Köz qaras Swhbattar Tarih Qazaq şejiresi
Jin Noda: Qazaq handarı men Cin' imperiyasınıñ baylanısı tım tereñ
kerey.kz
Ötken jılı qolıma Tokio şet tilder universitetiniñ professorı Jin Nodanıñ «Resey men Cin imperiyaları arasındağı Qazaq handıqtarı: XVIII-XIX ğasırlardağı Ortalıq Euraziya halıqaralıq qatınastarı» attı zertteu eñbegi tüsti. Öz tarihımızğa qatıstı bolğan soñ, bir demmen oqıp şıqtım. Atalğan kitapta qazaq hanı Abılay men özge swltandardıñ Cin imperatorına jazğan hattarı turalı bayandaladı. Jaqında Jin Nodamen habarlasıp, kökeyimizde jürgen swraqtardı qoydıq.
– Ğılımi zertteu kitabıñız ertedegi Qazaq-Cin' imperiyası qatınasın özgeşe tanuğa arnalğan akademiyalıq eñbek eken. Bwnday zertteuge bet bwruğa ne türtki boldı?
– Men Ortalıq Aziyanı zertteu barısında Resey jäne Cin' imperiyası turalı közqarastarda ülken alşaqtıq bar ekenin bayqadım. Osı alşaqtıqtı joyu maqsatında men qazaqtardıñ tarihın reseylik jäne qıtaylıq derekközder negizinde zertteuge kiristim.
– Qazaq handığı däuiri şetelde az zerttelgen taqırıp ekeni anıq. Biz söz etip otırğan kitabıñızda Abılay hanğa qatıstı hattardıñ mätinderin jariyaladıñız. Bwl mwranıñ sol twstağı äleumettik mañızı qanday?
– «Äleumettik mañızı» degen wğım mağan onşa tüsinikti emes, biraq swraqqa jauap beruge tırısayın. Bir jağınan, bwl hattar qazaqtar üşin mañızdı, öytkeni olar qazaqtardıñ Cin' äuletimen qarım-qatınasınıñ däleli bola aladı. Ekinşi jağınan, hattardıñ biliktik mañızı bar dep esepteymiz. YAğni Abılay han bwl hattardı jiberu arqılı öz bedelin körsetip, Cin' imperatorımen tikeley baylanıs ornatqanın ayqındaydı.
– Kitabıñızda qamtılğan qazaq swltandarınıñ Cin' imperatorına jazğan hattarı tüpnwsqa ma? Olardı salıstırıp zertteude qanday qiındıqtarğa tap boldıñız?
– Men bwl hattardıñ tek Pekindegi Birinşi tarihi arhivte saqtalğan mikrofil'm nwsqasın ğana zerttey aldım. Qwjattardıñ sapasız tüsiriluine baylanıstı olardı oqu öte qiın boldı. Nätijesinde, keybir mätinder mülde oqılmadı.
– Qıtay derekközderine qanşalıqtı süyendiñiz jäne ondağı tarihi derekterdiñ senimdiligi qay deñgeyde?
– Men özimniñ doktorlıq dissertaciyam men kitabımda mançjur qwjattarın qoldanu arqılı zertteuimdi jaña deñgeyge köteruge tırıstım. Bwl qwjattardıñ özinde belgili bir därejede birjaqtılıq boluı mümkin ekenin bilemin, biraq olardıñ qazaqtar turalı köptegen jaña mälimetti qamtitını da anıq. Sondıqtan men olardı Resey qwjattarımen salıstıra otırıp paydalandım.
– Japoniyada qazaqtar turalı tarihi derekter köp pe? Olar qalay zerttelui kerek?
– Japoniyadağı jazbalarda Şıñjañ qazaqtarı turalı derekterdi qızığuşılıqpen qarastıruımız kerek dep oylaymın. Japon äskeri qızmetkerleri men zertteuşileri orıs-japon soğısınan keyin Şıñjañ qazaqtarı turalı derekter jinağan. Al kezindegi Resey biligindegi qazaqtarğa qatıstı mälimetter öte sirek kezdesedi. Bir qızığı, revolyuciya kezeñinde qazaq sayasatkeri Märsekov Japoniya ükimetinen kömek swrap, hat joldağan. Bwl hattıñ japon tilindegi audarması Japoniya arhivinde saqtaulı jäne onı jaqında professor Uyama men Onolar zerttedi.
– Ğwbaydolla swltannıñ hatı öz zamanında öte mañızdı bolğanın bilemiz. Oğan qatıstı basqa qanday tarihi derekközder taptıñız?
– Men 1824 jıldardağı onıñ qızmetine qatıstı Qazaqstan jäne Resey arhivterinen, atap aytqanda, Almatı men Ombıda saqtalğan qwjattardı jinadım. Sonday-aq onıñ Resey otarşıldığına qarsı küreste belgili bir röl atqarğanın bilemin.
– Şeteldik zertteuşi retinde siz Qazaq-Cin' sayasi qarım-qatınasın qalay bağalaysız?
– Qıtay imperiyasınıñ dästürli diskursındağı mälimetterge süyensek, qazaqtar tek basqalarğa bağınıştı halıq retinde qarastırılğan. Degenmen, Cin' közqarası twrğısınan alğanda, qazaqtar moñğoldar men torğauıttarğa wqsas, imperiyağa jaqın halıq sanalğan. Qazaq handarı da Cin'men qarım-qatınasındağı erekşelikterdi tereñ tüsindi dep esepteymin. Sondıqtan olardıñ sayasi baylanıstarı tek qazaqtar üşin ğana emes, Cin' imperatorlıq sarayı üşin de mañızdı
boldı.
– Siz mançjur arhivterin de zerttediñiz. Bwl turalı tolığıraq aytıp beresiz be?
– Bwl arhivtik qwjattar köptegen mañızdı mälimetti qamtidı. Sebebi mançjur qwjattarı köbine Şıñjañdağı jergilikti şeneunikterdiñ imperatorğa tikeley joldağan esepteri türinde saqtalğan. Ärine, mwnday bayanhattarda avtorlardıñ jeke müddeleri körinis tabuı mümkin, biraq olar Cin' äkimşiligimen baylanısqan qazaqtardıñ şınayı beynesin de körsetedi.
– Qazaq-Cin' qarım-qatınastarı turalı kitabıñızdı qazaq tiline audaru turalı wsınıstar boldı ma?
– Jaqında bwl eñbekti orıs tiline audaru turalı wsınıs tüsti. Eger audarma Qazaqstandağı oqırmandar üşin qızıqtı bolsa, onı qazaq tiline audaru turalı da wsınıs tüse jatar.
Äñgimelesken –
Düysenäli ÄLİMAQIN,
«Egemen Qazaqstan»
Pikir qaldıru