كوز قاراس مادەنيەت رۋحانيات الەۋمەت
قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟
kerey.kz
قازاقستان بيلىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن قاتاڭ شەشىمدەرگە بارعىسى كەلمەيدى دەيىك. بىراق قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟ سونى ويلانىپ كورەيىك.
قازاق ءتىلىن دامىتۋ جايىن ايتقان كەزدە قازاقستان بيلىگى قوعامدى ەكىگە بولەدى. ءبىرى – ءتىلدى دامىتۋدىڭ راديكال شەشىمدەرىن ۇستانادى، ەكىنشى جاعى – قازىرگى ستاتۋس-كۆونى ساقتاعىسى كەلەدى، ياعني ەشتەڭە وزگەرتپەي-اق قويايىق دەيدى.
بىراق ەكى جولدى دا تاڭداماي، ورتاسىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنىپ كورسەك قايتەدى!؟
باتىل قادامدارعا بارايىق، بىراق ول راديكال جول بولماسىن. قازاق ءتىلىن كۇشپەن ەمەس، ورتانى دامىتۋ ارقىلى كۇشەيتسەك بولادى. ياعني ادامدار ءتىلدى ۇيرەنىپ اۋرە بولماي-اق، حالىق جاي عانا قازاق ءتىلى اياسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنسىن. نەگىزگى وي وسى.
ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامدار ورتانى وزگەرتەدى دەپ ويلاپ كەلدىك، سويتسەك ورتا ادامدى وزگەرتىپ جىبەرەدى ەكەن. دەمەك ءبىز ادامداردى ماجبۇرلەمەيمىز، ادامداردىڭ ورتاسى مەن ولار ءۇشىن قالىپتاسقان نورمانى وزگەرتەمىز. ياعني قازاق تىلىندە ءومىر سۇرۋگە جەڭىل ورتا قۇرۋىمىز كەرەك. ماقسات – قازاق ءتىلىن مىندەتكە ەمەس، ادەتكە، كۇندەلىكتى داعدىعا اينالدىرايىق.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇندەلىكتى كوممۋنيكاتسياسىن قازاقشا باستاۋعا بەيىمدەلگەنى ءجون. تۇسىنبەگەن جاعدايدا عانا ورىسشا/اعىلشىنشاعا كوشۋ كەرەك. بۇنى نورماعا اينالدىرعان دۇرىس.
بۇل ارەكەت ادامدارعا ءتىلدى پاتريوتيزم دەپ ەمەس، قاجەت بولعانى سەبەپتى، ىڭعايلى بولعانى ءۇشىن پايدالانۋعا يتەرمەلەيدى. ادامدار قازاق ءتىلىن كۇش سالىپ ۇيرەنبەۋى كەرەك، ولارعا قازاقشا سويلەيتىن ورتا ىڭعايلى بولا باستاۋى كەرەك.
ياعني ءبىز ادامدى وزگەرتۋدى، بىردەڭە ۇيرەنۋدى ەمەس، وعان قازاقشا ورتا قالىپتاستىرۋدى ويلاستىرۋىمىز كەرەك.
ەندى نەگىزگى سۇراق. ول ورتانى قالاي قالىپتاستىرا الامىز؟
وزگەرىس ەكى جاقتان بولۋى كەرەك سياقتى. حالىق تا تالاپ ەتۋى كەرەك، ياعني bottom-up بولعانى ءجون. بيلىك تە بۇعان سايكەس شەشىم قابىلداۋى كەرەك، ياعني top-down ادىسىنە جۇگىنۋ كەرەك.
مەنىڭ ويىمشا، قازىر حالىق قولىنان كەلەتىننىڭ ءبارىن جاسادى، ەندى بيلىكتىڭ كەزەگى كەلدى. ەندەشە: بيلىك قانداي شەشىم قابىلداي الادى؟
ەڭ العاشقىسى – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەت كورسەتۋىن by default قازاقشا ەتۋ. ياعني:
- مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ العاشقى جاۋابى قازاق تىلىندە بولۋى كەرەك. تۇسىنبەسە عانا باسقا تىلگە كوشسىن. بۇل بەكىتىلگەن حاتتاما دەڭگەيىندە بولۋى ءتيىس;
- مەملەكەتتىك ورگان ۇسىناتىن قاعاز الدىمەن مەملەكەتتىك تىلدە بولعانى ءجون. تالاپ ەتسە عانا، باسقا تىلدە ۇسىنۋعا بولادى;
- قالاداعى ۆيزۋال اقپاراتتىڭ ءبارى الدىمەن قازاقشا بولۋى كەرەك;
- بيزنەستىڭ ۆيزۋالدى اقپاراتى مەملەكەتتىك تىلدە بولۋى ءتيىس. باسقا ءتىل وپتسيا دەڭگەيىندە بولعانى ابزال;
- قالانىڭ ناۆيگاتسياسى مەن قوعامدىق كولىكتەردىڭ نۇسقاۋلىقتارى تەك قازاقشا بولعانى دۇرىس;
- بيزنەس قازاقشا اقپاراتتى الدىڭعى پلانعا قويعانى ءۇشىن ورتالىق بيلىك پەن جەرگىلىكتى اكىمدىك گرانتتار مەن سۋبسيديا بەرگەنى ءجون;
- Qazaq Friendly بەلگىسىن جاساپ، 2GIS سياقتى سەرۆيستەر ارقىلى سول بەلگىنى تاراتۋ كەرەك.
زاڭدى وزگەرتەي، قازىرگى زاڭناما اياسىندا جاساۋعا بولاتىن مۇنداي وزگەرىستەر جەتىپ ارتىلادى. باستىسى ساياسي ەرىك پەن بيۋروكراتيانىڭ اپپاراتتى جۇمىس ىستەۋگە يتەرمەلەيتىن موتيۆاتسياسى بولسا جەتەدى.
بۇل ارەكەتتەر ەشكىمدى ماجۇرلەمەيدى، تەك قالىپتاسقان نورمانى اۋىستىرۋ ءۇشىن عانا جاسالادى. سەبەبى default ءتىلدى قازاق تىلىنە اۋىستىرۋ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ ىقپالدى كومەك بولار ەدى. بۇل قادامدار ەشكىمگە زيان كەلتىرمەيدى، بىراق قازاق ءتىلىنىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتەدى.
ماقسات بىرەۋ – ءتىلدى جەكەلەگەن ادامدارعا مىندەتتى تالاپ ەتىپ قويماي، قازاق ءتىلىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ ارقىلى دامىتامىز.
قازاق ءتىلىن مىندەتكە ەمەس، ادەتكە اينالدىرايىق. ال مۇنىڭ باسىندا بيلىك تۇرۋى كەرەك. بۇل قادامدى قاراپايىم ادام ەمەس، پرەزيدەنت باستاۋى كەرەك.
ءبىز ەشكىممەن كۇرەسپەيمىز، ەشكىمدى كىنالامايمىز. بىراق قازاق ءتىلىن بيلىكتەگى نورماعا اينالدىرامىز. قازاقشا ورتانىڭ نەگىزگى ورتا بولۋىنا، قازاق ءتىلىنىڭ by default تىلگە اينالۋىنا ۇيىتقى بولامىز.
پىكىر قالدىرۋ