بيىل قازاقستاندا ەكى اسكەري كوللەدج اشىلماق. 27 اقپاندا استانادا جۋرناليستەرگە وسى جاڭالىقتى جەتكىزگەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى مۇرات ولجاباەۆ قازىرگى كەزدە قازاقستان ارمياسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى وفيتسەرلەر جەتكىلىكتى، كادر تاپشىلىعى جوق دەدى. بۇل سوزگە بىرقاتار دەپۋتاتتار دا قوسىلادى. ال كەيبىر ساراپشى ەل ارمياسىنا كاسىبي بىلىكتى مامان مەن قورعانىس سالاسىنا تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

“ارميادا جوعارى بىلىكتى مامان جەتكىلىكتى”

استانا، ششۋچينسك پەن شىمكەنت قالالارىندا اسكەري كوللەدجدەر بۇرىننان بار، ەندى ولاردىڭ سانى بەسكە جەتپەك. قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري ءبىلىم جانە عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى مۇرات ولجاباەۆتىڭ ايتۋىنشا، جاقىندا الماتى مەن قاراعاندى قالالارىندا جاڭادان اشىلاتىن ەكى اسكەري كوللەدجدە موتواتقىشتار، تانك، ارتيللەريا جانە ينجەنەرلىك بولىمشەلەر، بايلانىس اسكەرى، قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى پايدالانۋ جانە جوندەۋ بولىمشەلەرى ءۇشىن كاسىبي سەرجانتتار دايىندالادى.

مۇرات ولجاباەۆ قازىرگى كەزدە شەتەلدە دە ءبىلىم الىپ جاتقان اسكەري قىزمەتكەرلەر بار، جالپى سانى 600-دەن اسادى دەدى. مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، اسكەري قىزمەتشىلەردى شەتەلدە وقىتۋ جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردى جۇرگىزۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن ادىستەرىمەن، سونداي-اق قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەلدە كاسىبي بىلىكتى ماماندار تاپشى دەپ ايتىپ جۇرگەن اسكەري ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى كەلىسپەيدى. ول قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندەگى وفيتسەرلەردىڭ بارلىعى جوعارى دەڭگەيدەگى ماماندار، كادر تاپشىلىعى جوق دەيدى.

– قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندە وفيتسەرلەر قۇرامىندا تاپشىلىق جوق. بارلىعى پروفەسسيونال دەڭگەيدە جاڭاعى اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرادى جانە جوعارى دەڭگەيدەگى وفيتسەرلەر ءبىتىرىپ شىعادى. ويتكەنى ول جەردەگى مۇعالىمدەر كەمىندە اسكەردە 15-20 جىل قىزمەت اتقارىپ، كەيىن عانا مۇعالىمدىك سالاعا بارادى. سول سەبەپتى كاسىبي ماماندار جەتكىلىكتى، – دەدى 27 اقپاندا استانادا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري ءبىلىم جانە عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى مۇرات ولجاباەۆ.

“تەرەڭ رەفورما، زامان تالابىنا ساي مامان كەرەك”

قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى ءىرى كورشىسى ءارى وداقتاسى رەسەي ۋكرايناعا قارسى كەڭ كولەمدى سوعىس باستاعانىنا ءتورتىنشى جىلعا اۋدى. بۇل سوعىس ەۋروپا قۇرلىعىندا عانا ەمەس، الەمدەگى گەوساياسي احۋالدى كۇرت وزگەرتىپ جىبەردى. قازاقستان اسكەرى ەل مەن جەردى قورعاۋعا قانشالىقتى قابىلەتتى؟ سىرتتان قاۋىپ تونسە، قارسى تۇرار قاۋقارى بار ما؟

قازاقستاندىق اسكەري ساراپشى، وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك ەرمەك سەيىتباتتالوۆ ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە تۇبەگەيلى رەفورما كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. اسىرەسە زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن بىلەتىن ماماندار دايارلاۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.

– تەرەڭ رەفورما كەرەك، ونى كادردان باستاپ، بۋىندى لاۋازىمدارعا ءبىلىمدى، تاجىريبەلى، جاڭا شەشىم شىعاراتىن جىگىتتەردەن قويۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، جاقسى قارۋ-جاراق بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن قورعانىس سالاسىنىڭ قارۋ-جاراق شىعاراتىن وندىرىسپەن قارىم-قاتىناسى وتە جاقسى بولۋى كەرەك. قورعانىس مينيسترلىگى مەن قارۋلى كۇشتەردە عانا ەمەس، كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ بارلىعىندا جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە رەفورما ءجۇرۋى كەرەك.

كەيبىرەۋلەر ءبىزدىڭ قورعانىس سالامىزعا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى، شەكاراشىلار جانە تاعى باسقالار كىرەدى دەپ ويلايدى. ول دۇرىس ەمەس. سوعىس كەزىندە ولاردىڭ اتقاراتىن ءوز مىندەتتەرى بار. ءبىزدى قورعايتىن قارۋلى كۇشتەر عانا: عارىشتا، اسپاندا، تەڭىز ۇستىندە، سۋ استىندا، جەر بەتىندە [قورعايدى].

– قازاقستاننىڭ قورعانىس سالاسىنا بولەتىن قارجىسى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا دا جەتپەيدى ەكەن. ماسەلەن باتىس ەلدەرىندە 2-2,5 پايىزىن قورعانىسقا جۇمسايدى. ال بۇگىنگى گەوساياسي احۋالدا باتىس ەلدەرى ونىڭ ءوزى دە از دەپ وتىر. بەس پايىزعا جەتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس كوپ. قازاقستاننىڭ ءبولىپ وتىرعانى تىم از ەمەس پە؟ جاڭا ءسىز ايتىپ وتىرعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا جەتپەي قالماي ما؟

– ارينە جەتپەيدى. باتىسپەن، دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ بولەتىن قارجىسى از. ونى كەزىندە 2000 جىلى قورعانىس ءمينيسترى بولىپ كەلگەن گەنەرال-پولكوۆنيك ءسات توقپاقباەۆ ەنگىزگەن. مىناۋ بيۋدجەت شارتتى تۇردە ەكىگە بولىنەدى. جانارمايعا، اسكەري جاتتىعۋعا، تاماعى مەن كيىمىنە، جالاقىسىنا تولەنەتىن بيۋدجەت بار. سودان كەيىن دامۋ بيۋدجەتى بار، وعان قارۋ-جاراق كىرەدى. سول قارۋ-جاراقتىڭ قاراجاتى كەشەگى كۇنگە دەيىن ونەركاسىپ مينيسترلىگىنە بەرىلەتىن، وندا قورعانىس كوميتەتى بولاتىن. جاقىندا پرەزيدەنت جارلىققا قول قويدى، ەندى ول قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وزىنە قارايتىن بولدى.

– ۋكرايناداعى سوعىس باستالعالى ءۇش جىلدان استى. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان قورعانىس سالاسىنا قانشالىقتى كوڭىل ءبولدى جانە بۇعان دەيىنگى ۇستاپ كەلگەن قورعانىس ساياساتى قانشالىقتى وزگەرىپ, دامىپ جاتقانىن بايقاپ وتىرسىز؟

– كوزقاراس وزگەردى، ءومىر وزگەرتتى. ارينە، بۇلار قاراجات قوسپاق بولىپ، اسكەري كۇشتەر سانىن كوبەيتكەلى جاتىر. بىراق تا ونىڭ جۇمىستارى بۇگىنگى زاماننىڭ تالابىنا ساي ەمەس. سول كادر ماسەلەسى. قورعانىس سالاسىنا باسقا جۇيەدەن كەلگەن كادرلار سالا قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيدى. ولاردىڭ ىستەپ جاتقان جۇمىس بۇگىنگى زاماناۋي تالاپقا سايكەس كەلمەيدى.

– زاماناۋي تەحنولوگيا دامىدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە قاراپايىم سارباز، كادىمگى ادام سانى دا ءالى ماڭىزدى ەكەنىن وسى ۋكراينا-رەسەي سوعىسىنان كورىپ وتىرمىز. قازاقستان اسكەرىندەگى ادام ساپاسى مەن تەحنولوگيا بالانسى قالاي؟ بىرىنە ءبىرى سايكەس كەلە مە؟

– جوق، ەكەۋى دە تومەن. ال ەندى ۋكراينا مەن رەسەي ەسكى ادىستەرمەن سوعىسىپ جاتىر. سودان كەيىن مۇندا ادام سانى وتە جوعارى ءرول وينايدى. ەگەر دە بۇلار زاماناۋي سوعىستىڭ ءادىسىن قولدانسا، سوعىس باياعىدا، ءبىر-ەكى ايدا ءبىتىپ قالۋشى ەدى. بۇل 1914 جىلعى، 1941 جىلعى، جالپى 1991 جىلعا دەيىنگى سوعىستاردىڭ ءادىسى. بۇلاردىڭ ويى، ستراتەگيالىق ادىستەرى، ستراتەگيا دەڭگەيلەرى ارتتا قالىپ قويعانىن كورسەتىپ وتىر. ەكى جاقتا دا. ۋكراينادا قازىر ەكى-ءۇش جىل بولدى، جاڭا قارۋلار كەلىپ جاتىر. ولار ونى دۇرىستاپ قولدانا الماي وتىر. ستراتەگيالىق جوبا جاساي المايدى. تاكتيكالىق دەڭگەيدە، بريگادا دەڭگەيىندە كەيبىر تالانتتى قولباسشىلارى بار، ال ەندى ودان جوعارى اۋقىمدا، ستراتەگيا اۋقىمىندا بەلگىلى ادام جوق.

– قازاقستانعا سىرتتان تونەتىن قاۋىپ-قاتەرلەرگە (اراسىندا تەرروريزم دە بار) دايىن بولۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ ءسىز ايتىپ وتىرعان دايىندىقتاردى قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەك؟

– جاڭاعىداي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. جاۋدىڭ كوزقاراسىن ءبىلىپ، ونى قالاي تويتاراتىنىمىزدى انىقتاۋ قاجەت. وزىمىزگە قاجەت قارۋ-جاراقتى جيناپ الۋىمىز كەرەك. ال نەگىزى ءوندىرىس وزىمىزدە بولۋى قاجەت. قورعانىس ارزان بولمايدى، قىمبات بولادى. سودان كەيىن بەلدى بۋىپ، جۇمىستاردى جاساۋ كەرەك. كۇشتى قورعانىس ءۇش كومپونەنتتەن تۇرادى. ءبىرىنشى، زامانعا سايكەس، الىستان ۇراتىن، ناۆيگاتسياسىمەن ءدال تيەتىن، ءبىر تيگەندە جارىپ جىبەرەتىن قارۋ-جاراق. سوندا كوپ سنارياد كەرەك بولمايدى. ەكىنشى، سول قارۋ-جاراقتى جاقسى باسقاراتىن، جاقسى قولدانا بىلەتىن بىلىكتى ماماندار كەرەك. ماماندى دايارلايتىن ادامدار كەرەك. ءۇشىنشى، جاۋدىڭ ءبىرىنشى سناريادى تۇسكەندە قاشىپ كەتپەيتىن جوعارى مورالدىق، پسيحولوگيالىق دايىندىق كەرەك. وسى ءۇش كومپونەنت اسكەردىڭ مىقتىلىعىن كورسەتەدى.

اسكەري دوكترينانى جاڭارتۋعا رەسەي باسقىنشىلىعى سەبەپ پە؟ ۋكرايناداعى سوعىس ۇقشۇ-نىڭ تۇبىنە جەتە مە؟

قازاقستان اسكەرىنىڭ الەۋەتى

الەم ەلدەرىنىڭ اسكەري الەۋەتىن باعالايتىن امەريكالىق Global Firepower (GFP) تالداۋ ۇيىمىنىڭ بيىلعى رەيتينگىسىندە قازاقستان 145 ەلدىڭ اراسىندا 57-ورىنعا تۇراقتاعان. اقش باستاپ تۇرعان تىزىمدە رەسەي – ەكىنشى، قىتاي – ءۇشىنشى ورىندا. بۇل ۇشەۋىنە قوسا العاشقى وندىققا ءۇندىستان، وڭتۇستىك كورەيا، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، جاپونيا، تۇركيا مەن يتاليا دا ەنگەن.

ءتۇرلى اشىق كوزدەردىڭ، نەگىزىنەن اقش-تىڭ بارلاۋ قىزمەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنەتىن GFP ۇيىمى ءار ەلدىڭ اسكەري كۇشىن اسكەري ءبولىم سانى، قارجىسى، لوگيستيكاسى، گەوگرافياسى، قازبا بايلىعى سياقتى جيىنتىعى 60 فاكتورعا قاراپ انىقتايدى. ۇيىم سۇيەنگەن كەي دەرەك كەيدە جاڭارمايدى، سوندىقتان ساراپشىلاردىڭ ءبىرازى بۇل رەيتينگىگە كۇمانمەن قارايدى.

ايتكەنمەن GFP بيىلعى رەيتينگىسىندە كەلتىرگەن قازاقستاننىڭ كورسەتكىشتەرىن شولىپ شىقتىق.

اسكەري ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور سانالاتىن تابيعي رەسۋرستاربويىنشا:

• مۇناي قورى جونىنەن – 12-ورىندا;
• كومىر قورى – 11-ورىندا;
• مۇناي ءوندىرىسى – 13-ورىندا;
• كومىر وندىرۋدەن – 9-ورىندا تۇر.

كولىك ينفراقۇرىلىمى:

• تەمىر جول – 17-ورىن;
• 132 اۋەجاي – 38-ورىن;
• تاسجول جەلىسى – 50-ورىن.

قۇرلىق اسكەرى الەۋەتى:

• دۇركىندەتە زىمىران اتاتىن قارۋ تۇرلەرى – 287 دانا (17-ورىن);
• سۇيرەتىپ جۇرەتىن ارتيللەريالىق قارۋ-جاراق – 194 دانا (27-ورىن);
• بەرەندى تەحنيكا – 8 مىڭعا جۋىق;
• اسكەري تانك – 350 (30-ورىندا).

گەوگرافيالىق ارتىقشىلىعى. جەر اۋماعى بويىنشا الەمدە 9-ورىندا تۇرعان قازاقستان شەكاراسىنىڭ ۇزاقتىعى بويىنشا 130-ورىندا. رەيتينگ اۆتورلارى بۇل – قۇرلىقتاعى قورعانىستا باسىمدىق بەرەدى دەيدى.

ال ەندى قازاقستان اسكەرىنىڭ ءالسىز تۇستارى دەپ مىنالار اتالعان:

اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى جوققا ءتان. 26 قايىق بار، ونىڭ 23-ءى – اترۋلدىك قايىق. بىراق جاۋىنگەرلىك كەمەسى جوق.

بەرەندى تانك كۇشى ءالسىز. تانكى سانى بويىنشا 34-ورىندا، جاۋىنگەرلىك ماشينا سانى جونىنەن 50-ورىندا قالىپ تۇر. شابۋىلداۋشى تىكۇشاق سانى جاعىنان 30-ورىندا. بۇل سالىستىرمالى تۇردە از دەيدى رەيتينگى اۆتورلارى.

اۆياتسيا كۇشى شەكتەۋلى. 198 جاۋىنگەرلىك اۆياتسيا قۇرالىمەن 46-ورىندا. جويعىش ۇشاق سانى بويىنشا – 30-ورىن. 65 – تىكۇشاق، 63 – جويعىش ۇشاق بار.

قارجى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. اسكەري بيۋدجەتى بويىنشا قازاقستان 145 ەلدىڭ اراسىندا 72-ورىندا تۇر. رەيتينگ اۆتورلارى ەلدىڭ اسكەري بيۋدجەتى – 2 ملرد دوللارعا تەڭ دەپ كورسەتكەن، 91,3 ملرد دوللار سىرتقى قارىزدى دا ەسەپكە العان.

ەنەرگيا يمپورتىنا تاۋەلدى. قازاقستان كوپ مولشەردە مۇناي وندىرەتىنىنە قاراماستان، سىرتتان كەلەتىن مۇناي ونىمدەرىنە تاۋەلدىگى جاعىنان 83-ورىندا تۇر.

قازاقستان بيلىگى اسكەر سانىن جاريا ايتپايدى. بىراق الەمدىك رەيتينگ ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە 80 مىڭ ادام بار دەيدى، ونىڭ كوبى قۇرلىققا بەيىمدەلگەن. اۋە-قورعانىس كۇشتەرىندە 12 مىڭ جاۋىنگەر، اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىندە 3 مىڭ ادام بار دەپ كورسەتكەن.

قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەردى جانە زاپاستاعىلاردى قوسا ەسەپتەگەندە ەلدە 300 مىڭ اسكەري قىزمەتكەر بار.

قازاقستاننىڭ موبيليزاتسيا رەسۋرسى – 9,1 ملن ادام، بۇل – حالىقتىڭ 45 پايىزى. ولاردىڭ 7 ميلليونى اسكەرگە جارامدى دەپ جازىلعان رەيتينگىدە.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى