Eldes Orda

Qazaq qoğamında jaña intellektualdıq kezeñ tuıp keledi.

Birinşi, qazirgi qazaq qoğamında senim mäselesine qatıstı pikirtalastardıñ küşeyui kezdeysoq qwbılıs emes. Bwl degeniñiz äleumettik jelilerdiñ, aşıq aqparattıq keñistiktiñ jäne jahandıq intellektualdıq ağımdardıñ ıqpalımen qalıptasqan jaña qoğamdıq oylau formasınıñ körinisi. Ateistik közqarastardıñ aşıq aytıluı, täñirşildik ideyalardıñ qayta jañğıruı jäne dästürli dini orta arasındağı pikir qaqtığısı ziyalı ortada alañdauşılıq tudırğanımen, şın mäninde bwl qwbılıs qoğamnıñ ruhani älsireuin emes, sanalı izdeniske bet bwrğanın körsetedi.

Ekinşi, wzaq uaqıt boyı qazaq qoğamındağı dini diskurs negizinen MONOLOGTIQsipatta boldı. Uağız aytıldı, al tıñdauşı tarap onı talqılausız qabıldauğa tiis edi. Swraq qoyu kümänmen, kümän älsiz imanmen teñestirildi. Mwnday ortada senim däleldeudi emes, qaytalaudı talap etti. Ğılımi tilmen aytqanda, doktrinalıq translyaciyanıñ basım bolğan kezeñi edi. Al kez kelgen ideya balamasız ortada damımaytını belgili.

Üşinşi, ateister men täñirşilderdiñ sahnağa şığuı qatıp semgen monologtı dialogqa aynaldırdı. “Nege, qaydan, qalay”- degen kürdeli swraqtardı aşıq qoydı. Qwdaydıñ bar-joğı, dinniñ tarihi qalıptasuı, islamnıñ köşpeli mädenietpen qatınası, Qwran mätininiñ interpretaciyası siyaqtı taqırıptar qoğamdıq talqığa tüsti. Atalğan swraqtar emociyamen emes, racionaldıq dälelmen jauap berudi talap etti. Nätijesinde dini uağızşılar da özgeruge mäjbür boldı. Jay ğana “solay boluı kerek” deu jetkiliksiz ekenin tüsindi. Olar filosofiyağa, tarihqa, teologiyağa, tipti ğılımğa süyenip söyleuge köşe bastadı. Keybireuleri ortağasırlıq islam oyşıldarın, kalam ilimin, mazhabtıq pikir aluandığın qayta qaradı, keybiri qazaqtıñ töl dini senim täjiribesin tıñnan tüsinuge izdenuge mäjbür boldı. YAğni qarsı pikir izdeniske türtki bolğan katalizatorğa aynaldı.

Törtinşi, ateister men täñirşildik diskursı da dini ortağa erekşe ayna wsındı. Olar sonda bizdiñ ruhani jadımız qayda?-, degen swraqtı köterdi. Bwl swraq qoğamdıq pikirge dümpu jasap islamdı qazaqı dünietanımmen, tarihi täjiribemen qayta oylauğa mäjbür etti. Nätijesinde qazaq qoğamında “dästürli islam”, “mädeni islam”, “qazaqı dini sana” siyaqtı neo termin payda bolıp jaña wğımdar belsendirek qoldanıla bastadı.

Besinşi, eñ qızığı jäne procestiñ eñ mañızdı nätijesi dini oydıñ jauapkerşiliginiñ artuı edi. Uağızşı endi tek senim taratuşı emes, qoğam aldında intellektualdıq jauap beretin twlğağa aynala bastadı. Sebebi qarsı tarap bar, swraq bar, aşıq pikirtalas bar. YAğni qoğamdıq baqılau qattı küşeydi.

Altınşı, alayda osı özgeristiñ bärine birdey wnay bermeytini anıq edi. Keybir uağızşılar men din atınan söyleytin twlğalar aşıq pikirtalasqa şığudıñ ornına, qarsı taraptı “arnayı joba”, “sırtqı küşterdiñ ıqpalı”, “tapsırıs orındauşılar” dep sipattauğa köşti. Bir qızığı bwl ğılımi nemese teologiyalıq argument emes, qorğanıs psihologiyasınıñ körinisi edi. Ideyağa ideyamen jauap bere almağan jağdayda, qarsı közqarastı legitimsiz etu eñ jeñil, biraq eñ nätijesiz jol-tın.

Jetinşi, şın mäninde, qazaq tarihı ruhani diskurstıñ da tarihı sanaladı. YAğni bwl keñistikte qanday senim üstem boldı, qanday oyğa jol aşıldı, qanday swraq qoyuğa rwqsat etildi däl osı faktorlar türki örkenietiniñ köterilui men qwldırauın ayqındap otırdı. Ruhani aşıqtıq pen intellektualdıq erkindik bolğan jerde mädeni de, sayasi da serpilis payda boldı, al oydı şektegen kezeñderde toqırau beleñ aldı.

Segizinşi, ejelgi türki qağanattarı däuirinde ruhani diskurs bir ğana dogmamen şektelmedi. Täñirlik dünietanım aspan, jer, adam arasındağı üylesimdi bastı qwndılıq retinde wsındı, biraq ol jabıq jüye bolğan joq. Türkiler buddizmmen, maniheylikpen, hristiandıqtıñ nestoriandıq tarmağımen, keyin islammen intellektualdıq baylanıs ornattı. Osı baylanıs tek senim auıstıru emes, dünietanımdıq sintez tudırudıñ tabiği procesi edi. Sol sebepti türkiler tek jaulauşı emes, basqaru mädenietin, qwqıqtıq dästürdi, simvoldıq jüyeni öndire alğan örkeniettik küşke aynaldı.

Toğızınşı, türkiler ruhani diskursqa aşıq bolğan kezeñderde ämbebap mädeni jäne sayasi qwndılıqtar qalıptastırdı. Türkilik tanımdağı “Täñirqwtı” ideyası bilikti tek küşpen emes, moral'dıq jauapkerşilikpen tığız baylanıstırıp otırdı. Qağan biligi ruhani legitimaciyağa süyendi, al bwl öz kezeginde imperiyalıq twraqtılıqtıñ negizine aynaldı. Osınday dünietanımdıq ikemdilik türki memleketterine jalpaq jahandı bilep-tösteytindey ıqpal berdi. Sonımen birge türkilerdegi ruhani aşıqtıq tek dini salada emes, bilik mädenietinde de erekşe şeşuşi röl atqardı. Türki dästürinde qağan “qwdaydıñ jerdegi köleñkesi nemese ökili” emes, qwt iesi retinde qaraldı. YAğni qwt şarttı närse, ol ädiletsizdikke jol bergen bilikten keri qaytarıladı. Wşbu ideya bilikti absolyuttendirmey, qoğam aldındağı jauapkerşilikke negizdedi.

Onınşı, ortağasırlıq islam däuirinde de osı zañdılıq saqtaldı. Qarahan, Seljük, Altın Orda kezeñderinde islam jabıq dogma retinde emes, filosofiyamen, qwqıqpen, sopılıq ilimmen wştasqan tiri jüye retinde qabıldandı. Türkiler islamdı qabılday otırıp, oğan öziniñ töl mädeni kodın qostı. Ahmet YAsaui dästüri, sopılıq poeziya, dala etikası bäri de osı aşıq ruhani dialogtıñ jemisi. Bwl kezeñderde türki älemi tek twtınuşı emes, dini-filosofiyalıq ideya öndiruşi deñgeyine köterildi.

On birinşi, alayda ruhani diskursta aşıqtıq pen erkindik şektele bastağan sätten bastap, örkeniettik qwldırau belgileri ayqındala tüsti. Senim swraqtan qorqa bastadı, al kümän erkin oylaudıñ emes, qauipti auıtqudıñ belgisine aynaldı. Din men dästür tiri oydan göri räsimge, formağa aynaldı. Nätijesinde ruhani jüye qoğamdı alğa süyreytin küş emes, ötkendi qaytalauşı mehanizmge aynaldı.

On ekinşi, bolıp jatqan qwbılıstı tek qazaq nemese türki tarihınan ğana emes, jalpı adamzat örkenietinen de köruge boladı. Aşıq ruhani diskurs bolğan jerde mädeni jañğıru, ğılımi izdenis, sayasi jañaru qatar jürdi. Al ruhani keñistik twyıqtalğan jerde qoğam sırtqı ıqpalğa täueldi, intellektualdıq twrğıdan älsiz küyge tüsti. Sondıqtan bügingi qazaq qoğamındağı senim, ateizm, täñirşildik jäne dini dästür arasındağı pikirtalastardı tarihi twrğıdan qauip emes, mümkindik retinde bağalau qajet.

Bwl degeniñiz qazaq tarihınıñ öz işki logikasına say keletin process. Öytkeni bizdiñ tarihi täjiribemiz bir närseni anıq körsetedi, yağni türki örkenieti ruhani aşıqtıqtı saqtağan kezde küşeydi, al oydı twsaulağan sätten bastap älsirey bastadı. Osı twrğıdan alğanda, bügingi bastı mindet belgili bir senimdi üstem etu emes, ruhani diskurstıñ erkin äri mädeni türde jüruine jağday jasau. Sebebi däl osı ortada ğana jaña mağınalar, jaña qwndılıqtar jäne jaña örkeniettik bağdar qalıptasadı.

On üşinşi, degenmen bügingi pikirtalastarda alañdatarlıq bir tendenciya bayqaladı. Keybir jağdaylarda pikirtalas ideyalıq deñgeyden şığıp, jeke twlğağa şabuıl jasauğa auısıp ketedi. Qarsı közqarastı dälelmen joqqa şığara almağan taraptar opponenttiñ jeke ömirin, otbası jağdayın, ötkenin nemese jeke wstanımdarın äşkereleuge tırısadı. Ökinişke qaray bwl pikirtalas mädenietiniñ qwldırauınıñ ayqın belgisi edi.

On törtinşi, osı twrğıdan alğanda, qazirgi qazaq qoğamı üşin eñ mañızdı mindetterdiñ biri pikirtalas etikası men mädenietin qalıptastıru. Bwl tek dini salağa ğana emes, jalpı qoğamdıq oyğa qatıstı. Mädeni pikirtalas degenimiz qısqaşa aytsaq, qarsı oydı jau retinde emes, intellektualdıq mümkindik retinde qabıldau. Jeñu üşin emes, tüsinu üşin söylesu.

Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyini, qazirgi qazaq qoğamındağı senimge qatıstı pikirtalastardan qorqudıñ qajeti joq. Özgeşe oy, kütpegen swraq dästürli qazaq qoğamına jaña serpin äkeldi. Jattandı häm qatıp semgen közqaras sıni talqığa köşti, nätidesinde jaña twjırımdar men sananı türtetin jaña qisındar payda boldı. Onıñ payda boluı örkenietti qoğam qwruğa degen ruhani şabıttı oyattı jäne jauapkerşilik arqalattı.

Eldes Orda