24 قاڭتار كۇنى پەكين قىزمەتتەن بوساتىلعان گەنەرال چجان يۋسيا (قىتاي باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ كوپ جىلدان بەرگى سەنىمدى سەرىگى بولعان) تەرگەۋگە الىندى دەپ حابارلادى. توسىن شەشىمنەن كەيىن سي تسزينپين اسكەري باسشىلىق شىڭىندا جالعىز ءوزى قالدى. قىتايدى زەرتتەۋشى ساراپشىلار مۇنىڭ بيلىك ساباقتاستىعىنا ەلەۋلى سالدارى بولادى دەيدى. ال پەكيننىڭ سەرىكتەستەرى مەن باسەكەلەستەرى كوممۋنيستىك پارتيا ىشىندە الدا قانداي وزگەرىستەر بولاتىنىنا مۇقيات قاداعالاپ وتىر.
“قىتاي ونداعان جىل بويى ءوزىن ۇزاق مەرزىمدە ىقپالىن كەڭەيتۋدى كوزدەيتىن ءارى اقش-پەن جاھاندىق دەرجاۆا رەتىندە باسەكەگە تۇسە الاتىن ەل رەتىندە كورسەتىپ كەلدى، – دەدى بەرليندەگى كارنەگي ورتالىعىنىڭ رەسەي مەن ەۋرازيا بويىنشا ساراپشىسى تەمۋر ۋماروۆ ازاتتىق راديوسىنا. – الايدا مىنا جاعداي قىتايدا نە بولىپ جاتىر، سي تسزينپين ءوز ماڭايىن شىنىمەن مىقتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر ما دەگەن سۇراق پەن كۇماندى كوبەيتەدى”.
قىتايدا نە بولىپ جاتىر جانە بۇل نەگە ماڭىزدى؟
قىتايدىڭ جابىق ساياسي جۇيەسى سي ءتسزينپيندى مۇنداي قادامعا بارۋعا ناقتى نە يتەرمەلەگەنىن تاپ باسىپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. چجان يۋسيا پەكيندە بيىل ءساۋىر ايىندا وتەدى دەپ جوسپارلانعان اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپپەن كەزدەسۋگە دەيىن ۇستالىپ وتىر.
ونىڭ ۇستىنە بۇل شەشىم بەس جىل سايىن ەل باسشىلىعىندا بولاتىن كادرلىق اۋىس-ءتۇيىس الدىندا قابىلداندى. 2027 جىلى سي تسزينپين كومپارتيا باسشىسى رەتىندە ءتورتىنشى مەرزىمگە قالۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار.
قىتايدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى مالىمدەمەسىندە قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ اسكەري ورگانى – ورتالىق اسكەري كوميسسيانىڭ (واك) توراعا ورىنباسارى چجان يۋسيا ء“تارتىپ پەن زاڭدى ورەسكەل بۇزدى” دەگەن ايىپپەن تەرگەۋگە الىنعانى ايتىلعان.
وسىنداي ايىپ تاعى ءبىر گەنەرالعا – واك باس شتابى باستىعى ليۋ چجەنليگە دە تاعىلعان.
25 قاڭتاردا “Liberation Army Daily” اسكەري گازەتى رەداكتسيالىق ماقالاسىندا چجان يۋسيا مەن ليۋ چجەنلي قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى مەن ورتالىق اسكەري كوميسسياسىنىڭ “سەنىم-ۇمىتىنە وپاسىزدىق جاسادى”، سونداي-اق “پارتيانىڭ اسكەرگە ءابسوليۋتتى جەتەكشىلىگىن السىرەتكەن ءارى پارتيانىڭ نەگىزىنە قاتەر توندىرگەن ساياسي جانە جەمقورلىق ماسەلەلەردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەردى” دەپ جازدى.
ال امەريكالىق Wall Street Journal باسىلىمى دەرەككوزدەرىنە سۇيەنىپ، چجان يۋسيا قىتايدىڭ يادرولىق قارۋ باعدارلاماسى جايلى اقپاراتتى اقش-قا بەرگەن جانە اسكەري ادامداردىڭ قىزمەتىن ءوسىرۋ ءۇشىن پارا العان دەگەن كۇدىككە ىلىنگەنىن جازدى.
ازات ەۋروپا/ازاتتىق راديوسى بۇل اقپاراتتى تاۋەلسىز دەرەككوزدەردەن راستاي المادى.
كەي ساراپشىلار بارلاۋ مالىمەتتەرى تاراپ كەتكەن دەگەنگە كۇمانمەن قارايدى. ازيا قوعامىنىڭ ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جانىنداعى قىتايدى تالداۋ ورتالىعىنىڭ عالىمى نيل توماس الگىندەي سوزگە سەنبەيدى. “سوعىس كورگەن، شىڭدالعان گەنەرال” چجان يۋسيا “كەيىنگى ونداعان جىل بويعى ءومىرىنىڭ ءمانى بولعان دۇنيەنىڭ ءبارىن ساتىپ، قىتايدىڭ باستى قارسىلاسىنا قۇپيا اقپارات بەرگەن” دەۋگە قيسىن بار ما دەپ جازدى ول ح الەۋمەتتىك جەلىسىندە.
قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى چجان يۋسيا دا، وسى ەلدى باسقارىپ وتىرعان سي تسزينپين سياقتى، رەۆوليۋتسيا ارداگەرلەرى مەن جوعارى لاۋازىمدى پارتيا شەنەۋنىكتەرىنىڭ ۇرپاعىنا جاتادى (ولاردى “حانزادالار” دەپ اتايدى). چجان يۋسيانىڭ اكەسى قىتايداعى ازامات سوعىسى كەزىندە سي ءتسزينپيننىڭ اكەسىمەن تىزە قوسا شايقاسىپ، 1949 جىلى ماو تسزەدۋن باستاعان كوممۋنيستەردىڭ بيلىككە كەلۋىنە ۇلەس قوسقان. كەيىن ەكەۋى دە جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اتقارعان.
چجان يۋسيا – قىتاي ارمياسىنداعى سوعىس تاجىريبەسى بار ساناۋلى گەنەرالداردىڭ ءبىرى. ول 1980 جىلدارى قىتاي-ۆەتنام قارۋلى قاقتىعىسىنا قاتىسقان.
چجان يۋسيانىڭ قىزمەتتەن الىنۋى كەيىنگى جىلدارى قىتاي اسكەري باسشىلىعىندا ءجۇرىپ جاتقان اۋقىمدى “تازالاۋ” ناۋقانىنىڭ ءبىر بولىگى ىسپەتتى كورىنەدى. 2023 جىلدان 2025 جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن ەلدە شامامەن 20 گەنەرال ورنىنان بوساتىلعان، سونىڭ التاۋى قۇرلىقتاعى يادرولىق وقتۇمسىعى بار جانە كادۋىلگى زىمىرانداردى باقىلايتىن اسكەري قىزمەت اتقارعان.
وسى وزگەرىستەردەن كەيىن جانە چجان يۋسيا مەن ليۋ چجەنليگە قارسى تەرگەۋ ىستەرى باستالعان سوڭ، جەتى ادامنان تۇراتىن ورتالىق اسكەري كوميسسيادا بار بولعانى جالعىز اسكەري وفيتسەر مەن ەكى مۇشەسى قالدى. ول ەكەۋدىڭ ءبىرى – سي ءتسزينپيننىڭ ءوزى.
قىتايدىڭ كورشىلەرىنە بۇل قانداي بەلگى بەرەدى؟
قىتاي كومپارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى، ەلدەگى ەڭ ىقپالدى گەنەرالداردىڭ ءبىرى ءارى سي ءتسزينپيننىڭ بيلىك ساباقتاستىعى جوسپارلارىنا قارسى تۇرا الادى دەلىنەتىن ساناۋلى تۇلعالاردىڭ قاتارىندا اتالىپ جۇرگەن چجان يۋسيانىڭ تاعدىرى قىتايدىڭ بيلىك ەليتاسىنداعى ىشكى قايشىلىقتارعا قاتىستى سۇراقتاردى ۇدەتتى.
وسىنىڭ ءبارى قىتايدىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇراقتىلىق ۇلگىسى كورەتىن ورتالىق ازياداعى سەرىكتەستەرىنىڭ دە نازارىنان تىس قالماعانى داۋسىز. سوۆەت وداعى ىدىراعاننان كەيىن ەليتاسى ءتۇرلى كۇيزەلىستى باستان وتكەرگەن ايماقتاعى ەلدەر ءۇشىن قىتاي ۇزاق ۋاقىت بويى ورنىقتىلىق سيمۆولى بولىپ كەلگەن.
“مۇنداي تازالاۋ مەن ودان تۋىندايتىن تۇراقسىزدىق سەزىمى ورتالىق ازياداعى شەشىم قابىلدايتىنداردى الاڭداتپاي قويمايدى”، – دەدى تەمۋر ۋماروۆ ازاتتىق راديوسىنا.
چجان يۋسيا جىلدار بويى الەم كوشباسشىلارىمەن ۇنەمى كەزدەسىپ، اقش-قا بىرنەشە رەت ساپار شەگىپ، ازيادا پاكىستاننان ۆەتنامعا دەيىن ءتۇرلى ەلدەردىڭ رەسمي وكىلدەرىمەن بايلانىس ورناتقان. ول سونداي-اق رەسەي-قىتاي ۇكىمەتارالىق اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق كوميسسياسىنىڭ تەڭ توراعاسى بولىپ، ماسكەۋگە بىرنەشە مارتە بارىپ، جوعارى لاۋازىمدى شەنەنۋنىكتەرمەن كەزدەسكەن. بىلتىر قاراشادا ماسكەۋگە جاساعان كەيىنگى ساپارىندا ول رەسەيدىڭ قورعانىس ءمينيسترى اندرەي بەلوۋسوۆپەن جۇزدەسكەن.
ۋماروۆتىڭ پىكىرىنشە، گەنەرالدىڭ قىزمەتتەن الىنۋى قىتايدىڭ كورشىلەرىمەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ورتالىق ازيا مەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىستار قازىردىڭ وزىندە “ينستيتۋتتىق دەڭگەيگە” كوتەرىلگەن. قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءوزارا ارىپتەستىك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان باستاپ، قارۋ-جاراق ساۋداسىنا دەيىنگى بىرنەشە باعىتتى قامتيدى.
تايۆانمەن اراداعى جاعدايعا اسەرى
بۇل توسىن وزگەرىستەر قىتايدىڭ تىنىق مۇحيتتاعى كورشىلەرىنە، اسىرەسە ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن دەموكراتيا سانالاتىن تايۆانعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. پەكيندەگى كوممۋنيستىك بيلىك تايۆاندى ءوز اۋماعىم دەپ ەسەپتەيدى.
ساراپشىلار چجان يۋسيانىڭ قىزمەتتەن كەتۋى قىتايدىڭ اسكەري دايىندىعىنا جانە پەكيننىڭ تايۆانعا قاتىستى الداعى امبيتسيالارىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن دەيدى. سي تسزينپين ارالدىڭ قۇرلىقپەن قايتا بىرىگەتىنى “داۋسىز” ەكەنىن بىرنەشە رەت مالىمدەپ، قاجەت بولسا كۇش قولدانۋعا دايىنبىز دەپ سەس كورسەتكەن.
2025 جىلدىڭ اياعىندا قىتاي تايۆان ماڭىندا كەيىنگى جىلدارداعى ەڭ ءىرى اسكەري جاتتىعۋلاردىڭ ءبىرىن وتكىزدى. پەكين تايۆاننىڭ اۋە كەڭىستىگى مەن تەڭىز ايدىنىنا ۇشاقتار مەن كەمەلەردى ۇنەمى جىبەرىپ كەلەدى.
“قىتاي پارتياسى، ۇكىمەتى مەن ارمياسىنىڭ جوعارعى ەشەلوندارىنداعى كەز كەلگەن توسىن وزگەرىستى مۇقيات باقىلاۋدى جالعاستىرامىز، – دەدى تايۆان قورعانىس ءمينيسترى ۆەللينگتون كۋ 26 قاڭتاردا جۋرناليستەرگە. – كەز كەلگەن كادرلىق اۋىس-ءتۇيىس ءبىزدىڭ قىراعىلىعىمىزدى السىرەتۋىنە نەمەسە سوعىسقا دايىندىق دەڭگەيىمىزدى تومەندەتۋىنە جول بەرمەيمىز”.
سينگاپۋرداعى نانيان تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى رادجاراتنام اتىنداعى حالىقارالىق زەرتتەۋ مەكتەبىندە (RSIS) قىزمەت اتقاراتىن، پەنتاگوننىڭ ازيا بويىنشا بۇرىنعى ستراتەگى دريۋ تومپسون پەكيندەگى تازالاۋ ناۋقانىنىڭ تايۆانعا دا، ارالعا ومىرلىك ماڭىزى بار اسكەري قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان اقش-قا دا سالدارى تيەدى دەپ ەسەپتەيدى.
“اقش-تىڭ تەجەۋ ستراتەگياسى ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن بىزگە سي ءتسزينپيننىڭ اينالاسىندا وعان شىنايى ءارى كاسىبي كەڭەس بەرە الاتىن بىلىكتى گەنەرالدار بولعانى قاجەت”، – دەپ جازدى تومپسون ساراپتاما شولۋىندا.
ونىڭ پىكىرىنشە، قىتاي باسشىسىنىڭ ورتالىق اسكەري كوميسسيانى نىعايتۋى “سي تسزينپين ميلليونداعان اسكەردى ءبىر ادامنان تۇراتىن كوميتەت ارقىلى باسقارۋدان تۋىندايتىن وپەراتسيالىق قاتەرلەرگە” اكەلۋى مۇمكىن.
تومپسوننىڭ پىكىرىنشە، قىتاي ليدەرىنىڭ ورتالىق اسكەري كوميسسياداعى بيلىگىن نىعايتۋى بەلگىلى ءبىر قاۋىپ-قاتەرگە اكەلۋى مۇمكىن، ويتكەنى “سي تسزينپين ميلليون جاۋىنگەرى بار ارميانى ءبىر ادامنان عانا تۇراتىن كوميتەت ارقىلى كەڭەس الىپ باسقارۋعا تىرىسۋعا ءماجبۇر بولادى”.
“چجان يۋسياسىز ورتالىق اسكەري كوميسسيادا ستراتەگيالىق قاتەلىكتەرگە ۇرىنۋ قاۋپى ارتا تۇسەدى”، – دەپ تۇيىندەگەن ول.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ