Biıl Qazaqstanda eki äskeri kolledj aşılmaq. 27 aqpanda Astanada jurnalisterge osı jañalıqtı jetkizgen qorğanıs ministrliginiñ ökili Mwrat Oljabaev qazirgi kezde Qazaqstan armiyasında joğarı deñgeydegi oficerler jetkilikti, kadr tapşılığı joq dedi. Bwl sözge birqatar deputattar da qosıladı. Al keybir sarapşı el armiyasına käsibi bilikti maman men qorğanıs salasına tübegeyli reforma jürgizu qajet dep esepteydi.

“ARMIYADA JOĞARI BİLİKTİ MAMAN JETKİLİKTİ”

Astana, Şuçinsk pen Şımkent qalalarında äskeri kolledjder bwrınnan bar, endi olardıñ sanı beske jetpek. Qorğanıs ministrligi äskeri bilim jäne ğılım departamentiniñ bastığı Mwrat Oljabaevtıñ aytuınşa, jaqında Almatı men Qarağandı qalalarında jañadan aşılatın eki äskeri kolledjde motoatqıştar, tank, artilleriya jäne injenerlik bölimşeler, baylanıs äskeri, qaru-jaraq pen äskeri tehnikanı paydalanu jäne jöndeu bölimşeleri üşin käsibi serjanttar dayındaladı.

Mwrat Oljabaev qazirgi kezde şetelde de bilim alıp jatqan äskeri qızmetkerler bar, jalpı sanı 600-den asadı dedi. Ministrlik ökiliniñ aytuınşa, äskeri qızmetşilerdi şetelde oqıtu jauıngerlik is-qimıldardı jürgizudiñ jaña täsilderi men ädisterimen, sonday-aq qorğanıs pen qauipsizdik salasındağı halıqaralıq standarttarmen tanısuğa mümkindik beredi.

Elde käsibi bilikti mamandar tapşı dep aytıp jürgen äskeri sarapşılardıñ sözine qorğanıs ministrliginiñ ökili kelispeydi. Ol Qazaqstan qarulı küşterindegi oficerlerdiñ barlığı joğarı deñgeydegi mamandar, kadr tapşılığı joq deydi.

– Qazaqstan qarulı küşterinde oficerler qwramında tapşılıq joq. Barlığı professional deñgeyde jañağı atalğan joğarı oqu orındarında biliktilikterin arttıradı jäne joğarı deñgeydegi oficerler bitirip şığadı. Öytkeni ol jerdegi mwğalimder keminde äskerde 15-20 jıl qızmet atqarıp, keyin ğana mwğalimdik salağa baradı. Sol sebepti käsibi mamandar jetkilikti, – dedi 27 aqpanda Astanada ötken baspasöz mäslihatında Qazaqstannıñ qorğanıs ministrligi äskeri bilim jäne ğılım departamentiniñ bastığı Mwrat Oljabaev.

“TEREÑ REFORMA, ZAMAN TALABINA SAY MAMAN KEREK”

Qazaqstannıñ soltüstigindegi iri körşisi äri odaqtası Resey Ukrainağa qarsı keñ kölemdi soğıs bastağanına törtinşi jılğa audı. Bwl soğıs Europa qwrlığında ğana emes, älemdegi geosayasi ahualdı kürt özgertip jiberdi. Qazaqstan äskeri el men jerdi qorğauğa qanşalıqtı qabiletti? Sırttan qauip tönse, qarsı twrar qauqarı bar ma?

Qazaqstandıq äskeri sarapşı, otstavkadağı polkovnik Ermek Seyitbattalov eldiñ qarulı küşterine tübegeyli reforma kerek dep esepteydi. Äsirese zamanaui tehnologiyanıñ tilin biletin mamandar dayarlaudıñ mañızdı ekenin aytadı.

– Tereñ reforma kerek, onı kadrdan bastap, buındı lauazımdarğa bilimdi, täjiribeli, jaña şeşim şığaratın jigitterden qoyu kerek. Ekinşiden, jaqsı qaru-jaraq boluı kerek. Ol üşin qorğanıs salasınıñ qaru-jaraq şığaratın öndirispen qarım-qatınası öte jaqsı boluı kerek. Qorğanıs ministrligi men qarulı küşterde ğana emes, küştik qwrılımdardıñ barlığında jäne qauipsizdik keñesinde reforma jürui kerek.

Keybireuler bizdiñ qorğanıs salamızğa işki ister ministrligi, wlttıq qauipsizdik komiteti, şekaraşılar jäne tağı basqalar kiredi dep oylaydı. Ol dwrıs emes. Soğıs kezinde olardıñ atqaratın öz mindetteri bar. Bizdi qorğaytın qarulı küşter ğana: ğarışta, aspanda, teñiz üstinde, su astında, jer betinde [qorğaydı].

– Qazaqstannıñ qorğanıs salasına böletin qarjısı jalpı işki önimniñ 1 payızına da jetpeydi eken. Mäselen Batıs elderinde 2-2,5 payızın qorğanısqa jwmsaydı. Al bügingi geosayasi ahualda Batıs elderi onıñ özi de az dep otır. Bes payızğa jetkizu turalı wsınıs köp. Qazaqstannıñ bölip otırğanı tım az emes pe? Jaña siz aytıp otırğan reformalardı iske asıruğa jetpey qalmay ma?

– Ärine jetpeydi. Batıspen, damığan eldermen salıstırğanda Qazaqstannıñ böletin qarjısı az. Onı kezinde 2000 jılı qorğanıs ministri bolıp kelgen general-polkovnik Sät Toqpaqbaev engizgen. Mınau byudjet şarttı türde ekige bölinedi. Janarmayğa, äskeri jattığuğa, tamağı men kiimine, jalaqısına tölenetin byudjet bar. Sodan keyin damu byudjeti bar, oğan qaru-jaraq kiredi. Sol qaru-jaraqtıñ qarajatı keşegi künge deyin önerkäsip ministrligine beriletin, onda qorğanıs komiteti bolatın. Jaqında prezident jarlıqqa qol qoydı, endi ol qorğanıs ministrliginiñ özine qaraytın boldı.

– Ukrainadağı soğıs bastalğalı üş jıldan astı. Osı uaqıt işinde Qazaqstan qorğanıs salasına qanşalıqtı köñil böldi jäne bwğan deyingi wstap kelgen qorğanıs sayasatı qanşalıqtı özgerip, damıp jatqanın bayqap otırsız?

– Közqaras özgerdi, ömir özgertti. Ärine, bwlar qarajat qospaq bolıp, äskeri küşter sanın köbeytkeli jatır. Biraq ta onıñ jwmıstarı bügingi zamannıñ talabına say emes. Sol kadr mäselesi. Qorğanıs salasına basqa jüyeden kelgen kadrlar sala qalay jwmıs isteytinin bilmeydi. Olardıñ istep jatqan jwmıs bügingi zamanaui talapqa säykes kelmeydi.

– Zamanaui tehnologiya damıdı degen künniñ özinde qarapayım sarbaz, kädimgi adam sanı da äli mañızdı ekenin osı Ukraina-Resey soğısınan körip otırmız. Qazaqstan äskerindegi adam sapası men tehnologiya balansı qalay? Birine biri säykes kele me?

– Joq, ekeui de tömen. Al endi Ukraina men Resey eski ädistermen soğısıp jatır. Sodan keyin mwnda adam sanı öte joğarı röl oynaydı. Eger de bwlar zamanaui soğıstıñ ädisin qoldansa, soğıs bayağıda, bir-eki ayda bitip qaluşı edi. Bwl 1914 jılğı, 1941 jılğı, jalpı 1991 jılğa deyingi soğıstardıñ ädisi. Bwlardıñ oyı, strategiyalıq ädisteri, strategiya deñgeyleri artta qalıp qoyğanın körsetip otır. Eki jaqta da. Ukrainada qazir eki-üş jıl boldı, jaña qarular kelip jatır. Olar onı dwrıstap qoldana almay otır. Strategiyalıq joba jasay almaydı. Taktikalıq deñgeyde, brigada deñgeyinde keybir talanttı qolbasşıları bar, al endi odan joğarı auqımda, strategiya auqımında belgili adam joq.

– Qazaqstanğa sırttan tönetin qauip-qaterlerge (arasında terrorizm de bar) dayın bolu üşin ne istemek kerek? Siz aytıp otırğan dayındıqtardı qalay jüzege asıru kerek?

– Jañağıday zertteu jürgizu kerek. Jaudıñ közqarasın bilip, onı qalay toytaratınımızdı anıqtau qajet. Özimizge qajet qaru-jaraqtı jinap aluımız kerek. Al negizi öndiris özimizde boluı qajet. Qorğanıs arzan bolmaydı, qımbat boladı. Sodan keyin beldi buıp, jwmıstardı jasau kerek. Küşti qorğanıs üş komponentten twradı. Birinşi, zamanğa säykes, alıstan wratın, navigaciyasımen däl tietin, bir tigende jarıp jiberetin qaru-jaraq. Sonda köp snaryad kerek bolmaydı. Ekinşi, sol qaru-jaraqtı jaqsı basqaratın, jaqsı qoldana biletin bilikti mamandar kerek. Mamandı dayarlaytın adamdar kerek. Üşinşi, jaudıñ birinşi snaryadı tüskende qaşıp ketpeytin joğarı moral'dıq, psihologiyalıq dayındıq kerek. Osı üş komponent äskerdiñ mıqtılığın körsetedi.

Äskeri doktrinanı jañartuğa Resey basqınşılığı sebep pe? Ukrainadağı soğıs WQŞW-nıñ tübine jete me?

QAZAQSTAN ÄSKERİNİÑ ÄLEUETİ

Älem elderiniñ äskeri äleuetin bağalaytın amerikalıq Global Firepower (GFP) taldau wyımınıñ biılğı reytingisinde Qazaqstan 145 eldiñ arasında 57-orınğa twraqtağan. AQŞ bastap twrğan tizimde Resey – ekinşi, Qıtay – üşinşi orında. Bwl üşeuine qosa alğaşqı ondıqqa Ündistan, Oñtüstik Koreya, Wlıbritaniya, Franciya, Japoniya, Türkiya men Italiya da engen.

Türli aşıq közderdiñ, negizinen AQŞ-tıñ barlau qızmetiniñ derekterine süyenetin GFP wyımı är eldiñ äskeri küşin äskeri bölim sanı, qarjısı, logistikası, geografiyası, qazba baylığı siyaqtı jiıntığı 60 faktorğa qarap anıqtaydı. Wyım süyengen key derek keyde jañarmaydı, sondıqtan sarapşılardıñ birazı bwl reytingige kümänmen qaraydı.

Äytkenmen GFP biılğı reytingisinde keltirgen Qazaqstannıñ körsetkişterin şolıp şıqtıq.

Äskeri ekonomika üşin mañızdı faktor sanalatın tabiği resurstarboyınşa:

• mwnay qorı jöninen – 12-orında;
• kömir qorı – 11-orında;
• mwnay öndirisi – 13-orında;
• kömir öndiruden – 9-orında twr.

Kölik infraqwrılımı:

• temir jol – 17-orın;
• 132 äuejay – 38-orın;
• tasjol jelisi – 50-orın.

Qwrlıq äskeri äleueti:

• dürkindete zımıran atatın qaru türleri – 287 dana (17-orın);
• süyretip jüretin artilleriyalıq qaru-jaraq – 194 dana (27-orın);
• berendi tehnika – 8 mıñğa juıq;
• äskeri tank – 350 (30-orında).

Geografiyalıq artıqşılığı. Jer aumağı boyınşa älemde 9-orında twrğan Qazaqstan şekarasınıñ wzaqtığı boyınşa 130-orında. Reyting avtorları bwl – qwrlıqtağı qorğanısta basımdıq beredi deydi.

Al endi Qazaqstan äskeriniñ älsiz twstarı dep mınalar atalğan:

Äskeri-teñiz küşteri joqqa tän. 26 qayıq bar, onıñ 23-i – atrul'dik qayıq. Biraq jauıngerlik kemesi joq.

Berendi tank küşi älsiz. Tanki sanı boyınşa 34-orında, jauıngerlik maşina sanı jöninen 50-orında qalıp twr. Şabuıldauşı tikwşaq sanı jağınan 30-orında. Bwl salıstırmalı türde az deydi reytingi avtorları.

Aviaciya küşi şekteuli. 198 jauıngerlik aviaciya qwralımen 46-orında. Joyğış wşaq sanı boyınşa – 30-orın. 65 – tikwşaq, 63 – joyğış wşaq bar.

Qarjı mümkindigi şekteuli. Äskeri byudjeti boyınşa Qazaqstan 145 eldiñ arasında 72-orında twr. Reyting avtorları eldiñ äskeri byudjeti – 2 mlrd dollarğa teñ dep körsetken, 91,3 mlrd dollar sırtqı qarızdı da esepke alğan.

Energiya importına täueldi. Qazaqstan köp mölşerde mwnay öndiretinine qaramastan, sırttan keletin mwnay önimderine täueldigi jağınan 83-orında twr.

Qazaqstan biligi äsker sanın jariya aytpaydı. Biraq älemdik reyting eldiñ qarulı küşterinde 80 mıñ adam bar deydi, onıñ köbi qwrlıqqa beyimdelgen. Äue-qorğanıs küşterinde 12 mıñ jauınger, äskeri-teñiz küşterinde 3 mıñ adam bar dep körsetken.

Qızmet atqarıp jürgenderdi jäne zapastağılardı qosa eseptegende elde 300 mıñ äskeri qızmetker bar.

Qazaqstannıñ mobilizaciya resursı – 9,1 mln adam, bwl – halıqtıñ 45 payızı. Olardıñ 7 millionı äskerge jaramdı dep jazılğan reytingide.

Azat Europa / Azattıq radiosı