*** *** ***

“Ieroglifterde zamanaui ideyalar men teoriyalardı jetkizetin sözdik qor joq, äri olar ziyandı oylardıñ wyasına aynaladı. Olardı joyuda wyat joq” dep jazdı 1918 jılı Qıtay Kommunistik partiyasınıñ negizin qalauşılardıñ biri äri Jaña mädeniet qozğalısınıñ jetekşi qayratkeri Çen' Dusyu (陈独秀).

Qıtay ieroglifin qattı sınauşılardıñ qatarında tağı da Qıtay kommunistik qozğalıstıñ jetekşileriniñ biri Cyuy Cyubay (瞿秋白) de bolğan. Ol tipti 1931 jılı “Qıtay ieroglifteri şın mäninde älemdegi eñ las, eñ jekswrın äri eñ jirenişti närse. Tipti ortağasırlıq jağımsız şwñqırğa wqsaydı” degen. Sol onjıldıqtıñ soñında qazirgi qıtay ädebietiniñ eñ körnekti twlğalarınıñ biri Lu Sin' (鲁迅) qıtay ieroglifterin halıq arasına taralğan tuberkulezge teñedi. Sonımen birge Lu Sin' köne klassikalıq jazu stiliniñ ornına auızeki, jalpıhalıqtıq qıtay tilin (白话) qoldadı.

Sınaudıñ da özindik sebepteri bar edi, ol ğalım Sun Şu (宋恕) aytqanday “Qıtayda er adamdardıñ şamamen bir payızı, al äyelderdiñ şamamen qırıq mıñnıñ biri ğana ieroglifterdi qarıptap oqi aladı”.

BİRAQ Qıtay intelligenciyası qıtay ieroglifin sınadı, qıtay tilin emes…

Şağın saraptama

Qıtayşada şamamen jalpı sanı 80-90 mıñ ieroglif bar, onıñ 60 mıñnan astamı belsendi qoldanılmaydı

Älqissa

Birinşi, şığıs mädenietin äsirese Qıtay örkenietin qıtay ieroglifterinsiz elestetu mümkin emes. YAğni ieroglif jay ğana jazu jüyesi emes, birneşe mıñjıldıqtı qamtığan tarihi jadtıñ, mädeni kodtıñ jäne dünietanımnıñ körinisi. Qıtay ieroglifteri arqılı wrpaqtan-wrpaqqa bilim, bilik, filosofiya men ruhani mwra berilip otırdı.

Ekinşi, bügingi tañda qıtay jazu jüyesinde belgili ieroglifterdiñ jalpı sanı 80–90 mıñ şamasında dep esepteledi. Bwl sanğa köne qola jazularınan bastap, ortağasırlıq klassikalıq mätinder men sirek kezdesetin aymaqtıq tañbalarğa deyin kiredi. 18- ğasırda qwrastırılğan äygili Kansi sözdiginde ğana 47 mıñnan astam ieroglif tirkelui qıtay jazuınıñ qanşalıqtı keñ äri kürdeli ekenin añğartadı. Al zamanaui cifrlıq jüyelerde ierogliftik mwra Unicode arqılı saqtalıp, ğılımi aynalımğa qayta engizilip otır.

Üşinşi, alayda osı jüz mıñğa juıq ierogliftiñ barlığı birdey kündelikti ömirde qoldanıladı deu qatelik bolar. Qazirgi qıtay qoğamında belsendi qoldanılatın ieroglifter sanı äldeqayda az. Kündelikti twrmısqa, qarapayım qarım-qatınasqa şamamen 2-3 mıñ ieroglif jetkilikti. Gazet oqu, ğılımi nemese körkem ädebietti tüsinu üşin 4-5 mıñ ieroglif bilu jetkilikti sanaladı.

Törtinşi, QHR-da til sayasatın retteu maqsatında arnayı standarttı tizim qabıldanğan. Onda 8 mıñnan astam ieroglif resmi türde bekitilgen. Bwl tañbalar memlekettik qwjattarda, bilim beru jüyesinde, baspasöz ben resmi kommunikaciyada qoldanıladı. Osılayşa, qıtay jazuı bir jağınan ıqşamdalıp, ekinşi jağınan tarihi sabaqtastıqtan ajıramauğa tırısıp otır.

Besinşi, bir qızığı ieroglifterdiñ eñ ülken böligi tildik aynalımnan şığıp qalğan tarihi tañbalardan da qwraladı. Olardıñ sanı 60 mıñnan asadı. Bwl ieroglifter köne jılnamalarda, filosofiyalıq traktattarda, tas jazular men mör mätinderinde saqtalğan. YAğni kündelikti qoldanılmasa da, qıtaydıñ tarihi sanasın, memlekettik dästürin jäne ruhani evolyuciyasın zertteude bağa jetpes derek közi bolıp otır.

Altınşı, Qıtay örkenietiniñ özeginde twrğan qıtay ieroglifteri bir qarağanda mızğımas, özgermeytin qwndılıq siyaqtı körinedi. Alayda 20- ğasırdıñ basında Qıtay qoğamı tereñ dağdarısqa wşırağan twsta däl osı ieroglifterge qarsı pikirler aşıq aytıla bastadı. Eldiñ artta qaluı, jappay sauatsızdıq, Batıs pen Japoniyadan bolğan jeñilister qıtay ziyalıların “kinäni qaydan izdeymiz?” degen kürdeli swraqqa jeteledi. Sol kezde nısanağa alınğan mäselelerdiñ biri kürdeli qıtay ieroglifi boldı.

Jetinşi, 1910–1920 jıldarı keybir reformaşıl ziyalılar ieroglifterdi halıqtı oqıtuğa qolaysız, zaman talabına say emes dep eseptedi. Olardıñ oyınşa, mıñdağan tañbanı meñgeru qarapayım halıq üşin tım auır jük edi. Osı twsta tipti “eger biz latın grafikasına ötsek, sauattılıq birden artadı” degen ideya qoğamdıq pikir keñistiginde aşıq talqılandı.

Segizinşi, 1920–1930 jıldarı Qıtayda latın grafikasına negizdelgen naqtı jobalar da payda boldı. Bir qızığı, mwnday ideyalardı tek marginal toptar emes, sol däuirdiñ iri oyşıldarı men jazuşıları atap aytqanda Lu Syun (鲁迅), Cyuy Cyubay (瞿秋白) da qoldadı. Sıni pikirmen qarağan ziyalılar ieroglifterdiñ “qasiettiligine” kümän keltirip, irgeli reformalaudı batıl türde jaqtadı.

Toğızınşı, alayda attöbelindey az ziyalınıñ qozğalı keñ halıqtıq qoldauğa ie bola almadı. Qıtay qoğamı üşin ieroglif tek jazu emes, tarihi sabaqtastıqtıñ, wlttıq biregeyliktiñ simvolı bolatın. Köpşilik üşin ierogliften bas tartu ötkennen, Konfuciyden, mıñjıldıq mädeni jadtan bas tartumen teñ körindi. Osı sebepti latındandıru ideyası intellektualdıq ortada qızu talqılansa da, wlttıq deñgeyde tübegeyli şeşimge aynalğan joq.

Onınşı, 1949 jılı QHR qwrılğannan keyin de bwl mäsele kün tärtibinen birjola tüsken joq. Jaña bilik sauatsızdıqtı joyudı bastı maqsat etti. Biraq bwl jolı ieroglifterdi joyu emes, olardı jeñildetu bağıtı tañdaldı. Nätijesinde qarapayımdandırılğan ieroglifter (简体字) engizildi. Bwl qadam ieroglifterge qarsı radikaldı kürestiñ emes, olardı saqtay otırıp reformalaudıñ jeñisi boldı.

On birinşi, 1950-jıldarı tağı bir mañızdı qwral yağni pin'in jüyesi jasaldı. Latın grafikasına negizdelgen bwl jüye qıtay tiliniñ dıbıstaluın däl beruge arnaldı. YAğni pin'in kömekşi qwral, al negizgi jazu jüyesi ieroglif bolıp qala beredi. Osılayşa, latın grafikası Qıtayda revolyuciyalıq emes, qızmettik rölge ie boldı.

On ekinşi, bügingi Qıtayda ieroglifke qarsı wyımdasqan qozğalıs joq deuge boladı. Kerisinşe, ieroglif wlttıq maqtanıştıñ, mädeni egemendiktiñ belgisi retinde nasihattaladı. Keyde jekelegen pikirtalastar, akademiyalıq deñgeydegi wsınıstar aytılğanımen, olar qoğamdıq qozğalısqa aynalmaydı. Qıtay qoğamı üşin ieroglif tek ötkenniñ qaldığı emes, qazirgi zamanğa beyimdelgen tiri jüye.

On üşinşi, Qıtaydağı 20-ğasır basındağı ieroglifke qarsı qozğalıs örkeniettik küyzelisten tuğan jüyeli refleksiya edi. El jeñildi, qoğam artta qaldı, halıqtıñ basım böligi sauatsız boldı. Osı kezde qıtaylıq intelligenciya “nege biz wtıldıq?” degen swraqqa jauap izdedi. Ieroglifke sın sol izdenistiñ bir tarmağı ğana bolatın. YAğni mäsele ieroglif “jaman” degen emociyalıq payım emes, wlttıñ tiri qalu strategiyası twrğısınan qoyıldı. Sondıqtan qıtay ziyalıları jazudı sınay otırıp, onıñ ornına naqtı balama (latın negizdi jazu, pin'in) wsındı.

On törtinşi, Qıtay intelligenciyası ieroglifti sınağanda, til men jazudı bir-birinen ajırata bildi. YAğni qıtay tili ömirşeñ til, biraq onı tasımaldaytın tañbalıq jüye auır dep sınadı. Sondıqtan reforma jazuğa bağıttaldı, tildiñ özine emes.

On besinşi, mäseleniñ tağı bir qırı bar. Qıtayda ieroglifke qarsı sın joğarıdan tömenge emes, tömennen joğarığa qaray institucionaldandı. Al qazaq tilindegi sın köbine media keñistikte deklarativti türde aytıladı da, naqtı til sayasatına, terminologiyağa, bilim jüyesine jüyeli wsınıs retinde aynala bermeydi.

On altınşı, qazaq tili tabiğatı jağınan ündestik zañına bağınatın, dıbıs pen mağınası üylesken jüyeli häm irgeli til. Al kirill älipbiine negizdelgen qazirgi qazaq jazuı bwl tabiği jüyege tolıq säykes kelmeydi. YAğni 20- ğasırda, naqtı tarihi-sayasi jağdayda, orıs tiliniñ fonetikası men orfografiyasına ikemdelip jasaldı. Sondıqtan bügingi qiındıqtardı tildiñ “köneliginen” emes, jazudıñ jasandı beyimdeluinen izdeu älde qayda qisındı.

On jetinşi, kirill negizindegi qazaq jazuı qazaq tiliniñ bastı tiregi sanalatın ündestik zañın jüyeli türde bwzadı. V, f, h, c, ç, ş, h, yu, ya, ', ' siyaqtı qazaq fonologiyasına tän emes dıbıstar (tañbalar) emle normasına aynalıp ketti. Sonıñ saldarınan sözdiñ aytıluı men jazıluı arasındağı alşaqtıq wlğaydı.

On segizinşi, emle mäselesinde de orıs tiline ikemdelu ayqın seziledi. Kirme sözder qazaq tiliniñ zañdılığına emes, orıs tilindegi nwsqasına qarap jazıladı. Däl osı twsta qıtay ziyalılarınıñ täjiribesimen wqsastıq anıq bayqaladı. Olar qıtay tilin sınağan joq, ierogliftik jazudıñ qoğamdı tejeytin twstarın talqıladı. Aqırında tildi saqtay otırıp, jazudı jeñildetu jolın tañdadı. Qazaq jağdayında da mäsele “qazaq tili kedey” emes, qazaq tiliniñ tabiğatın tolıq aşa almay twrğan jazu jüyesinde ekenin tüsinuimiz kerek. Qıtay tilindegi ieroglifterdiñ jalpı sanı 80–90 mıñ şamasında bolsa, sonıñ tek şamamen 10-15 mıñı ğana qazirgi tildik qoldanısta belsendi qoldanıladı. Qalğan 60 mıñnan astam ieroglif tarihi, sirek jäne kündelikti kommunikaciyadan tıs qabattı qwraydı. Soğan qaramastan, bwl ieroglifter mädeni jäne mätindik mwra retinde saqtalıp otır.

Eldes ORDA

31.12.2025