاردىڭ ساياسي بايلانىستارى تەك قازاقتار ءۇشىن عانا ەمەس، تسين يمپەراتورلىق سارايى ءۇشىن دە ماڭىزدى
بولدى.
– ءسىز مانچجۋر ارحيۆتەرىن دە زەرتتەدىڭىز. بۇل تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرەسىز بە؟
– بۇل ارحيۆتىك قۇجاتتار كوپتەگەن ماڭىزدى مالىمەتتى قامتيدى. سەبەبى مانچجۋر قۇجاتتارى كوبىنە شىڭجاڭداعى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ يمپەراتورعا تىكەلەي جولداعان ەسەپتەرى تۇرىندە ساقتالعان. ءارينە، مۇنداي بايانحاتتاردا اۆتورلاردىڭ جەكە مۇددەلەرى كورىنىس تابۋى مۇمكىن، بىراق ولار تسين اكىمشىلىگىمەن بايلانىسقان قازاقتاردىڭ شىنايى بەينەسىن دە كورسەتەدى.
– قازاق-تسين قارىم-قاتىناستارى تۋرالى كىتابىڭىزدى قازاق تىلىنە اۋدارۋ تۋرالى ۇسىنىستار بولدى ما؟
– جاقىندا بۇل ەڭبەكتى ورىس تىلىنە اۋدارۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. ەگەر اۋدارما قازاقستانداعى وقىرماندار ءۇشىن قىزىقتى بولسا، ونى قازاق تىلىنە اۋدارۋ تۋرالى دا ۇسىنىس تۇسە جاتار.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن،
«Egemen Qazaqstan»
پىكىر قالدىرۋ