– Ğılımi zertteu kitabıñız erte­degi Qazaq-Cin' imperiyası qatına­sın özgeşe tanuğa arnalğan akademiya­lıq eñbek eken. Bwnday zertteuge bet bwruğa ne türtki boldı?

– Men Ortalıq Aziyanı zertteu barısında Resey jäne Cin' imperiyası turalı közqarastarda ülken alşaqtıq bar ekenin bayqadım. Osı alşaqtıqtı joyu maqsatında men qazaqtardıñ tarihın reseylik jäne qıtaylıq derekközder negizinde zertteuge kiristim.

– Qazaq handığı däuiri şetelde az zerttelgen taqı­rıp ekeni anıq. Biz söz etip otırğan kitabıñızda Abı­lay hanğa qatıstı hattardıñ mätin­de­rin jariya­ladıñız. Bwl mwranıñ sol tws­tağı äleumettik mañızı qanday?

– «Äleumettik mañızı» degen wğım mağan onşa tüsinikti emes, biraq swraq­qa jauap beruge tırısayın. Bir jağı­nan, bwl hattar qazaqtar üşin mañızdı, öytkeni olar qazaqtardıñ Cin' äuletimen qarım-qatınasınıñ däleli bola aladı. Ekinşi ja­ğınan, hattardıñ biliktik ma­ñızı bar dep esepteymiz. YAğni Abılay han bwl hattardı jiberu arqılı öz bedelin körsetip, Cin' imperatorımen tikeley baylanıs ornatqanın ayqındaydı.

– Kitabıñızda qamtılğan qazaq swltandarınıñ Cin' imperatorına jazğan hattarı tüpnwsqa ma? Olardı salıs­tırıp zertteude qanday qiındıqtarğa tap boldıñız?

– Men bwl hattardıñ tek Pekindegi Birinşi tarihi arhivte saqtalğan mikrofil'm nwsqasın ğana zerttey aldım. Qwjattardıñ sapasız tüsiriluine baylanıstı olardı oqu öte qiın boldı. Nätijesinde, keybir mätinder mülde oqılmadı.

– Qıtay derekközderine qanşa­lıqtı süyendiñiz jäne ondağı tarihi derekterdiñ senimdiligi qay deñgeyde?

– Men özimniñ doktorlıq dissertaciyam men kitabımda mançjur qwjattarın qoldanu ar­qılı zertteuimdi jaña deñ­geyge köteruge tırıstım. Bwl qwjattardıñ özinde belgili bir därejede birjaqtılıq boluı mümkin ekenin bilemin, biraq olardıñ qazaqtar turalı köp­­tegen jaña mälimetti qamtitını da anıq. Sondıqtan men olardı Resey qwjattarımen salıs­tıra otırıp paydalandım.

– Japoniyada qazaqtar turalı tarihi derekter köp pe? Olar qalay zert­telui kerek?

– Japoniyadağı jazbalarda Şıñ­jañ qazaqtarı turalı derekterdi qı­zığuşılıqpen qarastıruımız kerek dep oylaymın. Japon äskeri qız­metkerleri men zertteuşileri orıs-japon soğısınan keyin Şıñjañ qazaqtarı turalı derekter jinağan. Al kezindegi Resey biligindegi qazaqtarğa qatıstı mälimetter öte sirek kezdesedi. Bir qı­zığı, revolyuciya kezeñinde qazaq saya­satkeri Märsekov Japoniya ükimetinen kömek swrap, hat joldağan. Bwl hattıñ japon tilindegi audarması Japoniya arhivinde saqtaulı jäne onı jaqında professor Uyama men Onolar zerttedi.

– Ğwbaydolla swltannıñ hatı öz zamanında öte mañızdı bolğanın bi­lemiz. Oğan qatıstı basqa qanday tarihi derekközder taptıñız?

– Men 1824 jıldardağı onıñ qız­me­tine qatıstı Qazaqstan jäne Resey arhiv­te­rinen, atap aytqanda, Almatı men Ombıda saq­tal­ğan qwjattardı jinadım. Sonday-aq onıñ Resey otarşıldığına qarsı kü­reste belgili bir röl atqarğanın bi­lemin.

– Şeteldik zertteuşi retinde siz Qazaq-Cin' sayasi qa­rım-qatınasın qalay bağa­laysız?

– Qıtay imperiyasınıñ dästürli dis­kursındağı mäli­metterge süyensek, qazaqtar tek basqalarğa bağınıştı halıq retinde qarastırılğan. Degenmen, Cin' közqarası twrğısınan alğanda, qazaqtar moñğoldar men torğauıttarğa wqsas, imperiyağa jaqın halıq sanalğan. Qazaq handarı da Cin'men qarım-qatınasındağı erekşelikterdi tereñ tüsindi dep esepteymin. Sondıqtan olardıñ sayasi baylanıstarı tek qa­zaqtar üşin ğana emes, Cin' impera­torlıq sarayı üşin de mañızdı
boldı.

– Siz mançjur arhivterin de zerttediñiz. Bwl turalı tolığıraq aytıp beresiz be?

– Bwl arhivtik qwjattar köp­tegen mañızdı mälimetti qamtidı. Sebebi mançjur qwjattarı köbine Şıñ­jañ­dağı jergilikti şeneunikterdiñ im­peratorğa tikeley joldağan esep­teri türinde saqtalğan. Äri­ne, mwnday bayanhattarda av­torlardıñ jeke müddeleri kö­rinis tabuı mümkin, biraq olar Cin' äkimşiligimen baylanısqan qazaqtardıñ şınayı beynesin de körsetedi.

– Qazaq-Cin' qarım-qa­tınastarı turalı kita­bıñızdı qazaq tiline auda­ru turalı wsınıstar boldı ma?

– Jaqında bwl eñbekti orıs tiline audaru turalı wsınıs tüsti. Eger audar­ma Qazaqstandağı oqırmandar üşin qızıqtı bolsa, onı qazaq tiline audaru turalı da wsınıs tüse jatar.

Äñgimelesken –

Düysenäli ÄLİMAQIN,

«Egemen Qazaqstan»