ەل قورعانى – المات ساردار
kerey.kz
ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى.
«ارجاعى دا اتاقتى ەر…»
تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى قاتتى قالجىراتىپ جىبەرسە، جوڭعارلارمەن قايتا-قايتا تۇتانعان قانقاساپ شايقاستار قازاقتىڭ جاۋجۇرەك ەرلەرىن تاريح تورىنە شىعاردى. سونداي باتىرلاردىڭ ءبىرى — كيىكباي الىبەكۇلى بولىپتى. عالىم ۇسىنعان دەرەكتەرگە جۇگىنەيىك: قازاق حالقىنىڭ بەس عاسىرلىق تاريحىن جازعان عالىم-زەرتتەۋشى ءا.حاسەنوۆ سول كەزەڭنىڭ اعا باتىرلارى رەتىندە اداي نازار، شوتان، ەسەنقۇل، سابىتاي، تىلەۋ ورىس، شومەكەي كيىكباي، سىبان جاناي، بالتالى ورازىمبەت، باعانالى بايانباي، تابىن بوكەنباي، سىرگەلى ەلشىبەك، اقكەتە التايلاردى اتاعان («ءۇش عاسىر يىنىندە»، «قازاق ادەبيەتى» گازەتى، 07.02.1992 ج.). ابىلقايىر حان تۇسىندا ءومىر سۇرگەن كيىكباي باتىر 1717-1718 جىلدارى تۋىپ، 1795-1796 جىلدار شاماسىندا دۇنيە سالعان. قازاق جەرىنە، اسىرەسە كىشى ءجۇز ايماعىنا قالماقتارمەن قاتار، حيۋا، قوقان حاندىقتارى كوز ءسۇزىپ، ەلدى ءالسىن-ءالسىن دۇربەلەڭگە تۇسىرگەن شاقتا قول باستاپ، جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان باتىر، سول ۇرىستاردا بىرنەشە رەت اۋىر جارالانعان. ۇلاعاتى مول جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «ۇركەر» رومانىندا كيىكباي ابىلقايىر حاننىڭ سەنىمدى باتىرلارىنىڭ ءبىرى، وعان قولداۋ كورسەتكەن ىقپالدى تۇلعا رەتىندە سۋرەتتەلەدى. كيىكبايدىڭ ۇلى توبابەرگەن دە (1766-1840 جج.) ءوز ايماعىنىڭ بەدەلدى، ەل ءسوزىن ۇستاعان ازاماتتارىنىڭ ءبىرى بولعان دەيدى شەجىرە تاريح. ول رەسەيدىڭ «گۇبەرلى» دەگەن جەرىندە (قازىرگى ورسك قالاسىنىڭ ماڭى) جاۋگەرشىلىك شايقاستا 76 جاسىندا قازا تاپقان، سۇيەگىن ءبىر جىل اماناتقا قويىپ، كەلەسى جىلى ىرعىزدان 25 شاقىرىم جەردەگى مايتوبەگە اكەلىپ جەرلەيدى. المات ساردار توبابەرگەن ارىستىڭ ۇلى، كيىكباي باتىردىڭ نەمەرەسى، ياعني «ارجاعى دا اتاقتى» بولعان اۋلەتتىڭ پەرزەنتى ەدى(قاراڭىز:راحىمجان وتەمىس. الاشقا اتى ءمالىم المات ساردار…//9.08.2024. aqtobegazeti).
الماتتىڭ ەلشىلىك قىزمەتى
المات توبابەرگەنۇلى 1804 جىلى ىرعىز جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. كىشى ءجۇزدىڭ شومەكەي رۋىنىڭ بوزعۇل بۇتاعىنان شىققان. شەجىرە بويىنشا تاراتساق: بوزعۇل-كەلدىباي-سەيىن(جەلدەر)-بەكەت-شوبدار-قالاق-الىبەك-كيىكباي-توبابەرگەن-المات. جاستايىنان ءوزىنىڭ العىرلىعىمەن ءوز زامانداستارى اراسىندا بەدەلدى بولىپ، پاتشالىق رەسەي وكىلدەرىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ، قىزمەتكە الىنعان(ايتەكە بي ەن. 88-بەت، اقتوبە ەن. 265-بەت). 1830 جىلداردان باستاپ-اق ەل بيلىگىنە ارالاسا باستادى. وسى كەزەڭدە ورىس ەلشىلىگىنىڭ اتىنان حيۋا حاندىعىنا بارىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپتى. ول ورىس اسكەرلەرىمەن بىرگە بۇحارا حاندىعىنا (1833-1834 جج.) ساپار شەككەن ەكسپەديتسيانىڭ جول باسشىسى بولعان. ولاردىڭ الماتتى تاڭداۋى بەكەردەن-بەكەر بولماسا كەرەك. ول ەل-جەر تاريحىن جەتىك بىلەتىنى، مۇسىلمانشا العان تەرەڭ ءبىلىمى، قاجىرلى قايراتتى ادامدارمەن قارىم-قاتىناستاعى ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلگەن بولۋى كەرەك. بۇل تۋرالى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى پەتر يۆانوۆيچ دەمەزوننىڭ 1833 جىلدىڭ 10-شى قاراشاسىندا ورسك قالاسىنان بۇحارا كەرۋەنى جولعا شىعادى. “كەرۋەن باسشىسى بۇحارالىق نياز مۇحاممەد جانە جول باستاۋشىسى المات بولدى” – دەپ جازادى(تالماي شاپقان تارلان، 7-بەت). المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ارقاسىندا ورتا ازيا ساپارى ورىستارعا زور ءمانى بار ەكسسپەديتسيا بولادى. المات توبابەرگەنۇلى 1846 جىلدىڭ 23 ناۋرىزىندا ءتۇتىن سالىعىن جيناۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى، 1851 جىلى №54 ديستانتسيا، 1860-1868 جىلدارى №31 ديستانتسيا باستىعى بولىپ قىزمەت اتقارسا، 1869-1876 جىلدارى ىرعىزداعى “قوجاكول” بولىس باسقارۋشىسى بولىپ تاعايىندالعان.
1834 جىلى قازان ايىندا وسى جىلعا دەيىن ىستەگەن جۇمىسى رەسەي پاتشاسى نيكولاي ءى-ءدىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ اننا لەنتاسى مەن قىلىشپەن ماراپاتتالدى(“زاپيسكە و بۋحارسكوم حانستۆە” 10-بەت). المات بۇحارا حاندىعىنا تۇتقىنعا تۇسكەن 60- تان استام رەسەي ازاماتتارىن تۇتقىنان بوساۋىنا جاردەمدەسۋ ءۇشىن تالاي مارتە ديپوماتيالىق كەلىسسوزدەر جاساسىپ وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزگەندىگى جونىندە ناقتى ارحيۆ قۇجاتتارى ساقتالعان. 1829 جىلى مامىر ايىندا شومەكەي رۋىنىڭ 400 تۇيە، 1000 جىلقى، 1000 سيىر، 50 مىڭ قويدى بارىمتالاعان حيۋالىق تۇرىسبەك باستاعان باسقىنشىلاردان مالدارىن كەرى قايتارىپ العان. 1836 جىلى كورنەت ايتوۆتى تۇتقىنان بوساتۋ كەزىندە المات تۇرىسبەكپەن كەزدەسىپ قالادى. ونىڭ ءوزىڭ شىرامىتىپ تۇرعانىن بايقاعان المات: “و، تۇرىسبەك، قۇداي تاس توبەننەن ۇرسىڭ! اعاڭ قۇدايقۇلدى كورمەي كورسوقىر بولدىڭ با؟” – دەپ ايقارا قۇشاقتاپ، ەسەڭگىرەتىپ، قۇتىلىپ كەتكەن كورىنەدى. تار جەردە جول تابۋدىڭ ءوزڭ ونىڭ اقىلدىلىعىن، باتىلدىلىن كورسەتسە كەرەك. ونىڭ ەلگە جاساعان تاعى ءبىر قىزمەتى 1864 جىلى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنا ارنايى حات جازىپ، ىرعىز قازاقتارىنا سۋدىڭ اسا قاجەتتىگىن، ەگىن ەگۋمەن اينالىسۋدىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن بولاتىن. ول سونداي-اق شومەكەي، شەكتى، تورتقارا رۋلارمەن بولعان اراداعى داۋ-جانجالدى بەيبىت جولمەن شەشۋگە بەلسەنە ارالاسىپ، شەكارالاردى انىقتاۋدا باستى ءرول اتقارعان.
الماتتىڭ كەنەسارى حانعا جاساعان جاقسىلىعى
المات توبابەرگەنۇلىنىڭ نەمەنەسى ماحانۇلى راحي(مارقۇم) 1999 جىلى 14-اقپانىندا سارباسوۆقا حات جازعان ەكەن. حاتتا ءوزىڭىن المات باباسى ءوز زامانىندا “ىرعىز ۋەزى بولماي تۇرعاندا، ياعني 1845 جىلعا دەيىن كەنەسارى حان، ناۋرىزباي 4-5 جىل ىرعىزدا تۇرعان عوي. سول ۋاقىتتا المات كەنەسارىمەن كەزدەستى دەگەن دەرەكتى جولىقتىرا المادىم. كەزدەسپەۋلەرى مۇمكىن ەمەس”، – ىزدەستىرۋىمدى وتىنگەندى.
اقساقالدىڭ بولجامى قاتە كەتكەن جوق، ادەبيەتشى، زەرتتەۋشى قۋانىش احمەتوۆتىڭ “تابانىن تاۋعا تىرەگەن تارلان اتتى”، “جۇلدىز” جۋرنالىنداعى (2001) ماقالاسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي مۇراعات قۇجاتتار بار.
باس شتابتىڭ پورۋچيگى گەرن بىلاي دەپتى، “ورسك بەكىنىسىنە قايتار ساپاردان ءبىر كۇن بۇرىن كەنەسارى مەنىڭ قاسىنداعى قۇرمەتتى قازاق كەرۋەنباسى الماتپەن جۇزدەسكىسى كەلدى. ونىمەن بىرنەشە ساعات اڭگىمەلەسىپ، الماتتان جوعارعى مارتەبەلى سىزگە(وبرۋچەۆكە ۆ.ا.) جانە ماعان حاتتار بەرىپ جىبەردى كەنەسارى ونىمەن سويلەسكەندە ءوز جاعدايىنىڭ، اسىرەسە، قىس ايلارىندا اۋىر ەكەندىگىن ەكەندىگىن ايتىپتى. ەجەلدەن اتا-بابالارى مەكەندەگەن ۇلىتاۋ ايماعى وعان يەلىككە بەرىلە قويسا، ۇكىمەتكە ادال بولۋعا انت بەرۋگە، اكىمشىلىكتىڭ بارلىق تالاپتارىن ورىنداۋعا ءازىر ەكەندىگىن مالىمدەپتى. مىناۋ مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى حابار دەپ ۇققان المات قازاق داستۇرىمەن مەنەن ءسۇيىنشى سۇرادى. قولىمدا سۇيىنشىگە ىڭعايلى ەشتەڭە بولماي، مەن وعان ورسكگە بارعان سوڭ توبەتەي سىيلاۋعا ۋادە بەردىم. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ بۇكىل كەرۋەننەن كەنەسارىمەن تەڭ عانا، المات جالعىز ءوزى كەزدەسكەن سوڭ ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ بۇرىنان ارالاس-قۇرالاس، سىيلاس ەكەندىگىن بىلگەن سوڭ شەكارالىق كوميسسيا باسشىلىعى وسىنداي اداممەن تانىسسىن، دەپ الماتتى ورىنبورعا الىپ كەلدىم. شىندىعىندا دا شەكارالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى ونىمەن 2-3 مارتە كەزدەسىپ اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن ماعان ونىمەن تانىستىرعانىم ءۇشىن ريزاشىلىعىڭ ءبىلدىردى”. بۇل دەرەكتەردەن المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ۇلكەن قايراتكەر، ساياساتكەر بولعاندىعىن، قازاق حاندىعىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن حان كەنەسارىمەن بولعاندىعى جانە بايبىشەسى كۇنىمجاندى پاتشا قاماۋىنان بوساتىپ كەنەسارىعا تابىستاۋشى دا بولعانىن كورەمىز.
«بالقى بازاردىڭ الماتقا ارناعان تولعاۋى…»
مايدان وتە سۇلۋ بولىپتى. «ءشۇيىنىشباي دەگەننىڭ قىزى ەدى»، – دەيدى ونى ق. مولداحمەتوۆ ەسىمدى قارماقشىلىق ازامات. (قاراڭىز: بازار جىراۋ مەن ساردار المات.// «تۇران-قازالى» گازەتى، 8.01. 2005 جىل) الايدا اقتوبە وبلىسى ايتەكە بي اۋدانىندا تۇراتىن مايداننىڭ ىنىلەرىنىڭ، ءسىڭلىسى ايجاننان ورگەن جيەندەرىنىڭ دەرەكتەرى، رۋلىق شەجىرە بۇل پىكىردى تەرىسكە شىعارادى. راستايىق. بالقى شومەكەي رۋىنىڭ بوزعۇل تايپاسىنان تارايدى دەدىك. بالقىنىڭ ءبىر بالاسى پۇشىق. وسى پۇشىقتان – قۇدايسۇگىر، ساتىبالدى تۋادى. قۇدايسۇگىردەن – ماتتەك. ماتتەكتەن – سارىباس. سارىباستان – تورتباي، تەزەكباي، جەتەكباي، بەسباي. تورتبايدان – بەكتەمىر، ەستەمىر، تەمىرباي جانە مايدان، ايجان اتتى ەكى قىز. ەسكەرتە كەتەيىك، پايدالانىپ وتىرعان ماعلۇماتتاردىڭ بىرقاتارىن مايدانمەن ءبىر اتادان ورەتىن قاسىمحان، ەلامان ەسىمدى ازاماتتاردان الدىق. تۋىستىعىن اشىپ كورسەتەيىك. تورتبايدىڭ بەكتەمىرىنەن – نۇرجان. نۇرجاننان – تاجىماعانبەت (1915 – 1968), تاجىماعانبەتتەن – قالقامان، ەلامان (1955), كۇلايىم. ال تورتبايدىڭ تۋعان باۋىرى بەسبايدان – كۇمىسباي. كۇمىسبايدان – تىلەش. تىلەشتەن – باقتىباي. باقتىبايدان – قاسىمحان (1948). بازار مايدان قىزدى بۇرىننان ءوزارا ۋادە بايلاسقان جىگىتىنە الىپ بەرگەن. «اتى – كەتەباي، جىراۋدىڭ جاقىن ءىنىسى»، – دەپ كۋالاندىرادى ش.الداشەۆ. (قاراڭىز: «جۇلدىز» جۋرنالى، №5, 1981جىل). قارماقشىلىق ق.مولداحمەتوۆ مۇنى:«ءسالىم ەسىمدى كىسىنىڭ بالاسى-تۇعىن»، – دەگەن مالىمەتىمەن قوستايدى (قاراڭىز: بازار جىراۋ مەن ساردار المات.// «تۇران-قازالى» گازەتى، 8.01. 2005 جىل). قولداعى جاۋقاشتى بالقىلار شەجىرەسىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن مۇقيات الدەنەشە ءسۇزىپ شىقتىق. اتالعان كىسىلەر ەسىمدەرىن كەزدەستىرمەدىك. بۇنى ءالى دە انىقتاي ءتۇسۋ قاجەت كۇمانسىز شىندىقتى ىندەتۋ ءۇشىن. جاز جايلاۋى مامىتتى مەكەندەپ جۇرگەن كەزى ەكەن بازاردىڭ. وتارباي اتاسىنان تاراعان ەت جاقىندارىمەن بىرگە. اعايىندارعا استىرتىن سالەم ايتىپتى سىر بويىنداعى: «قىز اتاستىرىلعان ەلىنە كوپ ۇزاماي ۇزاتىلماق»، – دەپ. حاباردى ەستي سالا مامىتقا سۋىت جەتەدى بىرنەشە جىگىتتى باستاپ بازاردىڭ الگى تۋىسى. تىلەۋلەس اعاسىنىڭ ۇقىپتى ويلاستىرعان اقىل-ايلاسىنىڭ ارقاسىندا، جۇرت قالىڭ ۇيقىعا ەنگەن شاقتا، قيىندىقسىز مايداندى الىپ شىعىپ، ءىز تاستاپ ۇلگەرەدى. سول زاماندا جەر داۋى، جەسىر داۋى – ۇلكەن ماسەلە ەكەن. ارتى شۋعا اينالادى. مايدان اتاستىرىلعان رۋ وسال ەمەس-ءتى. شوبدار جۇرتى ەدى. «جارتى پاتشا» اتانعان، ءالىم-شومەنگە اسا بەدەلدى بي، ساردار المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەلى. مايداننىڭ اتاستىرىلعان بولاشاق كۇيەۋى – ەستاي دەگەن ەكەن، اتاقتى شونجارمەن تۋىسادى. شومەكەي رۋىنىڭ بوزعۇل تايپاسىنان، شوبدار اتالىعى. ۇعىنىقتى بولسىن تاراتىپ كورسەتەيىك تۋىستىعىن. شوبداردان – قالاق. قالاقتان – الىبەك، ارىستان. الىبەكتەن – كيىكباي باتىر. كيىكبايدان – توبابەرگەن، قوجاس، باباس، ايدوس، سۇگىرتاي. توبابەرگەننەن – المات (1804 – 1892). الماتتان – سامىرات، تورەمۇرات، قوسمۇرات، ماقان، پىرماقان. ال باباستان – قوجاعۇل،ىسمايىل، ءسۇيىنباي، مويناق، تۇرىم، قاشقىن. وسى قاشقىننان – شىنتاي. شىنتايدان – ەستاي(جاباساقتاعى مارقۇم كوپباي اقساقالدىڭ اتاسى). سوندا ول الماتپەن ءتورت-اق اتادان توعىسادى (مالىمەتتى بەرۋشى تەلمان اعا شاعاتاي بالاسى (1934), قوجاستىڭ ناسىلى). سودان دۇرلىككەن شوبدار شىراق الىپ بازاردىڭ سوڭىنا تۇسەدى. كەنجەعارا بولىسىن باسقارىپ تۇرعان شاعى ەكەن الماتۇلى سامىراتتىڭ (ناقتى دەرەكتەر بويىنشا بۇل 1875 – 1889 جىلدار ارالىعى. – ب.ك.). قولىندا بيلىگى بار ول قاتۋلانىپ جازالاۋعا بەكىنەدى. باسىنان قيقۋ كەتپەي تۇرتپەككە قاتتى ۇشىراعان بازاردىڭ امالى تاۋسىلادى. اقىرى جولىن تابادى قىسپاقتان شىعۋدىڭ. ايگىلى تورتقارا جانىس بيگە جۇگىنەدى. ءالىم-شومەن ىشىندە بەدەلى وتە جوعارى، قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن ءدۇيىم ەلگە اتى تانىس. بازاردىڭ دارىنىنا قانىق بي ونىڭ ارىز-مۇڭىن تىڭداپ، داۋدى شەشۋدىڭ ۋاقىتىن بەلگىلەپتى. سونىمەن نە كەرەك، ۋاعدالى مەرزىمدە ەكى جاقتىڭ شاعىمى تىڭدالىپ، كەسىمدى ءۋاج ايتىلىپتى: «شىنتاي بالاسى ەستايعا مايداننىڭ ءسىڭلىسى ايجان ايىپ وتەۋى بولسىن!» – دەپ. وسى باتۋاعا ءبارىسى توقتاپتى. سىرعىپ ايلار وتەدى، جىلجىپ جىلدار وتەدى. «جاقسى ادامنىڭ اشۋى جىبەك ورامال كەپكەنشە…». قاي كەزدە دە اقىلىن جوعالتپاعان، قاركەستى المات قارت بازارعا حابار سالىپتى دەيدى بىردە: «كەلسىن، جىر ايتسىن!» – دەپ. «كەلسىن، جىر ايتسىن!» – دەۋى دە سىلتاۋ ءسوز. استارى – بازارمەن قايتا تابىسۋدىڭ امالى-تۇعىن. ەسكى كۇننىڭ ءبىر داناگوي شالى ايتىپتى عوي: «ەكى جاقسى قوسىلسا، ءبىرىن-ءبىرى قيا الماس، – ەكى جامان دوس بولسا، ءبىر مەكەنگە سيا الماس»، – دەپ. وكپەسى تارقاعان جىراۋ دا اعاسىمەن جاراسۋدىڭ ءساتى تۇسكەنىنە قۋانادى. بىراق الدەبىر سەبەپتەرمەن ءسال ۋاقىت وزدىرىپ الادى. ايتسە دە جولعا شىعادى. اققۇمداعى الماتتىڭ ورداسىنا جەتكەن بازار (اققۇم – قازىر ايتەكە بي اۋدانىنا قاراستى جەر. – ب.ك.) تابالدىرىقتان ەندى اتتاپ، ۇيگە ەنە بەرگەندە اعالىق دوق كورسەتكەن بي جورتا: «كىرمە، كورىنبە كوزىمە!» – دەپ اقىرىپ جىبەرىپتى دەيدى. سوندا ساسىپ قالعان جىراۋ ءبىر اياعى ىشتە، ءبىر اياعى سىرتتا: «الايما ساردار، الايما، الايما ساردار، الايما»، – دەگەن سوزدەردى الدەنەشە قايتالاپ بارىپ، ازدان سوڭ توگىلتە جونەلىپتى ءارى قاراي:
بولعاندا اعام – المات، جەڭگەم – كۇمىس،
ەشكىمگە بىتكەن ەمەس مۇنداي تۋىس.
اقىرىپ المات اعام سىرتقا شىقسا،
بولادى ءالىم، شومەن ءبىر-اق ۋىس (تولىق نۇسقاسىن قاراڭىز: كارتەن ب. شاڭدوز جىردىڭ تولعاۋى-بالقى بازار. Adyrna.kz. 28.01.2016).
حالىقتى الداپ قازىنا ىزدەگەن ەمشى سىماق
بۇل وقيعا 1992 جىلى 26-شى كوكەگىندە ايىندا بولىپتى. وزبەكستاندىق ەمشى ابدىمالىك تاليپوۆ دەگەن ەمشى جاباساق اۋىلىنا كەلىپتى. اۋىلدىڭ كەڭەس توراعاسى ج.شوقپاروۆ پەن سول كەزدەگى كونتوردا جۇمىس جاسايتىن اۋىل ازاماتتارى بارىپ جاعدايىن ءبىلىپ تۇرعان. بارعاندا ايتاتىن:“ادام از كەلەدى ماعان، اقشا كوپ ءتۇسۋى كەرەك”. تاعى بىردە “قاسيەتتى مەشىت بار جەر ەكەن، اينالىسى لاس سوڭى تازارتۋ، جوڭدەۋ كەرەك”،-دەدى. سول كەزدە جاباساق اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ج.شوقپاروۆ:اينالاسىن ازارتۋ دۇرىس. بىراق ءبىز بيىل جاڭا مەشىت سالامىز-دەگەن. سونىمەن 10 مامىر كۇنى ساعات 3-تە سەانسقا بارسام 70-كە جۋىق ادام جينالعان. ال تاليپوۆ جوق. سوسىن شامالىدان كەيىن كومەكشىسى حاسان كەلىپ:“تاليپوۆ سىرقاتتانىپ قالدى، ەرتەڭ كەلىڭدەر”-دەپ حالىقتى تاراتىپ جىبەردى. كوڭىلىن سۇرايىن دەگەن ويمەن قوناق ۇيگە بارعاندا، ەمشى ديۆاندا جاتىر. اۋىرعاڭ ادامعا ۇقسامايدى. ول ءبىر كەزدە: “قازىر مەشىتتى جوڭدەيمىن”-دەدى. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا بايىرعى زاماندا المات اۋلەتى جاباساقتاعى سامىرات مەشىتىنىڭ ورنىنا التىن-كۇمىس، باعالى زاتتارىن كومگەن ەكەن. بۇل ەمشى حالىقتى پايدالانىپ سول زاتتاردى ناۋاي وبلىسىنداعى المات ۇرپاقتارىنان ءبىلىپ كەلگەن بولسا كەرەك. تۇسقايتا اۋدان اكىمى مەن ورىنباسارى ا.ەرماعانبەتوۆ، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ا.ءبىرمانوۆ، ج.شوقپاروۆ ۇشەۋى بارعاندا مەشىتتى قازىپ جاتىر ەكەن. “بۇل جەردە قۇران بار، سوڭى الامىن”-دەدى. 12 مامىردا اققۇم ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى باينيازوۆ پەن شوفەر ا.جولامانوۆ بارسا مەشىتتى ساز بالشىققا اتسنالدىرىپ، ءىشىن ادام كورگىس ەتىپ بۇلدىرگەن. كىرمەك بولعان ادامداردى ەسىكتەن قۋعاڭ. اقىر اياعىندا جاباساق اۋىلدىق كەڭەسى مەن اۋدان باسشىلىعى ءا.تاليپوۆتى اۋىلدان ەرىكسىز قۋىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان. ول وزىڭە قارسىلىق كورسەتكەن قىزمەتكەرلەرگە جۇدىرىق جۇمساعان. ەگەر ناعىز ەمشى بولسا قاسيەتتى ورىندى قورلاماي، ادامدارعا قول كوتەرمەيتىن ەدى.(قاراڭىز:ەمشىنىڭ حيكاياسى…//1992.06.27).
الەۋەتتى اۋلەت ۇرپاقتارى
المات توبابەرگەنۇلىنىڭ – سامىرات(شاحمۇرات), تورەمۇرات، ماقمۇرات، قوسمۇرات، پىرماقان اتتى ۇلدارى بولعان. المات قازىرگى جاباساق، اققۇمدى ءجايلاۋ ەتىپ، ىرعىزدىڭ قاراقوعاسىندا قىستاۋ سالعان. بالالارى دا اكەسىنىڭ دارا جولىن جالعاپ، ابرويىن اسقاقتاتىپ ەل-جۇرتتىڭ اۋزىڭدا قالعان ۇلى تۇلعالار. الماتتىڭ ۇلكەن ۇلى سامىرات ىرعىز بولىسىن باسقارعان. المات ۇلكەن ۇلى سامىراتقا(شاحمۇرات) ارعى اتاسى تارحان بولعان شاقشاق جانىبەكتىڭ ۇرپاعى مۇسانىڭ قىزى ماميشانى ايتتىرعان. حالىق «سامىراتتىڭ اققۇمى» دەپ اتاپ كەتكەن. جاباساق اۋىلىنا 1902 جىلى مەشىت سالىپ، بۇقار مەدرەسىنەن ءبىلىم العان مۇقانتاي دەگەن مولدانى مەشىتتىڭ يمانى قىلىپ قويىپ، بالالاردىڭ كوزىڭ اشقان. كەيىن تورەمۇرات كەنجەعارا بولىس باسشىسى بولعاندا وسى شىرايلى ولكە اققۇم ءجايلاۋىندا مەكەندەگەن ەكەن. تورەمۇراتتىڭ نەمەرەلەرى فايزوللا ءابدىسالاموۆ اقتوبەدەن شىققان تۇڭعىش كينو وپەراتورى، قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى(1960)(قسە، 6-توم، 8-بەت، اقتوبە ەنتس. 288-بەت) بولسا، ال عالىمجان ءابدىسالاموۆ قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشىسى. فايزوللا مەن عالىمجان سول ساردار الماتتىڭ ەكىنشى ۇلى تورەمۇرات بولىستىڭ نەمەرەسى، ءابدىسالامنىڭ بالاسى.
«بەكزادا بولىپ ءوستى ۇلدارى دا…»
الماتتان قىزدارىن ايتپاعاندا, بەس ۇل تۋادى. كىشى ەكى ۇلى جاستاي قايتىس بولعان. ۇلكەنى سامۇرات (1845-1922 جج.) اكەنىڭ ەل باسقارۋ ءىسىن جاس كەزىنەن جالعاستىرعان، 1861 جىلدان پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىندە بولىپ، كەيىن №54, 31 ديستانتسيالاردىڭ باستىعى، ىرعىز ۋەزىندەگى قوجاكول، كەنجەقارا بولىستىقتارىنىڭ باسقارۋشىسى، ىرعىز ۋەزى باستىعىنىڭ كومەكشىسى، ۋەزد ءبيى بولىپ قىرىق جىلدان استام قىزمەت اتقارادى. ءوز قارجىسىنا ورىسشا، مۇسىلماندىق مەكتەپتەر، مەشىت سالدىرعان. قازىرگى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ اققۇم دەگەن جەرىنەن بالاسى سامۇراتقا ارناپ، قابىرعالارى قاراعايدان قيىستىرىلعان 12 بولمەلى ءزاۋلىم ءۇي تۇرعىزادى. بۇل ءۇي تۋرالى سەيىلحان ورازىمبەتوۆ اعامىز بىلاي دەپ جازعان ەدى: «…اققۇمنىڭ سۇلۋ تابيعاتىنا سامۇرات ءۇيىنىڭ (باسقا دا قوسالقى قۇرىلىستارىمەن) ارحيتەكتۋراسى ۇيلەستىرىلىپ سالىنعانعا ۇقسايدى. قابىرعاسى ەڭسەلى، توبەسى قاڭىلتىرلانعان، سۋاعارى ورنەكتەلىپ ورىلگەن جىلان اۋىز تۇتىكشەلى، تەرەزەلەرى اشپالى، كوك شىنىدان تۇتقاسى بار ەمەن ەسىكتى بۇل ءۇيدىڭ سىرتىن توڭىرەكتىڭ كوكتەمگى رەڭىنە تۇستەس جاسىل كوك بوياۋمەن قانىقتىرا بوياتسا كەرەك. اسىرەسە جازدىڭ ساعىمدى كۇندەرىندە قوزىكوش جەردەن اشىق تەڭىزدەگى كەمەدەي مۇنارلانا قالقىپ كورىنەتىن، بۇلتتى تۇندەردە بيىك قاباقتىڭ سۋعا تۇسكەن كولەڭكەسىندەي كوزگە ىلىگەتىن وسى ءبىر كورىنىسى بولەك كوك ءۇي جايلى كوزى كورگەندەر ەلجىرەي ايتىپ، كورمەگەندەرى سول ايتقاندى ەلتي تىڭدايدى. سونان بولار، اسىلدى جاسىقتان ايىرا بىلگەن ەل اۋزىنىڭ اڭگىمەلەرى نەبىر كوركەم دە سۇلۋ قۇرىلىستاردى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سامۇراتتىڭ وسى كوك ۇيىنە تەڭەپ ايتۋدى ءۇردىس ەتكەن». 1905 جىلى ورىنبوردا وتكەن قازاق قۇرىلتايىنا قاتىسىپ، ءسوز سويلەگەن. 1913 جىلى پەتەربۋرگتەگى رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ تاققا وتىرعانىنا 300 جىل تولۋ سالتاناتىنا ورىنبور گۋبەرنياسى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا قاتىسادى. ادال قىزمەتى ءۇشىن پاتشادان دۆوريان اتاعىمەن، زەرلەنگەن قالپاق پەن التىن مەدالمەن، ءار جىلدارى ستانيسلاۆ، اننا لەنتالارىمەن، كۇمىس مەدالمەن، باسقا دا باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالعان. قۇرمانالى اقىننىڭ:
الماتتان تۋعان بەلگىلى،
مىناۋ جۇرگەن سامۇرات.
ءالىم-شومەن ىشىندە،
بايگەدەن كەلگەن تارلان ات، — دەپ جىرعا قوسۋى ونىڭ ءوز زامانىنىڭ قايراتكەر تۇلعاسى بولعانىن ايعاقتاسا كەرەك. الماتتىڭ ديستانتسيا باستىعى رەتىندە قولعا العان ەڭ باستى دا ءبىرىنشى شارۋاسى — مال سوڭىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن حالىقتى وتىرىقشىلىققا بەيىمدەۋ بولدى. بۇنداي شەشىم وعان بوزبالا جىگىت شاعىندا ورتا ازيا ەلدەرىمەن قوسا، رەسەيدىڭ ورىنبور، ورسك، ۋفا قالالارىندا بىرنەشە رەت بولىپ، قالا تۇرمىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كورىپ، بويىنا سىڭىرگەن كەزدە-اق كەلگەن بولۋ كەرەك. ويتكەنى، ەلىنىڭ ۇلكەن-كىشىلەرىنە «ورىس حالقىنىڭ ۇيلەرىنىڭ ءسانى مەن سالتاناتىن كورگەندە ءوز اۋلىمنىڭ ىرگەسىنەن جەل ءۇرىپ، توبەسىنەن تامشى اعاتىن ۇيلەرىن ەسىمە الىپ، كوڭىلىم ورتا تۇسەدى» دەيدى ەكەن. جاڭا لاۋازىم سول ورتا كوڭىلىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ، ىرعىزدىڭ قالىڭ قوپالى، مول سۋلى جەرلەرىنەن تورەمۇرات دەگەن بالاسىنا 12 بولمەلى، ابدىرازاق دەگەن نەمەرەسىنە 6 بولمەلى توبەسى قاڭىلتىرمەن شاتىرلانعان قالالىق ۇلگىدەگى ۇيلەر سالدىرعان.تورەمۇرات (1848-1933 جج.) قوجاكول بولىسىنىڭ كانديداتى، ىرعىز ۋەزى باستىعىنىڭ كىشى كومەكشىسى، كەنجەقارا بولىسىنىڭ باسقارۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. اكەسى سياقتى ول دا «قۇرمەتتى ازامات» اتاعىنا يە بولادى. سامۇرات تا، تورەمۇرات تا مەككەگە بارىپ، قاجىلىق پارىزدارىن وتەگەن. ەلى سامۇراتتى «ۇلكەن قاجى»، تورەمۇراتتى «كىشى قاجى» دەپ اتايدى ەكەن. ماحان (1865-1933 جج.) دا ەل بيلىگىنە ارالاسقان، كەنجەقارا بولىسىنىڭ كانديداتى، امانكول بولىسىنىڭ باسقارۋشىسى بولعان. ايگىلى بازار جىراۋ 1892 جىلى المات قايتىس بولعاندا قارا شاڭىراقتا وتىرعان ۇلى ماحانعا ارنايى كەلىپ:
التەكەم ەمەس ەدى قالىس ادام،
جوق ەدى اق كەۋىلىنە الىس ادام.
بەكزادا بولىپ ءوستى ۇلدارى دا،
قىزدارى كەم بولعان جوق حانشادان.
ارتپاقشى ابىرويى ادامزاتتىڭ،
بەرەكە تۇقىمىنا دارىسا ادام.
ەشۋاقىتتا ەتپەس ءىسىن اشقاراقتىڭ،
ءبىر تەگى ۋىزىندا جارىسا ادام… — دەپ كوڭىلقوس ايتقان ەكەن. ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت — المات ۇرپاقتارى شەتتەرىنەن ونەرلى ءھام قولونەر شەبەرى بولعان. نەمەرەلەرى ابىل، حالىق، قانيلار دومبىراشى، قوبىزشى رەتىندە تانىلىپ، ىرعىز حالىق تەاترىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلار بولسا، تورەمۇرات پەن قوسمۇرات جانە بىرنەشە نەمەرەلەرى تىگىن تىگۋگە، اربا، شانا، باسقا دا تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتار جاسايتىن ۇستالىققا ماشىقتانعان. ابىل ماحانوۆ الماتى فيلارمونياسى وركەسترىنىڭ دومبىراشىسى، 1936 جىلى ماسكەۋدەگى قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىنە قاتىسقان. 37-ءنىڭ قاندى قاسابىندا حالىق جاۋى دەگەن جالامەن ۇستالىپ، اتىلعان. ونىڭ ءىنىسى قاني دا دومبىراشى، ات ابزەلدەرىن جاسايتىن شەبەر، ول دا 37-دە ۇستالىپ، ون جىلعا سوتتالعان. شوبەرەسى ءابسالاموۆ فايزوللا قازاقتىڭ تۇڭعىش كينووپەراتورلارىنىڭ ءبىرى بولسا، ونىڭ ءىنىسى عالىمجان ءابسالاموۆ ەلىمىزگە ءالىم المات دەگەن ەسىممەن بەلگىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش سكريپكاشىسى(جاباساقتىڭ اققۇم اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن), ماسكەۋدەگى ونكۇندىككە قاتىسقان. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە نەمىستەرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ، كەيىنگى بۇكىل عۇمىرى شەتتە وتكەن. پاريج، ۆەنا كونسەرۆاتوريالارىن ءبىتىرىپ، ىستانبۇل سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ سكريپكاشىسى بولدى، 2018 جىلى 102 جاسىندا تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ بۇرالاڭ جولدى قيىن دا قىزىقتى تاعدىرى، مۇستافا شوقايدىڭ ايەلى ماريامەن انالى-بالالى قارىم-قاتىناسى تۋرالى جازىلعان تۋعان جەرىنىڭ بۇرمالاپ(قاراقوعا دەپ), وتىرىك دەسەرتاتسيا قورعاعان كۇلپاش ءىلياسوۆانىڭ «ءالىم المات: ءومىرى مەن ونەرى»، «تاعدىر-تاريح:سكريپكاشى ءالىم الماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى» اتتى كىتابى بار. نەمەرەسى راحي ماحانوۆ سوعىستان مايدان دالاسىنا ءبىر اياعىن قالدىرىپ، امان ورالعان سوڭ ىرعىز اۋدانىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ نۇرلى ساۋلەسى رۋحاني ومىرىمىزگە شۋاعىن توككەن 90-جىلدارى كەزىندە «پاتشاعا قىزمەت ەتىپ، شەنىن تاعىپ، شەكپەنىن كيگەن شىنجىر بالاق، شۇبار ءتوس» دەپ ساياساتتىڭ قارا تاڭباسى تاڭىلعان، ۇرپاقتارى ۇرەيمەن كۇن كەشكەن اتاسىن جارىققا شىعارۋدىڭ — الماتتانۋدىڭ جولىن باستاعان وسى اعامىز بولاتىن. سونداي-اق زامانا ىزعارىمەن تارىداي شاشىلىپ، وزبەك ەلىنىڭ تامدى جانە ءوزىمىزدىڭ الماتى، قوستاناي، قىزىلوردا، جەتىقارا وڭىرلەرىندە تۇراتىن تۋىستارىن ىزدەپ تاۋىپ، اعايىندىق قارىم-قاتىناستى قايتا ورنىقتىردى(قاراڭىز:راحىمجان وتەمىس. الاشقا اتى ءمالىم المات ساردار…//9.08.2024. aqtobegazeti).
ءسوزىمىزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىڭ ايتساق اتالعان فاكتىلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ تازا شىڭدىقتى سىزدەرگە جەتكىزۋگە تىرىستىق. ءوزىمىزدىڭ كوزىمىز جەتكەن تاڭبالى تپريحتى قايتا جاڭعىرتىپ، كەلەر ۇرپاققا ەشقانداي بۇرمالاۋسىز، ناقتى اقپاراتپەن بولىستىك. كەزىندە جاباساق ءوڭىرىن جايلاعان ءتورت اتالى شومەكەيدىڭ باس ءبيى بولعان، بيلىگى مەن پاراساتتىلىعىڭ ەلدىڭ مۇددەسىنە جۇمساي بىلگەن ساردار المات توبابەرگەنۇلى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەردى سىزدەرگە ۇسىندىق. كيەلى مەكەن، تاريحى تەرەڭ جاباساعىمىزدىڭ وتانىمىزدىڭ تورىڭدە ويىپ الاتىن ورنى قانداي ەكەنىڭ جۇرت نازارىنا جەتكىزۋ ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز. جايناي بەر جاباساعىم!
اسقار راحىمجانۇلى
تاريحشى
پىكىر قالدىرۋ