ەلدەس وردا

قازاق قوعامىندا جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كەزەڭ تۋىپ كەلەدى.

ءبىرىنشى، قازىرگى قازاق قوعامىندا سەنىم ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ كۇشەيۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل دەگەنىڭىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ، اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جانە جاھاندىق ينتەللەكتۋالدىق اعىمداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان جاڭا قوعامدىق ويلاۋ فورماسىنىڭ كورىنىسى. اتەيستىك كوزقاراستاردىڭ اشىق ايتىلۋى، تاڭىرشىلدىك يدەيالاردىڭ قايتا جاڭعىرۋى جانە ءداستۇرلى ءدىني ورتا اراسىنداعى پىكىر قاقتىعىسى زيالى ورتادا الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىمەن، شىن مانىندە بۇل قۇبىلىس قوعامنىڭ رۋحاني السىرەۋىن ەمەس، سانالى ىزدەنىسكە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى.

ەكىنشى، ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق قوعامىنداعى ءدىني ديسكۋرس نەگىزىنەن مونولوگتىقسيپاتتا بولدى. ۋاعىز ايتىلدى، ال تىڭداۋشى تاراپ ونى تالقىلاۋسىز قابىلداۋعا ءتيىس ەدى. سۇراق قويۋ كۇمانمەن، كۇمان ءالسىز يمانمەن تەڭەستىرىلدى. مۇنداي ورتادا سەنىم دالەلدەۋدى ەمەس، قايتالاۋدى تالاپ ەتتى. عىلىمي تىلمەن ايتقاندا، دوكترينالىق ترانسلياتسيانىڭ باسىم بولعان كەزەڭى ەدى. ال كەز كەلگەن يدەيا بالاماسىز ورتادا دامىمايتىنى بەلگىلى.

ءۇشىنشى، اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەردىڭ ساحناعا شىعۋى قاتىپ سەمگەن مونولوگتى ديالوگقا اينالدىردى. “نەگە، قايدان، قالاي”- دەگەن كۇردەلى سۇراقتاردى اشىق قويدى. قۇدايدىڭ بار-جوعى، ءدىننىڭ تاريحي قالىپتاسۋى، يسلامنىڭ كوشپەلى مادەنيەتپەن قاتىناسى، قۇران ءماتىنىنىڭ ينتەرپرەتاتسياسى سياقتى تاقىرىپتار قوعامدىق تالقىعا ءتۇستى. اتالعان سۇراقتار ەموتسيامەن ەمەس، راتسيونالدىق دالەلمەن جاۋاپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. ناتيجەسىندە ءدىني ۋاعىزشىلار دا وزگەرۋگە ءماجبۇر بولدى. جاي عانا “سولاي بولۋى كەرەك” دەۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ءتۇسىندى. ولار فيلوسوفياعا، تاريحقا، تەولوگياعا، ءتىپتى عىلىمعا سۇيەنىپ سويلەۋگە كوشە باستادى. كەيبىرەۋلەرى ورتاعاسىرلىق يسلام ويشىلدارىن، كالام ءىلىمىن، مازھابتىق پىكىر الۋاندىعىن قايتا قارادى، كەيبىرى قازاقتىڭ ءتول ءدىني سەنىم تاجىريبەسىن تىڭنان تۇسىنۋگە ىزدەنۋگە ءماجبۇر بولدى. ياعني قارسى پىكىر ىزدەنىسكە تۇرتكى بولعان كاتاليزاتورعا اينالدى.

ءتورتىنشى، اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدىك ديسكۋرسى دا ءدىني ورتاعا ەرەكشە اينا ۇسىندى. ولار سوندا ءبىزدىڭ رۋحاني جادىمىز قايدا؟-, دەگەن سۇراقتى كوتەردى. بۇل سۇراق قوعامدىق پىكىرگە ءدۇمپۋ جاساپ يسلامدى قازاقى دۇنيەتانىممەن، تاريحي تاجىريبەمەن قايتا ويلاۋعا ءماجبۇر ەتتى. ناتيجەسىندە قازاق قوعامىندا ء“داستۇرلى يسلام”، “مادەني يسلام”، “قازاقى ءدىني سانا” سياقتى نەو تەرمين پايدا بولىپ جاڭا ۇعىمدار بەلسەندىرەك قولدانىلا باستادى.

بەسىنشى، ەڭ قىزىعى جانە پروتسەستىڭ ەڭ ماڭىزدى ناتيجەسى ءدىني ويدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارتۋى ەدى. ۋاعىزشى ەندى تەك سەنىم تاراتۋشى ەمەس، قوعام الدىندا ينتەللەكتۋالدىق جاۋاپ بەرەتىن تۇلعاعا اينالا باستادى. سەبەبى قارسى تاراپ بار، سۇراق بار، اشىق پىكىرتالاس بار. ياعني قوعامدىق باقىلاۋ قاتتى كۇشەيدى.

التىنشى، الايدا وسى وزگەرىستىڭ بارىنە بىردەي ۇناي بەرمەيتىنى انىق ەدى. كەيبىر ۋاعىزشىلار مەن ءدىن اتىنان سويلەيتىن تۇلعالار اشىق پىكىرتالاسقا شىعۋدىڭ ورنىنا، قارسى تاراپتى “ارنايى جوبا”، “سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالى”، “تاپسىرىس ورىنداۋشىلار” دەپ سيپاتتاۋعا كوشتى. ءبىر قىزىعى بۇل عىلىمي نەمەسە تەولوگيالىق ارگۋمەنت ەمەس، قورعانىس پسيحولوگياسىنىڭ كورىنىسى ەدى. يدەياعا يدەيامەن جاۋاپ بەرە الماعان جاعدايدا، قارسى كوزقاراستى لەگيتيمسىز ەتۋ ەڭ جەڭىل، بىراق ەڭ ناتيجەسىز جول-تىن.

جەتىنشى، شىن مانىندە، قازاق تاريحى رۋحاني ديسكۋرستىڭ دا تاريحى سانالادى. ياعني بۇل كەڭىستىكتە قانداي سەنىم ۇستەم بولدى، قانداي ويعا جول اشىلدى، قانداي سۇراق قويۋعا رۇقسات ەتىلدى ءدال وسى فاكتورلار تۇركى وركەنيەتىنىڭ كوتەرىلۋى مەن قۇلدىراۋىن ايقىنداپ وتىردى. رۋحاني اشىقتىق پەن ينتەللەكتۋالدىق ەركىندىك بولعان جەردە مادەني دە، ساياسي دا سەرپىلىس پايدا بولدى، ال ويدى شەكتەگەن كەزەڭدەردە توقىراۋ بەلەڭ الدى.

سەگىزىنشى، ەجەلگى تۇركى قاعاناتتارى داۋىرىندە رۋحاني ديسكۋرس ءبىر عانا دوگمامەن شەكتەلمەدى. تاڭىرلىك دۇنيەتانىم اسپان، جەر، ادام اراسىنداعى ۇيلەسىمدى باستى قۇندىلىق رەتىندە ۇسىندى، بىراق ول جابىق جۇيە بولعان جوق. تۇركىلەر بۋدديزممەن، مانيحەيلىكپەن، حريستياندىقتىڭ نەستورياندىق تارماعىمەن، كەيىن يسلاممەن ينتەللەكتۋالدىق بايلانىس ورناتتى. وسى بايلانىس تەك سەنىم اۋىستىرۋ ەمەس، دۇنيەتانىمدىق سينتەز تۋدىرۋدىڭ تابيعي پروتسەسى ەدى. سول سەبەپتى تۇركىلەر تەك جاۋلاۋشى ەمەس، باسقارۋ مادەنيەتىن، قۇقىقتىق ءداستۇردى، سيمۆولدىق جۇيەنى وندىرە العان وركەنيەتتىك كۇشكە اينالدى.

توعىزىنشى، تۇركىلەر رۋحاني ديسكۋرسقا اشىق بولعان كەزەڭدەردە امبەباپ مادەني جانە ساياسي قۇندىلىقتار قالىپتاستىردى. تۇركىلىك تانىمداعى “تاڭىرقۇتى” يدەياسى بيلىكتى تەك كۇشپەن ەمەس، مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكپەن تىعىز بايلانىستىرىپ وتىردى. قاعان بيلىگى رۋحاني لەگيتيماتسياعا سۇيەندى، ال بۇل ءوز كەزەگىندە يمپەريالىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىنە اينالدى. وسىنداي دۇنيەتانىمدىق يكەمدىلىك تۇركى مەملەكەتتەرىنە جالپاق جاھاندى بيلەپ-توستەيتىندەي ىقپال بەردى. سونىمەن بىرگە تۇركىلەردەگى رۋحاني اشىقتىق تەك ءدىني سالادا ەمەس، بيلىك مادەنيەتىندە دە ەرەكشە شەشۋشى ءرول اتقاردى. تۇركى داستۇرىندە قاعان “قۇدايدىڭ جەردەگى كولەڭكەسى نەمەسە وكىلى” ەمەس، قۇت يەسى رەتىندە قارالدى. ياعني قۇت شارتتى نارسە، ول ادىلەتسىزدىككە جول بەرگەن بيلىكتەن كەرى قايتارىلادى. ۇشبۋ يدەيا بيلىكتى ابسوليۋتتەندىرمەي، قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەدى.

ونىنشى، ورتاعاسىرلىق يسلام داۋىرىندە دە وسى زاڭدىلىق ساقتالدى. قاراحان، سەلجۇك، التىن وردا كەزەڭدەرىندە يسلام جابىق دوگما رەتىندە ەمەس، فيلوسوفيامەن، قۇقىقپەن، سوپىلىق ىلىممەن ۇشتاسقان ءتىرى جۇيە رەتىندە قابىلداندى. تۇركىلەر يسلامدى قابىلداي وتىرىپ، وعان ءوزىنىڭ ءتول مادەني كودىن قوستى. احمەت ياساۋي ءداستۇرى، سوپىلىق پوەزيا، دالا ەتيكاسى ءبارى دە وسى اشىق رۋحاني ديالوگتىڭ جەمىسى. بۇل كەزەڭدەردە تۇركى الەمى تەك تۇتىنۋشى ەمەس، ءدىني-فيلوسوفيالىق يدەيا ءوندىرۋشى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.

ون ءبىرىنشى، الايدا رۋحاني ديسكۋرستا اشىقتىق پەن ەركىندىك شەكتەلە باستاعان ساتتەن باستاپ، وركەنيەتتىك قۇلدىراۋ بەلگىلەرى ايقىندالا ءتۇستى. سەنىم سۇراقتان قورقا باستادى، ال كۇمان ەركىن ويلاۋدىڭ ەمەس، قاۋىپتى اۋىتقۋدىڭ بەلگىسىنە اينالدى. ءدىن مەن ءداستۇر ءتىرى ويدان گورى راسىمگە، فورماعا اينالدى. ناتيجەسىندە رۋحاني جۇيە قوعامدى العا سۇيرەيتىن كۇش ەمەس، وتكەندى قايتالاۋشى مەحانيزمگە اينالدى.

ون ەكىنشى، بولىپ جاتقان قۇبىلىستى تەك قازاق نەمەسە تۇركى تاريحىنان عانا ەمەس، جالپى ادامزات وركەنيەتىنەن دە كورۋگە بولادى. اشىق رۋحاني ديسكۋرس بولعان جەردە مادەني جاڭعىرۋ، عىلىمي ىزدەنىس، ساياسي جاڭارۋ قاتار ءجۇردى. ال رۋحاني كەڭىستىك تۇيىقتالعان جەردە قوعام سىرتقى ىقپالعا تاۋەلدى، ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان ءالسىز كۇيگە ءتۇستى. سوندىقتان بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى سەنىم، اتەيزم، تاڭىرشىلدىك جانە ءدىني ءداستۇر اراسىنداعى پىكىرتالاستاردى تاريحي تۇرعىدان قاۋىپ ەمەس، مۇمكىندىك رەتىندە باعالاۋ قاجەت.

بۇل دەگەنىڭىز قازاق تاريحىنىڭ ءوز ىشكى لوگيكاسىنا ساي كەلەتىن پروتسەسس. ويتكەنى ءبىزدىڭ تاريحي تاجىريبەمىز ءبىر نارسەنى انىق كورسەتەدى، ياعني تۇركى وركەنيەتى رۋحاني اشىقتىقتى ساقتاعان كەزدە كۇشەيدى، ال ويدى تۇساۋلاعان ساتتەن باستاپ السىرەي باستادى. وسى تۇرعىدان العاندا، بۇگىنگى باستى مىندەت بەلگىلى ءبىر سەنىمدى ۇستەم ەتۋ ەمەس، رۋحاني ديسكۋرستىڭ ەركىن ءارى مادەني تۇردە جۇرۋىنە جاعداي جاساۋ. سەبەبى ءدال وسى ورتادا عانا جاڭا ماعىنالار، جاڭا قۇندىلىقتار جانە جاڭا وركەنيەتتىك باعدار قالىپتاسادى.

ون ءۇشىنشى، دەگەنمەن بۇگىنگى پىكىرتالاستاردا الاڭداتارلىق ءبىر تەندەنتسيا بايقالادى. كەيبىر جاعدايلاردا پىكىرتالاس يدەيالىق دەڭگەيدەن شىعىپ، جەكە تۇلعاعا شابۋىل جاساۋعا اۋىسىپ كەتەدى. قارسى كوزقاراستى دالەلمەن جوققا شىعارا الماعان تاراپتار وپپونەنتتىڭ جەكە ءومىرىن، وتباسى جاعدايىن، وتكەنىن نەمەسە جەكە ۇستانىمدارىن اشكەرەلەۋگە تىرىسادى. وكىنىشكە قاراي بۇل پىكىرتالاس مادەنيەتىنىڭ قۇلدىراۋىنىڭ ايقىن بەلگىسى ەدى.

ون ءتورتىنشى، وسى تۇرعىدان العاندا، قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى پىكىرتالاس ەتيكاسى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. بۇل تەك ءدىني سالاعا عانا ەمەس، جالپى قوعامدىق ويعا قاتىستى. مادەني پىكىرتالاس دەگەنىمىز قىسقاشا ايتساق، قارسى ويدى جاۋ رەتىندە ەمەس، ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىك رەتىندە قابىلداۋ. جەڭۋ ءۇشىن ەمەس، ءتۇسىنۋ ءۇشىن سويلەسۋ.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى، قازىرگى قازاق قوعامىنداعى سەنىمگە قاتىستى پىكىرتالاستاردان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. وزگەشە وي، كۇتپەگەن سۇراق ءداستۇرلى قازاق قوعامىنا جاڭا سەرپىن اكەلدى. جاتتاندى ءھام قاتىپ سەمگەن كوزقاراس سىني تالقىعا كوشتى، ناتيدەسىندە جاڭا تۇجىرىمدار مەن سانانى تۇرتەتىن جاڭا قيسىندار پايدا بولدى. ونىڭ پايدا بولۋى وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا دەگەن رۋحاني شابىتتى وياتتى جانە جاۋاپكەرشىلىك ارقالاتتى.

ەلدەس وردا