24 qañtar küni Pekin qızmetten bosatılğan general Çjan YUsya (Qıtay basşısı Si Czin'pinniñ köp jıldan bergi senimdi serigi bolğan) tergeuge alındı dep habarladı. Tosın şeşimnen keyin Si Czin'pin äskeri basşılıq şıñında jalğız özi qaldı. Qıtaydı zertteuşi sarapşılar mwnıñ bilik sabaqtastığına eleuli saldarı boladı deydi. Al Pekinniñ seriktesteri men bäsekelesteri Kommunistik partiya işinde alda qanday özgerister bolatınına mwqiyat qadağalap otır.

“Qıtay ondağan jıl boyı özin wzaq merzimde ıqpalın keñeytudi közdeytin äri AQŞ-pen jahandıq derjava retinde bäsekege tüse alatın el retinde körsetip keldi, – dedi Berlindegi Karnegi ortalığınıñ Resey men Euraziya boyınşa sarapşısı Temur Umarov Azattıq radiosına. – Alayda mına jağday Qıtayda ne bolıp jatır, Si Czin'pin öz mañayın şınımen mıqtı baqılauda wstap otır ma degen swraq pen kümändi köbeytedi”.

QITAYDA NE BOLIP JATIR JÄNE BWL NEGE MAÑIZDI?

Qıtaydıñ jabıq sayasi jüyesi Si Czin'pindi mwnday qadamğa baruğa naqtı ne itermelegenin tap basıp aytuğa mümkindik bermeydi. Çjan YUsya Pekinde biıl säuir ayında ötedi dep josparlanğan AQŞ prezidenti Donal'd Tramppen kezdesuge deyin wstalıp otır.

Onıñ üstine bwl şeşim bes jıl sayın el basşılığında bolatın kadrlıq auıs-tüyis aldında qabıldandı. 2027 jılı Si Czin'pin Kompartiya basşısı retinde törtinşi merzimge qaluı mümkin degen boljam bar.

Qıtaydıñ qorğanıs ministrligi mälimdemesinde Qıtay kommunistik partiyasınıñ äskeri organı – Ortalıq äskeri komissiyanıñ (OÄK) törağa orınbasarı Çjan YUsya “tärtip pen zañdı öreskel bwzdı” degen ayıppen tergeuge alınğanı aytılğan.

Osınday ayıp tağı bir generalğa – OÄK bas ştabı bastığı Lyu Çjen'lige de tağılğan.

25 qañtarda “Liberation Army Daily” äskeri gazeti redakciyalıq maqalasında Çjan YUsya men Lyu Çjen'li Qıtay kommunistik partiyası men Ortalıq äskeri komissiyasınıñ “senim-ümitine opasızdıq jasadı”, sonday-aq “partiyanıñ äskerge absolyutti jetekşiligin älsiretken äri partiyanıñ negizine qater töndirgen sayasi jäne jemqorlıq mäselelerdiñ payda boluına jol berdi” dep jazdı.

Al amerikalıq Wall Street Journal basılımı derekközderine süyenip, Çjan YUsya Qıtaydıñ yadrolıq qaru bağdarlaması jaylı aqparattı AQŞ-qa bergen jäne äskeri adamdardıñ qızmetin ösiru üşin para alğan degen küdikke ilingenin jazdı.

Azat Europa/Azattıq radiosı bwl aqparattı täuelsiz derekközderden rastay almadı.

Key sarapşılar barlau mälimetteri tarap ketken degenge kümänmen qaraydı. Aziya qoğamınıñ sayasi zertteuler institutı janındağı Qıtaydı taldau ortalığınıñ ğalımı Nil Tomas älgindey sözge senbeydi. “Soğıs körgen, şıñdalğan general” Çjan YUsya “keyingi ondağan jıl boyğı ömiriniñ mäni bolğan dünieniñ bärin satıp, Qıtaydıñ bastı qarsılasına qwpiya aqparat bergen” deuge qisın bar ma dep jazdı ol H äleumettik jelisinde.

Qıtay kommunistik partiyası sayasi byurosınıñ müşesi Çjan YUsya da, osı eldi basqarıp otırğan Si Czin'pin siyaqtı, revolyuciya ardagerleri men joğarı lauazımdı partiya şeneunikteriniñ wrpağına jatadı (olardı “hanzadalar” dep ataydı). Çjan YUsyanıñ äkesi Qıtaydağı azamat soğısı kezinde Si Czin'pinniñ äkesimen tize qosa şayqasıp, 1949 jılı Mao Czedun bastağan kommunisterdiñ bilikke keluine üles qosqan. Keyin ekeui de joğarı memlekettik qızmetter atqarğan.

Çjan YUsya – Qıtay armiyasındağı soğıs täjiribesi bar sanaulı generaldardıñ biri. Ol 1980 jıldarı qıtay-v'etnam qarulı qaqtığısına qatısqan.

Çjan YUsyanıñ qızmetten alınuı keyingi jıldarı Qıtay äskeri basşılığında jürip jatqan auqımdı “tazalau” nauqanınıñ bir böligi ispetti körinedi. 2023 jıldan 2025 jıldıñ küzine deyin elde şamamen 20 general ornınan bosatılğan, sonıñ altauı qwrlıqtağı yadrolıq oqtwmsığı bar jäne käduilgi zımırandardı baqılaytın äskeri qızmet atqarğan.

Osı özgeristerden keyin jäne Çjan YUsya men Lyu Çjen'lige qarsı tergeu isteri bastalğan soñ, jeti adamnan twratın Ortalıq äskeri komissiyada bar bolğanı jalğız äskeri oficer men eki müşesi qaldı. Ol ekeudiñ biri – Si Czin'pinniñ özi.

QITAYDIÑ KÖRŞİLERİNE BWL QANDAY BELGİ BEREDİ?

Qıtay kompartiyası sayasi byurosınıñ müşesi, eldegi eñ ıqpaldı generaldardıñ biri äri Si Czin'pinniñ bilik sabaqtastığı josparlarına qarsı twra aladı delinetin sanaulı twlğalardıñ qatarında atalıp jürgen Çjan YUsyanıñ tağdırı Qıtaydıñ bilik elitasındağı işki qayşılıqtarğa qatıstı swraqtardı üdetti.

Osınıñ bäri Qıtaydıñ sayasi jüyesin twraqtılıq ülgisi köretin Ortalıq Aziyadağı seriktesteriniñ de nazarınan tıs qalmağanı dausız. Sovet odağı ıdırağannan keyin elitası türli küyzelisti bastan ötkergen aymaqtağı elder üşin Qıtay wzaq uaqıt boyı ornıqtılıq simvolı bolıp kelgen.

“Mwnday tazalau men odan tuındaytın twraqsızdıq sezimi Ortalıq Aziyadağı şeşim qabıldaytındardı alañdatpay qoymaydı”, – dedi Temur Umarov Azattıq radiosına.

Çjan YUsya jıldar boyı älem köşbasşılarımen ünemi kezdesip, AQŞ-qa birneşe ret sapar şegip, Aziyada Päkistannan V'etnamğa deyin türli elderdiñ resmi ökilderimen baylanıs ornatqan. Ol sonday-aq Resey-Qıtay ükimetaralıq äskeri-tehnikalıq ıntımaqtastıq komissiyasınıñ teñ törağası bolıp, Mäskeuge birneşe märte barıp, joğarı lauazımdı şenenuniktermen kezdesken. Bıltır qaraşada Mäskeuge jasağan keyingi saparında ol Reseydiñ qorğanıs ministri Andrey Belousovpen jüzdesken.

Umarovtıñ pikirinşe, generaldıñ qızmetten alınuı Qıtaydıñ körşilerimen qauipsizdik salasındağı ıntımaqtastığına aytarlıqtay äser etpeydi. Onıñ aytuınşa, Ortalıq Aziya men Qıtay arasındağı baylanıstar qazirdiñ özinde “instituttıq deñgeyge” köterilgen. Qauipsizdik salasındağı özara äriptestik qwqıq qorğau organdarınan bastap, qaru-jaraq saudasına deyingi birneşe bağıttı qamtidı.

TAYVAN'MEN ARADAĞI JAĞDAYĞA ÄSERİ

Bwl tosın özgerister Qıtaydıñ Tınıq mwhittağı körşilerine, äsirese özin-özi basqaratın demokratiya sanalatın Tayvan'ğa da äser etui mümkin. Pekindegi kommunistik bilik Tayvan'dı öz aumağım dep esepteydi.

Sarapşılar Çjan YUsyanıñ qızmetten ketui Qıtaydıñ äskeri dayındığına jäne Pekinniñ Tayvan'ğa qatıstı aldağı ambiciyalarına ıqpal etui mümkin deydi. Si Czin'pin araldıñ qwrlıqpen qayta birigetini “dausız” ekenin birneşe ret mälimdep, qajet bolsa küş qoldanuğa dayınbız dep ses körsetken.

2025 jıldıñ ayağında Qıtay Tayvan' mañında keyingi jıldardağı eñ iri äskeri jattığulardıñ birin ötkizdi. Pekin Tayvan'nıñ äue keñistigi men teñiz aydınına wşaqtar men kemelerdi ünemi jiberip keledi.

“Qıtay partiyası, ükimeti men armiyasınıñ joğarğı eşelondarındağı kez kelgen tosın özgeristi mwqiyat baqılaudı jalğastıramız, – dedi Tayvan' qorğanıs ministri Vellington Ku 26 qañtarda jurnalisterge. – Kez kelgen kadrlıq auıs-tüyis bizdiñ qırağılığımızdı älsiretuine nemese soğısqa dayındıq deñgeyimizdi tömendetuine jol bermeymiz”.

Singapurdağı Nan'yan tehnologiya universiteti janındağı Radjaratnam atındağı halıqaralıq zertteu mektebinde (RSIS) qızmet atqaratın, Pentagonnıñ Aziya boyınşa bwrınğı strategi Dryu Tompson Pekindegi tazalau nauqanınıñ Tayvan'ğa da, aralğa ömirlik mañızı bar äskeri qoldau körsetip otırğan AQŞ-qa da saldarı tiedi dep esepteydi.

“AQŞ-tıñ tejeu strategiyası tiimdi boluı üşin bizge Si Czin'pinniñ aynalasında oğan şınayı äri käsibi keñes bere alatın bilikti generaldar bolğanı qajet”, – dep jazdı Tompson saraptama şoluında.

Onıñ pikirinşe, Qıtay basşısınıñ Ortalıq äskeri komissiyanı nığaytuı “Si Czin'pin milliondağan äskerdi bir adamnan twratın komitet arqılı basqarudan tuındaytın operaciyalıq qaterlerge” äkelui mümkin.

Tompsonnıñ pikirinşe, Qıtay lideriniñ Ortalıq äskeri komissiyadağı biligin nığaytuı belgili bir qauip-qaterge äkelui mümkin, öytkeni “Si Czin'pin million jauıngeri bar armiyanı bir adamnan ğana twratın komitet arqılı keñes alıp basqaruğa tırısuğa mäjbür boladı”.

“Çjan YUsyasız Ortalıq äskeri komissiyada strategiyalıq qatelikterge wrınu qaupi arta tüsedi”, – dep tüyindegen ol.

Azat Europa / Azattıq radiosı