*** *** ***

“يەروگليفتەردە زاماناۋي يدەيالار مەن تەوريالاردى جەتكىزەتىن سوزدىك قور جوق، ءارى ولار زياندى ويلاردىڭ ۇياسىنا اينالادى. ولاردى جويۋدا ۇيات جوق” دەپ جازدى 1918 جىلى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى جاڭا مادەنيەت قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى قايراتكەرى چەن دۋسيۋ (陈独秀).

قىتاي يەروگليفىن قاتتى سىناۋشىلاردىڭ قاتارىندا تاعى دا قىتاي كوممۋنيستىك قوزعالىستىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى تسيۋي تسيۋباي (瞿秋白) دە بولعان. ول ءتىپتى 1931 جىلى “قىتاي يەروگليفتەرى شىن مانىندە الەمدەگى ەڭ لاس، ەڭ جەكسۇرىن ءارى ەڭ جيرەنىشتى نارسە. ءتىپتى ورتاعاسىرلىق جاعىمسىز شۇڭقىرعا ۇقسايدى” دەگەن. سول ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا قازىرگى قىتاي ادەبيەتىنىڭ ەڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى لۋ سين (鲁迅) قىتاي يەروگليفتەرىن حالىق اراسىنا تارالعان تۋبەركۋلەزگە تەڭەدى. سونىمەن بىرگە لۋ سين كونە كلاسسيكالىق جازۋ ءستيلىنىڭ ورنىنا اۋىزەكى، جالپىحالىقتىق قىتاي ءتىلىن (白话) قولدادى.

سىناۋدىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى بار ەدى، ول عالىم سۋن شۋ (宋恕) ايتقانداي “قىتايدا ەر ادامداردىڭ شامامەن ءبىر پايىزى، ال ايەلدەردىڭ شامامەن قىرىق مىڭنىڭ ءبىرى عانا يەروگليفتەردى قارىپتاپ وقي الادى”.

بىراق قىتاي ينتەلليگەنتسياسى قىتاي يەروگليفىن سىنادى، قىتاي ءتىلىن ەمەس…

شاعىن ساراپتاما

قىتايشادا شامامەن جالپى سانى 80-90 مىڭ يەروگليف بار، ونىڭ 60 مىڭنان استامى بەلسەندى قولدانىلمايدى

القيسسا

ءبىرىنشى، شىعىس مادەنيەتىن اسىرەسە قىتاي وركەنيەتىن قىتاي يەروگليفتەرىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ياعني يەروگليف جاي عانا جازۋ جۇيەسى ەمەس، بىرنەشە مىڭجىلدىقتى قامتىعان تاريحي جادتىڭ، مادەني كودتىڭ جانە دۇنيەتانىمنىڭ كورىنىسى. قىتاي يەروگليفتەرى ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءبىلىم، بيلىك، فيلوسوفيا مەن رۋحاني مۇرا بەرىلىپ وتىردى.

ەكىنشى، بۇگىنگى تاڭدا قىتاي جازۋ جۇيەسىندە بەلگىلى يەروگليفتەردىڭ جالپى سانى 80–90 مىڭ شاماسىندا دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل سانعا كونە قولا جازۋلارىنان باستاپ، ورتاعاسىرلىق كلاسسيكالىق ماتىندەر مەن سيرەك كەزدەسەتىن ايماقتىق تاڭبالارعا دەيىن كىرەدى. 18- عاسىردا قۇراستىرىلعان ايگىلى كانسي سوزدىگىندە عانا 47 مىڭنان استام يەروگليف تىركەلۋى قىتاي جازۋىنىڭ قانشالىقتى كەڭ ءارى كۇردەلى ەكەنىن اڭعارتادى. ال زاماناۋي تسيفرلىق جۇيەلەردە يەروگليفتىك مۇرا Unicode ارقىلى ساقتالىپ، عىلىمي اينالىمعا قايتا ەنگىزىلىپ وتىر.

ءۇشىنشى، الايدا وسى ءجۇز مىڭعا جۋىق يەروگليفتىڭ بارلىعى بىردەي كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىلادى دەۋ قاتەلىك بولار. قازىرگى قىتاي قوعامىندا بەلسەندى قولدانىلاتىن يەروگليفتەر سانى الدەقايدا از. كۇندەلىكتى تۇرمىسقا، قاراپايىم قارىم-قاتىناسقا شامامەن 2-3 مىڭ يەروگليف جەتكىلىكتى. گازەت وقۋ، عىلىمي نەمەسە كوركەم ادەبيەتتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن 4-5 مىڭ يەروگليف ءبىلۋ جەتكىلىكتى سانالادى.

ءتورتىنشى، قحر-دا ءتىل ساياساتىن رەتتەۋ ماقساتىندا ارنايى ستاندارتتى ءتىزىم قابىلدانعان. وندا 8 مىڭنان استام يەروگليف رەسمي تۇردە بەكىتىلگەن. بۇل تاڭبالار مەملەكەتتىك قۇجاتتاردا، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە، ءباسپاسوز بەن رەسمي كوممۋنيكاتسيادا قولدانىلادى. وسىلايشا، قىتاي جازۋى ءبىر جاعىنان ىقشامدالىپ، ەكىنشى جاعىنان تاريحي ساباقتاستىقتان اجىراماۋعا تىرىسىپ وتىر.

بەسىنشى، ءبىر قىزىعى يەروگليفتەردىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگى تىلدىك اينالىمنان شىعىپ قالعان تاريحي تاڭبالاردان دا قۇرالادى. ولاردىڭ سانى 60 مىڭنان اسادى. بۇل يەروگليفتەر كونە جىلنامالاردا، فيلوسوفيالىق تراكتاتتاردا، تاس جازۋلار مەن ءمور ماتىندەرىندە ساقتالعان. ياعني كۇندەلىكتى قولدانىلماسا دا، قىتايدىڭ تاريحي ساناسىن، مەملەكەتتىك ءداستۇرىن جانە رۋحاني ەۆوليۋتسياسىن زەرتتەۋدە باعا جەتپەس دەرەك كوزى بولىپ وتىر.

التىنشى، قىتاي وركەنيەتىنىڭ وزەگىندە تۇرعان قىتاي يەروگليفتەرى ءبىر قاراعاندا مىزعىماس، وزگەرمەيتىن قۇندىلىق سياقتى كورىنەدى. الايدا 20- عاسىردىڭ باسىندا قىتاي قوعامى تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراعان تۇستا ءدال وسى يەروگليفتەرگە قارسى پىكىرلەر اشىق ايتىلا باستادى. ەلدىڭ ارتتا قالۋى، جاپپاي ساۋاتسىزدىق، باتىس پەن جاپونيادان بولعان جەڭىلىستەر قىتاي زيالىلارىن “كىنانى قايدان ىزدەيمىز؟” دەگەن كۇردەلى سۇراققا جەتەلەدى. سول كەزدە نىساناعا الىنعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى كۇردەلى قىتاي يەروگليفى بولدى.

جەتىنشى، 1910–1920 جىلدارى كەيبىر رەفورماشىل زيالىلار يەروگليفتەردى حالىقتى وقىتۋعا قولايسىز، زامان تالابىنا ساي ەمەس دەپ ەسەپتەدى. ولاردىڭ ويىنشا، مىڭداعان تاڭبانى مەڭگەرۋ قاراپايىم حالىق ءۇشىن تىم اۋىر جۇك ەدى. وسى تۇستا ءتىپتى “ەگەر ءبىز لاتىن گرافيكاسىنا وتسەك، ساۋاتتىلىق بىردەن ارتادى” دەگەن يدەيا قوعامدىق پىكىر كەڭىستىگىندە اشىق تالقىلاندى.

سەگىزىنشى، 1920–1930 جىلدارى قىتايدا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ناقتى جوبالار دا پايدا بولدى. ءبىر قىزىعى، مۇنداي يدەيالاردى تەك مارگينال توپتار ەمەس، سول ءداۋىردىڭ ءىرى ويشىلدارى مەن جازۋشىلارى اتاپ ايتقاندا لۋ سيۋن (鲁迅), تسيۋي تسيۋباي (瞿秋白) دا قولدادى. سىني پىكىرمەن قاراعان زيالىلار يەروگليفتەردىڭ “قاسيەتتىلىگىنە” كۇمان كەلتىرىپ، ىرگەلى رەفورمالاۋدى باتىل تۇردە جاقتادى.

توعىزىنشى، الايدا اتتوبەلىندەي از زيالىنىڭ قوزعالى كەڭ حالىقتىق قولداۋعا يە بولا المادى. قىتاي قوعامى ءۇشىن يەروگليف تەك جازۋ ەمەس، تاريحي ساباقتاستىقتىڭ، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ سيمۆولى بولاتىن. كوپشىلىك ءۇشىن يەروگليفتەن باس تارتۋ وتكەننەن، كونفۋتسيدەن، مىڭجىلدىق مادەني جادتان باس تارتۋمەن تەڭ كورىندى. وسى سەبەپتى لاتىنداندىرۋ يدەياسى ينتەللەكتۋالدىق ورتادا قىزۋ تالقىلانسا دا، ۇلتتىق دەڭگەيدە تۇبەگەيلى شەشىمگە اينالعان جوق.

ونىنشى، 1949 جىلى قحر قۇرىلعاننان كەيىن دە بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن ءبىرجولا تۇسكەن جوق. جاڭا بيلىك ساۋاتسىزدىقتى جويۋدى باستى ماقسات ەتتى. بىراق بۇل جولى يەروگليفتەردى جويۋ ەمەس، ولاردى جەڭىلدەتۋ باعىتى تاڭدالدى. ناتيجەسىندە قاراپايىمداندىرىلعان يەروگليفتەر (简体字) ەنگىزىلدى. بۇل قادام يەروگليفتەرگە قارسى راديكالدى كۇرەستىڭ ەمەس، ولاردى ساقتاي وتىرىپ رەفورمالاۋدىڭ جەڭىسى بولدى.

ون ءبىرىنشى، 1950-جىلدارى تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇرال ياعني پينين جۇيەسى جاسالدى. لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن بۇل جۇيە قىتاي ءتىلىنىڭ دىبىستالۋىن ءدال بەرۋگە ارنالدى. ياعني پينين كومەكشى قۇرال، ال نەگىزگى جازۋ جۇيەسى يەروگليف بولىپ قالا بەرەدى. وسىلايشا، لاتىن گرافيكاسى قىتايدا رەۆوليۋتسيالىق ەمەس، قىزمەتتىك رولگە يە بولدى.

ون ەكىنشى، بۇگىنگى قىتايدا يەروگليفكە قارسى ۇيىمداسقان قوزعالىس جوق دەۋگە بولادى. كەرىسىنشە، يەروگليف ۇلتتىق ماقتانىشتىڭ، مادەني ەگەمەندىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە ناسيحاتتالادى. كەيدە جەكەلەگەن پىكىرتالاستار، اكادەميالىق دەڭگەيدەگى ۇسىنىستار ايتىلعانىمەن، ولار قوعامدىق قوزعالىسقا اينالمايدى. قىتاي قوعامى ءۇشىن يەروگليف تەك وتكەننىڭ قالدىعى ەمەس، قازىرگى زامانعا بەيىمدەلگەن ءتىرى جۇيە.

ون ءۇشىنشى، قىتايداعى 20-عاسىر باسىنداعى يەروگليفكە قارسى قوزعالىس وركەنيەتتىك كۇيزەلىستەن تۋعان جۇيەلى رەفلەكسيا ەدى. ەل جەڭىلدى، قوعام ارتتا قالدى، حالىقتىڭ باسىم بولىگى ساۋاتسىز بولدى. وسى كەزدە قىتايلىق ينتەلليگەنتسيا “نەگە ءبىز ۇتىلدىق؟” دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدى. يەروگليفكە سىن سول ىزدەنىستىڭ ءبىر تارماعى عانا بولاتىن. ياعني ماسەلە يەروگليف “جامان” دەگەن ەموتسيالىق پايىم ەمەس، ۇلتتىڭ ءتىرى قالۋ ستراتەگياسى تۇرعىسىنان قويىلدى. سوندىقتان قىتاي زيالىلارى جازۋدى سىناي وتىرىپ، ونىڭ ورنىنا ناقتى بالاما (لاتىن نەگىزدى جازۋ، پينين) ۇسىندى.

ون ءتورتىنشى، قىتاي ينتەلليگەنتسياسى يەروگليفتى سىناعاندا، ءتىل مەن جازۋدى ءبىر-بىرىنەن اجىراتا ءبىلدى. ياعني قىتاي ءتىلى ومىرشەڭ ءتىل، بىراق ونى تاسىمالدايتىن تاڭبالىق جۇيە اۋىر دەپ سىنادى. سوندىقتان رەفورما جازۋعا باعىتتالدى، ءتىلدىڭ وزىنە ەمەس.

ون بەسىنشى، ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قىرى بار. قىتايدا يەروگليفكە قارسى سىن جوعارىدان تومەنگە ەمەس، تومەننەن جوعارىعا قاراي ينستيتۋتسيونالداندى. ال قازاق تىلىندەگى سىن كوبىنە مەديا كەڭىستىكتە دەكلاراتيۆتى تۇردە ايتىلادى دا، ناقتى ءتىل ساياساتىنا، تەرمينولوگياعا، ءبىلىم جۇيەسىنە جۇيەلى ۇسىنىس رەتىندە اينالا بەرمەيدى.

ون التىنشى، قازاق ءتىلى تابيعاتى جاعىنان ۇندەستىك زاڭىنا باعىناتىن، دىبىس پەن ماعىناسى ۇيلەسكەن جۇيەلى ءھام ىرگەلى ءتىل. ال كيريلل الىپبيىنە نەگىزدەلگەن قازىرگى قازاق جازۋى بۇل تابيعي جۇيەگە تولىق سايكەس كەلمەيدى. ياعني 20- عاسىردا، ناقتى تاريحي-ساياسي جاعدايدا، ورىس ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى مەن ورفوگرافياسىنا يكەمدەلىپ جاسالدى. سوندىقتان بۇگىنگى قيىندىقتاردى ءتىلدىڭ “كونەلىگىنەن” ەمەس، جازۋدىڭ جاساندى بەيىمدەلۋىنەن ىزدەۋ الدە قايدا قيسىندى.

ون جەتىنشى، كيريلل نەگىزىندەگى قازاق جازۋى قازاق ءتىلىنىڭ باستى تىرەگى سانالاتىن ۇندەستىك زاڭىن جۇيەلى تۇردە بۇزادى. ۆ، ف، ح، تس، چ، شش، ھ، يۋ، يا، ، سياقتى قازاق فونولوگياسىنا ءتان ەمەس دىبىستار (تاڭبالار) ەملە نورماسىنا اينالىپ كەتتى. سونىڭ سالدارىنان ءسوزدىڭ ايتىلۋى مەن جازىلۋى اراسىنداعى الشاقتىق ۇلعايدى.

ون سەگىزىنشى، ەملە ماسەلەسىندە دە ورىس تىلىنە يكەمدەلۋ ايقىن سەزىلەدى. كىرمە سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ەمەس، ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنا قاراپ جازىلادى. ءدال وسى تۇستا قىتاي زيالىلارىنىڭ تاجىريبەسىمەن ۇقساستىق انىق بايقالادى. ولار قىتاي ءتىلىن سىناعان جوق، يەروگليفتىك جازۋدىڭ قوعامدى تەجەيتىن تۇستارىن تالقىلادى. اقىرىندا ءتىلدى ساقتاي وتىرىپ، جازۋدى جەڭىلدەتۋ جولىن تاڭدادى. قازاق جاعدايىندا دا ماسەلە “قازاق ءتىلى كەدەي” ەمەس، قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىن تولىق اشا الماي تۇرعان جازۋ جۇيەسىندە ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قىتاي تىلىندەگى يەروگليفتەردىڭ جالپى سانى 80–90 مىڭ شاماسىندا بولسا، سونىڭ تەك شامامەن 10-15 مىڭى عانا قازىرگى تىلدىك قولدانىستا بەلسەندى قولدانىلادى. قالعان 60 مىڭنان استام يەروگليف تاريحي، سيرەك جانە كۇندەلىكتى كوممۋنيكاتسيادان تىس قاباتتى قۇرايدى. سوعان قاراماستان، بۇل يەروگليفتەر مادەني جانە ماتىندىك مۇرا رەتىندە ساقتالىپ وتىر.

ەلدەس وردا

31.12.2025