El qorğanı – Almat Sardar
kerey.kz
Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi.
«Arjağı da ataqtı er…»
Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı qattı qaljıratıp jiberse, joñğarlarmen qayta-qayta twtanğan qanqasap şayqastar qazaqtıñ jaujürek erlerin tarih törine şığardı. Sonday batırlardıñ biri — Kiikbay Älibekwlı bolıptı. Ğalım wsınğan derekterge jügineyik: qazaq halqınıñ bes ğasırlıq tarihın jazğan ğalım-zertteuşi Ä.Hasenov sol kezeñniñ ağa batırları retinde aday Nazar, Şotan, Esenqwl, Sabıtay, tileu Orıs, şömekey Kiikbay, sıban Janay, baltalı Orazımbet, bağanalı Bayanbay, tabın Bökenbay, sirgeli Elşibek, aqkete Altaylardı atağan («Üş ğasır iininde», «Qazaq ädebieti» gazeti, 07.02.1992 j.). Äbilqayır han twsında ömir sürgen Kiikbay batır 1717-1718 jıldarı tuıp, 1795-1796 jıldar şamasında dünie salğan. Qazaq jerine, äsirese Kişi jüz aymağına qalmaqtarmen qatar, Hiua, Qoqan handıqtarı köz süzip, eldi älsin-älsin dürbeleñge tüsirgen şaqta qol bastap, jaudıñ betin qaytarğan batır, sol wrıstarda birneşe ret auır jaralanğan. Wlağatı mol jazuşı Äbiş Kekilbaevtıñ «Ürker» romanında Kiikbay Äbilqayır hannıñ senimdi batırlarınıñ biri, oğan qoldau körsetken ıqpaldı twlğa retinde suretteledi. Kiikbaydıñ wlı Tobabergen de (1766-1840 jj.) öz aymağınıñ bedeldi, el sözin wstağan azamattarınıñ biri bolğan deydi şejire tarih. Ol Reseydiñ «Güberli» degen jerinde (qazirgi Orsk qalasınıñ mañı) jaugerşilik şayqasta 76 jasında qaza tapqan, süyegin bir jıl amanatqa qoyıp, kelesi jılı Irğızdan 25 şaqırım jerdegi Maytöbege äkelip jerleydi. Almat sardar Tobabergen arıstıñ wlı, Kiikbay batırdıñ nemeresi, yağni «arjağı da ataqtı» bolğan äulettiñ perzenti edi(qarañız:Rahımjan Ötemis. Alaşqa atı mälim Almat sardar…//9.08.2024. aqtobegazeti).
Almattıñ elşilik qızmeti
Almat Tobabergenwlı 1804 jılı Irğız jerinde düniege kelgen. Kişi jüzdiñ Şömekey ruınıñ Bozğwl bwtağınan şıqqan. Şejire boyınşa taratsaq: Bozğwl-Keldibay-Seyin(Jelder)-Beket-Şobdar-Qalaq-Älibek-Kiikbay-Tobabergen-Almat. Jastayınan öziniñ alğırlığımen öz zamandastarı arasında bedeldi bolıp, patşalıq Resey ökilderiniñ nazarına iligip, qızmetke alınğan(Äyteke bi en. 88-bet, Aqtöbe en. 265-bet). 1830 jıldardan bastap-aq el biligine aralasa bastadı. Osı kezeñde orıs elşiliginiñ atınan Hiua handığına barıp, kelissöz jürgizipti. Ol orıs äskerlerimen birge Bwhara handığına (1833-1834 jj.) sapar şekken ekspediciyanıñ jol basşısı bolğan. Olardıñ Almattı tañdauı bekerden-beker bolmasa kerek. Ol el-jer tarihın jetik biletini, mwsılmanşa alğan tereñ bilimi, qajırlı qayrattı adamdarmen qarım-qatınastağı erekşelikteri eskerilgen boluı kerek. Bwl turalı ekspediciya jetekşisi Petr Ivanoviç Demezonnıñ 1833 jıldıñ 10-şı qaraşasında Orsk qalasınan Bwhara kerueni jolğa şığadı. “Keruen basşısı bwharalıq Niyaz Mwhammed jäne jol bastauşısı Almat boldı” – dep jazadı(Talmay şapqan tarlan, 7-bet). Almat Tobabergenwlınıñ arqasında Orta Aziya saparı orıstarğa zor mäni bar eksspediciya boladı. Almat Tobabergenwlı 1846 jıldıñ 23 naurızında tütin salığın jinau tobınıñ jetekşisi, 1851 jılı №54 distanciya, 1860-1868 jıldarı №31 distanciya bastığı bolıp qızmet atqarsa, 1869-1876 jıldarı Irğızdağı “Qojaköl” bolıs basqaruşısı bolıp tağayındalğan.
1834 jılı qazan ayında osı jılğa deyin istegen jwmısı Resey patşası Nikolay İ-diñ köñilinen şığıp Anna lentası men qılışpen marapattaldı(“Zapiske o Buharskom hanstve” 10-bet). Almat Bwhara handığına twtqınğa tüsken 60- tan astam Resey azamattarın twtqınan bosauına järdemdesu üşin talay märte dipomatiyalıq kelissözder jasasıp oñ nätijege qol jetkizgendigi jöninde naqtı arhiv qwjattarı saqtalğan. 1829 jılı mamır ayında Şömekey ruınıñ 400 tüye, 1000 jılqı, 1000 siır, 50 mıñ qoydı barımtalağan Hiualıq Twrısbek bastağan basqınşılardan maldarın keri qaytarıp alğan. 1836 jılı kornet Aytovtı twtqınan bosatu kezinde Almat Twrısbekpen kezdesip qaladı. Onıñ öziñ şıramıtıp twrğanın bayqağan Almat: “O, Twrısbek, qwday tas töbennen wrsıñ! Ağañ Qwdayqwldı körmey körsoqır boldıñ ba?” – dep ayqara qwşaqtap, eseñgiretip, qwtılıp ketken körinedi. Tar jerde jol tabudıñ özñ onıñ aqıldılığın, batıldılın körsetse kerek. Onıñ elge jasağan tağı bir qızmeti 1864 jılı Orınbor general-gubernatorına arnayı hat jazıp, Irğız qazaqtarına sudıñ asa qajettigin, egin egumen aynalısudıñ tiimdiligin däleldegen bolatın. Ol sonday-aq Şömekey, Şekti, Törtqara rularmen bolğan aradağı dau-janjaldı beybit jolmen şeşuge belsene aralasıp, şekaralardı anıqtauda bastı röl atqarğan.
Almattıñ Kenesarı hanğa jasağan jaqsılığı
Almat Tobabergenwlınıñ nemenesi Mahanwlı Rahi(marqwm) 1999 jılı 14-aqpanında Sarbasovqa hat jazğan eken. Hatta öziñin Almat babası öz zamanında “Irğız uezi bolmay twrğanda, yağni 1845 jılğa deyin Kenesarı han, Naurızbay 4-5 jıl Irğızda twrğan ğoy. Sol uaqıtta Almat Kenesarımen kezdesti degen derekti jolıqtıra almadım. Kezdespeuleri mümkin emes”, – izdestiruimdi ötingendi.
Aqsaqaldıñ boljamı qate ketken joq, ädebietşi, zertteuşi Quanış Ahmetovtıñ “Tabanın tauğa tiregen tarlan attı”, “Jwldız” jurnalındağı (2001) maqalasında tayğa tañba basqanday mwrağat qwjattar bar.
Bas ştabtıñ poruçigi Gern bılay depti, “Orsk bekinisine qaytar sapardan bir kün bwrın Kenesarı meniñ qasındağı qwrmetti qazaq keruenbası almatpen jüzdeskisi keldi. Onımen birneşe sağat äñgimelesip, Almattan joğarğı märtebeli sizge(Obruçevke V.A.) jäne mağan hattar berip jiberdi Kenesarı onımen söyleskende öz jağdayınıñ, äsirese, qıs aylarında auır ekendigin ekendigin aytıptı. Ejelden ata-babaları mekendegen Wlıtau aymağı oğan ielikke berile qoysa, ükimetke adal boluğa ant beruge, äkimşiliktiñ barlıq talaptarın orındauğa äzir ekendigin mälimdepti. Mınau men üşin asa mañızdı habar dep wqqan Almat qazaq dästürimen menen süyinşi swradı. Qolımda süyinşige ıñğaylı eşteñe bolmay, men oğan Orskge barğan soñ töbetey sıylauğa uäde berdim. Onıñ üstine bizdiñ bükil keruennen Kenesarımen teñ ğana, Almat jalğız özi kezdesken soñ onıñ üstine olardıñ bwrınan aralas-qwralas, sıylas ekendigin bilgen soñ şekaralıq komissiya basşılığı osınday adammen tanıssın, dep Almattı Orınborğa alıp keldim. Şındığında da şekaralıq komissiyanıñ törağası onımen 2-3 märte kezdesip äñgimeleskennen keyin mağan onımen tanıstırğanım üşin rizaşılığıñ bildirdi”. Bwl derekterden Almat Tobabergenwlınıñ ülken qayratker, sayasatker bolğandığın, qazaq handığınıñ täuelsizdigi jolında küresken han Kenesarımen bolğandığı jäne bäybişesi Künimjandı patşa qamauınan bosatıp Kenesarığa tabıstauşı da bolğanın köremiz.
«Balqı Bazardıñ Almatqa arnağan tolğauı…»
Maydan öte swlu bolıptı. «Şüyinişbay degenniñ qızı edi», – deydi onı Q. Moldahmetov esimdi qarmaqşılıq azamat. (Qarañız: Bazar jırau men sardar Almat.// «Twran-Qazalı» gazeti, 8.01. 2005 jıl) Alayda Aqtöbe oblısı Äyteke bi audanında twratın Maydannıñ inileriniñ, siñlisi Ayjannan örgen jienderiniñ derekteri, rulıq şejire bwl pikirdi teriske şığaradı. Rastayıq. Balqı Şömekey ruınıñ Bozğwl taypasınan taraydı dedik. Balqınıñ bir balası Pwşıq. Osı Pwşıqtan – Qwdaysügir, Satıbaldı tuadı. Qwdaysügirden – Mättek. Mättekten – Sarıbas. Sarıbastan – Törtbay, Tezekbay, Jetekbay, Besbay. Törtbaydan – Bektemir, Estemir, Temirbay jäne Maydan, Ayjan attı eki qız. Eskerte keteyik, paydalanıp otırğan mağlwmattardıñ birqatarın Maydanmen bir atadan öretin Qasımhan, Elaman esimdi azamattardan aldıq. Tuıstığın aşıp körseteyik. Törtbaydıñ Bektemirinen – Nwrjan. Nwrjannan – Täjimağanbet (1915 – 1968), Täjimağanbetten – Qalqaman, Elaman (1955), Küläyim. Al Törtbaydıñ tuğan bauırı Besbaydan – Kümisbay. Kümisbaydan – Tileş. Tileşten – Baqtıbay. Baqtıbaydan – Qasımhan (1948). Bazar Maydan qızdı bwrınnan özara uäde baylasqan jigitine alıp bergen. «Atı – Ketebay, jıraudıñ jaqın inisi», – dep kuälandıradı Ş.Aldaşev. (Qarañız: «Jwldız» jurnalı, №5, 1981jıl). Qarmaqşılıq Q.Moldahmetov mwnı:«Sälim esimdi kisiniñ balası-twğın», – degen mälimetimen qostaydı (Qarañız: Bazar jırau men sardar Almat.// «Twran-Qazalı» gazeti, 8.01. 2005 jıl). Qoldağı Jauqaştı Balqılar şejiresiniñ birneşe nwsqasın mwqiyat äldeneşe süzip şıqtıq. Atalğan kisiler esimderin kezdestirmedik. Bwnı äli de anıqtay tüsu qajet kümänsiz şındıqtı indetu üşin. Jaz jaylauı Mamıttı mekendep jürgen kezi eken Bazardıñ. Otarbay atasınan tarağan et jaqındarımen birge. Ağayındarğa astırtın sälem aytıptı Sır boyındağı: «Qız atastırılğan eline köp wzamay wzatılmaq», – dep. Habardı esti sala Mamıtqa suıt jetedi birneşe jigitti bastap Bazardıñ älgi tuısı. Tileules ağasınıñ wqıptı oylastırğan aqıl-aylasınıñ arqasında, jwrt qalıñ wyqığa engen şaqta, qiındıqsız Maydandı alıp şığıp, iz tastap ülgeredi. Sol zamanda jer dauı, jesir dauı – ülken mäsele eken. Artı şuğa aynaladı. Maydan atastırılğan ru osal emes-ti. Şobdar jwrtı edi. «Jartı patşa» atanğan, Älim-Şömenge asa bedeldi bi, sardar Almat Tobabergenwlınıñ eli. Maydannıñ atastırılğan bolaşaq küyeui – Estay degen eken, ataqtı şonjarmen tuısadı. Şömekey ruınıñ Bozğwl taypasınan, Şobdar atalığı. Wğınıqtı bolsın taratıp körseteyik tuıstığın. Şobdardan – Qalaq. Qalaqtan – Älibek, Arıstan. Älibekten – Kiikbay batır. Kiikbaydan – Tobabergen, Qojas, Babas, Aydos, Sügirtay. Tobabergennen – Almat (1804 – 1892). Almattan – Samırat, Töremwrat, Qosmwrat, Maqan, Pirmaqan. Al Babastan – Qojağwl,Ismayıl, Süyinbay, Moynaq, Twrım, Qaşqın. Osı Qaşqınnan – Şıntay. Şıntaydan – Estay(Jabasaqtağı marqwm Köpbay aqsaqaldıñ atası). Sonda ol Almatpen tört-aq atadan toğısadı (Mälimetti beruşi Tel'man ağa Şağatay balası (1934), Qojastıñ näsili). Sodan dürlikken Şobdar şıraq alıp Bazardıñ soñına tüsedi. Kenjeğara bolısın basqarıp twrğan şağı eken Almatwlı Samırattıñ (Naqtı derekter boyınşa bwl 1875 – 1889 jıldar aralığı. – B.K.). Qolında biligi bar ol qatulanıp jazalauğa bekinedi. Basınan qiqu ketpey türtpekke qattı wşırağan Bazardıñ amalı tausıladı. Aqırı jolın tabadı qıspaqtan şığudıñ. Äygili Törtqara Janıs bige jüginedi. Älim-Şömen işinde bedeli öte joğarı, qara qıldı qaq jarğan ädildigimen düyim elge atı tanıs. Bazardıñ darınına qanıq bi onıñ arız-mwñın tıñdap, daudı şeşudiñ uaqıtın belgilepti. Sonımen ne kerek, uağdalı merzimde eki jaqtıñ şağımı tıñdalıp, kesimdi uäj aytılıptı: «Şıntay balası Estayğa Maydannıñ siñlisi Ayjan ayıp öteui bolsın!» – dep. Osı bätuağa bärisi toqtaptı. Sırğıp aylar ötedi, jıljıp jıldar ötedi. «Jaqsı adamnıñ aşuı jibek oramal kepkenşe…». Qay kezde de aqılın joğaltpağan, qarkesti Almat qart Bazarğa habar salıptı deydi birde: «Kelsin, jır aytsın!» – dep. «Kelsin, jır aytsın!» – deui de sıltau söz. Astarı – Bazarmen qayta tabısudıñ amalı-twğın. Eski künniñ bir danagöy şalı aytıptı ğoy: «Eki jaqsı qosılsa, Birin-biri qiya almas, – Eki jaman dos bolsa, Bir mekenge siya almas», – dep. Ökpesi tarqağan jırau da ağasımen jarasudıñ säti tüskenine quanadı. Biraq äldebir sebeptermen säl uaqıt ozdırıp aladı. Äytse de jolğa şığadı. Aqqwmdağı Almattıñ ordasına jetken Bazar (Aqqwm – qazir Äyteke bi audanına qarastı jer. – B.K.) tabaldırıqtan endi attap, üyge ene bergende ağalıq doq körsetken bi jorta: «Kirme, körinbe közime!» – dep aqırıp jiberipti deydi. Sonda sasıp qalğan jırau bir ayağı işte, bir ayağı sırtta: «Alayma sardar, alayma, alayma sardar, alayma», – degen sözderdi äldeneşe qaytalap barıp, azdan soñ tögilte jönelipti äri qaray:
Bolğanda ağam – Almat, jeñgem – Kümis,
Eşkimge bitken emes mwnday tuıs.
Aqırıp Almat ağam sırtqa şıqsa,
Boladı Älim, Şömen bir-aq uıs (tolıq nwsqasın qarañız: Kärten B. Şañdoz jırdıñ tolğauı-Balqı Bazar. Adyrna.kz. 28.01.2016).
Halıqtı aldap qazına izdegen emşi sımaq
Bwl oqiğa 1992 jılı 26-şı kökeginde ayında bolıptı. Özbekstandıq emşi Äbdimälik Talipov degen emşi Jabasaq auılına kelipti. Auıldıñ keñes törağası J.Şoqparov pen sol kezdegi kontorda jwmıs jasaytın auıl azamattarı barıp jağdayın bilip twrğan. Barğanda aytatın:“adam az keledi mağan, aqşa köp tüsui kerek”. Tağı birde “qasietti meşit bar jer eken, aynalısı las soñı tazartu, jöñdeu kerek”,-dedi. Sol kezde Jabasaq auıldıq keñesiniñ törağası J.Şoqparov:aynalasın azartu dwrıs. Biraq biz biıl jaña meşit salamız-degen. Sonımen 10 mamır küni sağat 3-te seansqa barsam 70-ke juıq adam jinalğan. Al Talipov joq. Sosın şamalıdan keyin kömekşisi Hasan kelip:“Talipov sırqattanıp qaldı, erteñ keliñder”-dep halıqtı taratıp jiberdi. Köñilin swrayın degen oymen qonaq üyge barğanda, emşi divanda jatır. Auırğañ adamğa wqsamaydı. Ol bir kezde: “Qazir meşitti jöñdeymin”-dedi. Auıl aqsaqaldarınıñ aytuınşa bayırğı zamanda Almat äuleti Jabasaqtağı Samırat meşitiniñ ornına altın-kümis, bağalı zattarın kömgen eken. Bwl emşi halıqtı paydalanıp sol zattardı Nauai oblısındağı Almat wrpaqtarınan bilip kelgen bolsa kerek. Twsqayta audan äkimi men orınbasarı A.Ermağanbetov, direktordıñ orınbasarı A.Birmanov, J.Şoqparov üşeui barğanda meşitti qazıp jatır eken. “Bwl jerde qwran bar, soñı alamın”-dedi. 12 mamırda Aqqwm orta mektebiniñ direktorı Baynyazov pen şofer A.Jolamanov barsa meşitti saz balşıqqa acnaldırıp, işin adam körgis etip büldirgen. Kirmek bolğan adamdardı esikten quğañ. Aqır ayağında Jabasaq auıldıq keñesi men audan basşılığı Ä.Talipovtı auıldan eriksiz quıp şığuğa mäjbür bolğan. Ol öziñe qarsılıq körsetken qızmetkerlerge jwdırıq jwmsağan. Eger nağız emşi bolsa qasietti orındı qorlamay, adamdarğa qol kötermeytin edi.(Qarañız:Emşiniñ hikayası…//1992.06.27).
Äleuetti äulet wrpaqtarı
Almat Tobabergenwlınıñ – Samırat(Şahmwrat), Töremwrat, Maqmwrat, Qosmwrat, Pirmaqan attı wldarı bolğan. Almat qazirgi Jabasaq, Aqqwmdı jäylau etip, Irğızdıñ Qaraqoğasında qıstau salğan. Balaları da äkesiniñ dara jolın jalğap, abroyın asqaqtatıp el-jwrttıñ auzıñda qalğan wlı twlğalar. Almattıñ ülken wlı Samırat Irğız bolısın basqarğan. Almat ülken wlı Samıratqa(Şahmwrat) arğı atası Tarhan bolğan şaqşaq Jänibektiñ wrpağı Mwsanıñ qızı Mamişanı ayttırğan. Halıq «Samırattıñ Aqqwmı» dep atap ketken. Jabasaq auılına 1902 jılı meşit salıp, Bwqar medresinen bilim alğan Mwqantay degen moldanı meşittiñ imanı qılıp qoyıp, balalardıñ köziñ aşqan. Keyin Töremwrat Kenjeğara bolıs basşısı bolğanda osı şıraylı ölke Aqqwm jäylauında mekendegen eken. Töremwrattıñ nemereleri Fayzolla Äbdisalamov Aqtöbeden şıqqan twñğış kino operatorı, Qazaq KSR-nıñ Eñbek siñirgen öner qayratkeri(1960)(QSE, 6-tom, 8-bet, Aqtöbe enc. 288-bet) bolsa, al Ğalımjan Äbdisalamov qazaqtan şıqqan twñğış käsibi skripkaşısı. Fayzolla men Ğalımjan sol sardar Almattıñ ekinşi wlı Töremwrat bolıstıñ nemeresi, Äbdisalamnıñ balası.
«Bekzada bolıp östi wldarı da…»
Almattan qızdarın aytpağanda, bes wl tuadı. Kişi eki wlı jastay qaytıs bolğan. Ülkeni Samwrat (1845-1922 jj.) äkeniñ el basqaru isin jas kezinen jalğastırğan, 1861 jıldan patşa ükimetiniñ qızmetinde bolıp, keyin №54, 31 distanciyalardıñ bastığı, Irğız uezindegi Qojaköl, Kenjeqara bolıstıqtarınıñ basqaruşısı, Irğız uezi bastığınıñ kömekşisi, uezd bii bolıp qırıq jıldan astam qızmet atqaradı. Öz qarjısına orısşa, mwsılmandıq mektepter, meşit saldırğan. Qazirgi Äyteke bi audanınıñ Aqqwm degen jerinen balası Samwratqa arnap, qabırğaları qarağaydan qiıstırılğan 12 bölmeli zäulim üy twrğızadı. Bwl üy turalı Seyilhan Orazımbetov ağamız bılay dep jazğan edi: «…Aqqwmnıñ swlu tabiğatına Samwrat üyiniñ (basqa da qosalqı qwrılıstarımen) arhitekturası üylestirilip salınğanğa wqsaydı. Qabırğası eñseli, töbesi qañıltırlanğan, suağarı örnektelip örilgen jılan auız tütikşeli, terezeleri aşpalı, kök şınıdan twtqası bar emen esikti bwl üydiñ sırtın töñirektiñ köktemgi reñine tüstes jasıl kök boyaumen qanıqtıra boyatsa kerek. Äsirese jazdıñ sağımdı künderinde qozıköş jerden aşıq teñizdegi kemedey mwnarlana qalqıp körinetin, bwlttı tünderde biik qabaqtıñ suğa tüsken köleñkesindey közge iligetin osı bir körinisi bölek kök üy jaylı közi körgender eljirey aytıp, körmegenderi sol aytqandı elti tıñdaydı. Sonan bolar, asıldı jasıqtan ayıra bilgen el auzınıñ äñgimeleri nebir körkem de swlu qwrılıstardı küni büginge deyin Samwrattıñ osı kök üyine teñep aytudı ürdis etken». 1905 jılı Orınborda ötken qazaq qwrıltayına qatısıp, söz söylegen. 1913 jılı Peterburgtegi Romanovtar äuletiniñ taqqa otırğanına 300 jıl tolu saltanatına Orınbor guberniyası delegaciyasınıñ qwramında qatısadı. Adal qızmeti üşin patşadan dvoryan atağımen, zerlengen qalpaq pen altın medal'men, är jıldarı Stanislav, Anna lentalarımen, kümis medal'men, basqa da bağalı sıylıqtarmen marapattalğan. Qwrmanalı aqınnıñ:
Almattan tuğan belgili,
Mınau jürgen Samwrat.
Älim-Şömen işinde,
Bäygeden kelgen tarlan at, — dep jırğa qosuı onıñ öz zamanınıñ qayratker twlğası bolğanın ayğaqtasa kerek. Almattıñ distanciya bastığı retinde qolğa alğan eñ bastı da birinşi şaruası — mal soñında köşip-qonıp jürgen halıqtı otırıqşılıqqa beyimdeu boldı. Bwnday şeşim oğan bozbala jigit şağında Orta Aziya elderimen qosa, Reseydiñ Orınbor, Orsk, Ufa qalalarında birneşe ret bolıp, qala twrmısınıñ erekşelikterin körip, boyına siñirgen kezde-aq kelgen bolu kerek. Öytkeni, eliniñ ülken-kişilerine «Orıs halqınıñ üyleriniñ säni men saltanatın körgende öz aulımnıñ irgesinen jel ürip, töbesinen tamşı ağatın üylerin esime alıp, köñilim orta tüsedi» deydi eken. Jaña lauazım sol orta köñiliniñ ornın toltıruğa mümkindik berdi. Söytip, Irğızdıñ qalıñ qopalı, mol sulı jerlerinen Töremwrat degen balasına 12 bölmeli, Äbdirazaq degen nemeresine 6 bölmeli töbesi qañıltırmen şatırlanğan qalalıq ülgidegi üyler saldırğan.Töremwrat (1848-1933 jj.) Qojaköl bolısınıñ kandidatı, Irğız uezi bastığınıñ kişi kömekşisi, Kenjeqara bolısınıñ basqaruşısı qızmetterin atqarğan. Äkesi siyaqtı ol da «Qwrmetti azamat» atağına ie boladı. Samwrat ta, Töremwrat ta Mekkege barıp, qajılıq parızdarın ötegen. Eli Samwrattı «Ülken qajı», Töremwrattı «Kişi qajı» dep ataydı eken. Mahan (1865-1933 jj.) da el biligine aralasqan, Kenjeqara bolısınıñ kandidatı, Amanköl bolısınıñ basqaruşısı bolğan. Äygili Bazar jırau 1892 jılı Almat qaytıs bolğanda qara şañıraqta otırğan wlı Mahanğa arnayı kelip:
Altekem emes edi qalıs adam,
Joq edi aq keuiline alıs adam.
Bekzada bolıp östi wldarı da,
Qızdarı kem bolğan joq hanşadan.
Artpaqşı abıroyı adamzattıñ,
Bereke twqımına darısa adam.
Eşuaqıtta etpes isin aşqaraqtıñ,
Bir tegi uızında jarısa adam… — dep köñilqos aytqan eken. Bir ayta keterlik jäyt — Almat wrpaqtarı şetterinen önerli häm qolöner şeberi bolğan. Nemereleri Abıl, Halıq, Qanilar dombıraşı, qobızşı retinde tanılıp, Irğız halıq teatrınıñ irgesin qalauşılar bolsa, Töremwrat pen Qosmwrat jäne birneşe nemereleri tigin tiguge, arba, şana, basqa da twrmısqa qajetti zattar jasaytın wstalıqqa maşıqtanğan. Abıl Mahanov Almatı filarmoniyası orkestriniñ dombıraşısı, 1936 jılı Mäskeudegi qazaq öneri men ädebietiniñ alğaşqı onkündigine qatısqan. 37-niñ qandı qasabında halıq jauı degen jalamen wstalıp, atılğan. Onıñ inisi Qani da dombıraşı, at äbzelderin jasaytın şeber, ol da 37-de wstalıp, on jılğa sottalğan. Şöberesi Äbsalamov Fayzolla qazaqtıñ twñğış kinooperatorlarınıñ biri bolsa, onıñ inisi Ğalımjan Äbsalamov elimizge Älim Almat degen esimmen belgili qazaqtıñ twñğış skripkaşısı(Jabasaqtıñ Aqqwm auılında düniege kelgen), Mäskeudegi onkündikke qatısqan. Soğıstıñ alğaşqı künderinde nemisterge twtqınğa tüsip, keyingi bükil ğwmırı şette ötken. Parij, Vena konservatoriyaların bitirip, Istanbwl simfoniyalıq orkestriniñ skripkaşısı boldı, 2018 jılı 102 jasında Türkiyanıñ Istanbwl qalasında dünieden ötti. Onıñ bwralañ joldı qiın da qızıqtı tağdırı, Mwstafa Şoqaydıñ äyeli Mariyamen analı-balalı qarım-qatınası turalı jazılğan tuğan jeriniñ bwrmalap(Qaraqoğa dep), ötirik desertaciya qorğağan Külpaş İliyasovanıñ «Älim Almat: ömiri men öneri», «Tağdır-tarih:Skripkaşı Älim Almattıñ kündelikti ömiri» attı kitabı bar. Nemeresi Rahi Mahanov soğıstan maydan dalasına bir ayağın qaldırıp, aman oralğan soñ Irğız audanında jauaptı qızmetter atqardı. Täuelsizdiktiñ nwrlı säulesi ruhani ömirimizge şuağın tökken 90-jıldarı kezinde «patşağa qızmet etip, şenin tağıp, şekpenin kigen şınjır balaq, şwbar tös» dep sayasattıñ qara tañbası tañılğan, wrpaqtarı üreymen kün keşken atasın jarıqqa şığarudıñ — almattanudıñ jolın bastağan osı ağamız bolatın. Sonday-aq zamana ızğarımen tarıday şaşılıp, özbek eliniñ Tamdı jäne özimizdiñ Almatı, Qostanay, Qızılorda, Jetiqara öñirlerinde twratın tuıstarın izdep tauıp, ağayındıq qarım-qatınastı qayta ornıqtırdı(qarañız:Rahımjan Ötemis. Alaşqa atı mälim Almat sardar…//9.08.2024. aqtobegazeti).
Sözimizdiñ tobıqtay tüyiniñ aytsaq atalğan faktilerdi negizge ala otırıp taza şıñdıqtı sizderge jetkizuge tırıstıq. Özimizdiñ közimiz jetken tañbalı tprihtı qayta jañğırtıp, keler wrpaqqa eşqanday bwrmalausız, naqtı aqparatpen bölistik. Kezinde Jabasaq öñirin jaylağan tört atalı Şömekeydiñ bas bii bolğan, biligi men parasattılığıñ eldiñ müddesine jwmsay bilgen sardar Almat Tobabergenwlı turalı köptegen derekterdi sizderge wsındıq. Kieli meken, tarihı tereñ Jabasağımızdıñ otanımızdıñ töriñde oyıp alatın ornı qanday ekeniñ jwrt nazarına jetkizu bizdiñ bastı maqsatımız. Jaynay ber Jabasağım!
Asqar Rahımjanwlı
tarihşı
Pikir qaldıru