كوز قاراس مادەنيەت رۋحانيات سۇحباتتار تۇلعالار
عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»
kerey.kz
ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق سۇحباتتاردى سۇرىپتاپ الىپ، وقىرمان جادىندا قايتا جاڭعىرتۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ وتىر. سونىمەن بۇل جولى 2006 جىلى (21 ساۋىردە) «جاس قازاق» گازەتىندە جارىق كورگەن بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم، جۋرناليست (ول كەزدە نەبارى وتىز جاستاعى) عالىم بوقاشتىڭ وسىدان تۋرا جيىرما جىل الدىندا جاريالانعان ماقالاسىن قايىرا قاعازعا قوتارىپ، ءبىراز جەرىن ىقشامداپ نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون ساناپ وتىرمىز.
ابىلاي زامانى وتكەسىن-اق رەانيماتسيادان شىقپاعان قازاقتىڭ تاريحي جادىسى ءار عاسىردىڭ باسىندا ءبىر، اياعىندا ءبىر تىلگە كەلىپ، وتارسىزداندىرۋ اتتى پرەپاراتتى تالاپ ەتىپ ساندىراقتايدى… XX عاسىردىڭ باسىندا ءبىر الاسۇرىپ جاتىپ سۇلتانماحمۇتتىڭ اۋزىمەن «الاش تۋى استىندا كۇن سونگەنشە سونبەيمىز!» دەپ سالدى. كورىپكەلدىكپەن سەنىپ ايتتى ما ەكەن، جوق الدە سولاي بولعانىن جان-تانىمەن قالاپ قانا ايتقان قايران ءسوز بە؟ بىراق كۇماندانۋعا جانە كەلمەيدى. ويتكەنى، ماعجاننىڭ جۇرەگىنە جازىلعان فورمۋلا، ياعني، «كۇننەن تۋعان عۇن ەكەنىم» راس بولسا، كۇن سونگەنشە ءوشىپ قالماۋدى عانا ويلاپ بىقسىپ جاتۋعا حاقىم جوق! مەنىڭ جانۋىم كەرەك، جارقىراۋىم كەرەك، جارىعىمدى جەر-جاھان كورۋى ءتيىس! XX عاسىردىڭ سوڭى مەن XXI عاسىردىڭ باسى وسى ءبىر ۇلتتىق يدەيا قايتا تۇلەگەن، تاريحي جادىعا جان كىرگەن كەزەڭگە اينالۋى ءتيىس ەدى. امال نە، تاريحتى وتكەن شاقتىڭ قالاۋ رايىنا سالىپ تاپسىرلەۋدەن تۇك شىقپايدى. شىعىس ەۋروپا مەن بالتىق ەلدەرى، وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ايماعىنىڭ جەكە باتىرلارى وتارلىقتىڭ قامىتىنان باس بوساتىپ، تەرىسى تۇلەگەن جىلان قۇساپ تاستاپ شىعىپ جاتقاندا ءبىز عانا ءارى-ءسارى كۇي كەشتىك، «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەپ ەسىكتەن ءوزى كىرگەن ازاتتىققا سامارقاۋ عانا «زدراستە…» دەدىك. ارى قارايعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە قىزىعى مەن شىجىعى ارالاس قانداي كۇي كەشىپ جاتقانىمىز جالپىعا ايان… ءبىر كۇننىڭ ىشىندە داليعان دالامىزدى العا سالىپ، «الەمدەگى توعىزىنشى مەملەكەت» بولىپ شىعا كەلدىك. ءتاڭىر بەرگەن ىرزىعىمىز گاز بەن مۇنايدى العا سالىپ «ەلۋىنشى بولماق» جانە ويدا بار.
ون بەس جىلدىڭ ىشىندە سول دالانى مەكەن ەتكەن ەل-جۇرتتىڭ ۋرباندالىپ كەتكەن ەشتەڭەسى جوق. حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى (تۇگەلگە جۋىعى قازاق) اۋىلدا تۇرادى. بىراق ءجىو-دەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى سول اۋىل حالقىنىڭ سانى سياقتى قىرىق توعىز پايىز بولماي-اق قويسىن، ەڭ قۇرىسا ون پايىزعا جەتپەيدى. بيىل جەتى-سەگىز پايىز كۇيىنشە قالدى. ونىڭ ەسەسىنە ون بەس جىلدىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ءتىلى كەلمەگەسىن «اسسالاۋماعالەيكۇمگە» – «زدراستەنى»، ول از بولسا الەمدىك ماسشتابتا «دا بلاگوسلاۆيت تەبيا گوسپود» پەن «شالومدى» ارالاستىرىپ «ەۋرازيالىق اكتسەنتپەن» (ديالەكت دەۋگە اۋزىم بارمايدى) سويلەگىسى كەلەتىن جاڭا ءبىر ساياسي ەليتا قالىپتاستى. وسى ءبىر جاساندى اكتسەنتتى ساياسي-ەكونوميكالىق، مادەني-الەۋمەتتىك سالانى تۇگەل قامتۋعا ءتيىس ۇلتتىق يدەيا رەتىندە كورەتىن كوپىرىك اۋىزدار كوبەيدى. بيلىك باسىنداعى اۋزى دۋالىلاردىڭ مۇنداي ماسقارا كەيىپكە ۇشىراۋى تەگىن تۇبىنەن تارتىپ بىلمەۋ، توڭىرەگىن جارىتىپ تانىماۋ شىعار، ءسىرا. قازىرگى دۇنيەجۇزىندە ساياسي-قوعامدىق، الەۋمەتىك-ەكونوميكالىق ءومىرى بارىنشا تۇراقتى ەكى جۇيە ۇزەڭگى قاعىستىرىپ كەلە جاتىر. بىرىنشىسى – جوسپارلى ەكونوميكا مەن نارىق زاندارىن، سوتسياليزم مەن ءداستۇرلى قوعام ينستيتۋتىن ۇشتاستىرعان توتاليتارلىق اپپاراتتىڭ باسقارۋ جۇيەسى. ەكىنشىسى – تەك نارىق ەكونوميكاسىنىڭ شارتتارى مەن جاھاندانۋ پروتسەسىنە جۇگىنگەن، جەكە ادامنىڭ بوستاندىعى مەن تانداۋ ەركىنە ەشكىمنىڭ قول سۇقپاۋىن قاداعالايتىن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى سالتانات قۇرعان جۇيە. اۋەلگى جۇيە ءبىر عانا قىتايدان تۇرادى. ەكىنشى جۇيەدەگىلەر: اقش-تى ميحراب قىلعان كانادا، اۆستراليا، جانا زەلانديا، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا، تايۆان، گونكونگ سياقتى «قۇبىلاسى دۇرىس ەلدەر مەن قارت قۇرلىق ەۋروپادا وداقتاسىپ وتىرعان جۇرت.
الەمنىڭ قالعان دامۋشى مەملەكەتتەرىندەگى ىشكى-سىرتقى ساياسات پەن ەكونوميكا ءبىر عانا ۇلكەن كىسىنىڭ دەنساۋلىعىنا، ءبىر عانا وتباسىنىڭ تابەتىنە، ءبىر عانا ساياسي توپتىن امبيتسياسىنا، ءبىر عانا اسكەري رەجيمنىڭ مۇددەسىنە تاۋەلدى كۇيى قالت-قۇلت ەتىپ تۇر.
بۇل ەلدەرگە مۇراتى ادال بيزنەس-ارىپتەس، ستراتەگياسى ۇزاق ينۆەستور ەكىباستان جولامايدى. ساياسي-ەكونوميكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى بارلىق قارىم-قاتىناس مۇنداي ەلدەردە جاساندى، جالعان تۇردە داميدى. الدىنداعى شاعىن عانا شارۋاسىن قورىپ، مەملەكەتتەن دانەڭە دامەتپەۋدى ۇيرەنگەن قارا جاياۋ حالىقتان باسقاسى، ياعني، ساياساتكەرى مەن زيالىسى تۋرا ماعىناسىندا سويلەپ، تۋرا ماعىناسىندا تۇسىنۋدەن قالادى. ءوزىن-ءوزى الداۋ جانرىنىڭ فارسقا اينالعان نەبىر ۇلگىلەرىن مۇنداي ەلدەردەگى باق-تان، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇجاتتارىنان كوپتەپ كەزدەستىرەسىز. سويتە تۇرا، دامۋشى ەلگە ءتان احۋالىمىز مۇشكىل ەكەن دەپ بىردەن باتىس تارىزدەس اشىق-شاشىق ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا ۇمتىلساق، ونسىز دا قۇردىمعا كەتكەلى تۇرعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز التى كەمپىردىڭ اۋزىندا اڭىز بوپ قالماقشى، جارتى عاسىردىڭ ىشىندە-اق جارىتىمسىز فولكلور ۇلگىسىنە اينالماق. ءىس بۇلايشا ناسىرعا شاپسا، تامشى قانى تامىرىندا تۋلاعان قازاق جازعى دەمالىستا بالاسىن مۇڭعۇليانىڭ بايان ولگيىنە ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياعا جىبەرىپ، سالت-ءداستۇرىن سىرتتان قىزىقتاۋعا ءماجبۇر بولادى.
ال قىتاي سياقتى ەكونوميكاسى – بۋدان، ساياسي جۇيەسى – توتاليتارلىق ەل قۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ءوزى ەتنيكالىق جاعىنان بىرتەكتەس بولۋى شارت. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى قوعامدىق ينستيتۋتتارى دا مىزعىمايتىن ەمەندەي كۇيگە جەتۋى ءتيىس. ەكونوميكاسىن تەوريالىق تۇرعىدا بولسىن نارىققا بۇرىپ ۇلگەرگەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ قىتايدىڭ جولىن ۇستانۋى و باستان قيال-عاجايىپ ەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە «قازاقستان – جاڭا قىتاي بولۋعا ۇمتىلعان ەل» دەگەن ءتارىزدى اقش-تا كۆينت، رەسەيدە يللاريونوۆ ايتىپ جۇرگەن كوپشىك ءسوز كەكەسىنگە كوبىرەك ۇقسايدى. ەندى وسى ەكى الىپ جۇيە الەمگە ەڭ كوپ تاراعان باتىس جانە حانسۋ مەنتاليتەتىن قالىپتاستىرىپ وتىر. باتىس مەنتاليتەتى – وزگەنىڭ مالىنا كەلگەن دە بارىمتاشىل، ءوز مالىنا كەلگەندە بارىنشا ساق، ءبىر قاراعانعا باۋىرمال، بىراق قۇشاعىنا ءبىر العاسىن قاپسىرا قاتىپ قالاتىن قولىنىڭ قارى قاتتى، جاھاندانعان بۇگىننىڭ اعىلشىن ءتىلدى مەنتاليتەتى.
حانسۋ بولسا – بارلاۋى كۇشتى، بارلانۋى قيىن، قانىن ىشىنە تارتقان، ءۇنسىز سەس كورسەتە بىلەتىن، زامانىن كۇتىپ جاتقان بولاشاقتىڭ قىتاي ءتىلدى مەنتاليتەتى. بۇدان باسقا مىنەزى جۇمساق بولا تۇرا جىرىندىعا اينالعان، كۇشتىنىڭ جولىن كەسپەۋدى، سويتە تۇرا الىمجەتتىككە كونبەۋدى جەتىك مەڭگەرگەن اعىلشىن مەن ۇلتتىق تىلىندە قاتار سويلەيتىن وڭتۇستىك-شىعىس ازيالىق «مىسىق مىنەزدى» مەنتاليتەت جانە بار. بۇعان اعىلشىن-فرانتسۋز ءتىلدى جاسقانشاق افريكالىق مەنتاليتەت پەن يسپان-پورتۋگال ءتىلدى دۇمبىلەزدەۋ لاتىن امەريكالىق مەنتاليتەتتى، قۇلاعۋ باعداتتى شاپقان زاماننان بەرى «ءبىزدى نە قارا باستى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋدەن شارشاپ، تىعىرىققا تىرەلگەن تاياۋ شىعىستىڭ اراب ءتىلدى جايباسار مەنتاليتەتىن، تاياۋ شىعىس پەن باتىس مەنتاليتەتىنىڭ بۋدانى – جاڭا تۇرىك (yeni turk) مەنتاليتەتىن، وزىنە ۇقسامايتىننىڭ ءبارىن نە جاۋ، نە سايقىمازاق كورەتىن، وزىنە تۇسىنىكسىز تىلدە سويلەگەننىڭ ءبارىن توپاس دەپ تانيتىن داراقى ءھام دورەكى ءورىستىلدى كەڭەستىك مەنتاليتەتتى جانە قوسىڭىز. وكىنىپ، بارماق شايناتاتىن جايت – ءدال وسى كەڭەستىك مەنتاليتەتتەن ارىلماعان قالپى ەل ەستىمەگەن «ەۋرازيالىق مىنەز» تاپقانىمىز. ءاسىلى، ۇنەمى يدەال كورىپ، ۇمتىلۋعا ءتيىس قازاقى تابيعي مىنەزىمىزدى حاكىم ابايدان ارتىق تانىعان كىم بار دەيسىز؟ اپىراۋ، بۇلاردى اينالىپ ءوتىپ، ءوز جولىمىزدى تاباتىنىمىز قايدا؟ ون بەس جىلدىڭ ىشىندە سايقىمازاق «قايراتكەرلەرى» داراقتىڭ باسىنا داراقى ۇران جازىلعان اق جايما ءىلىپ، ودان قالسا ءبىرىن-ءبىرى سوتقا بەرۋدەن اسا الماعان «ۇلتتىق يدەيا» جولىنداعى كۇرەسىمىز قايدا قالادى؟ امال نە، اتەيزم اپيىنىنا ۋلانعاندار اۋرۋىنان ايىقپاي تۇرىپ «ۇلتتىق يدەيانى» جاڭعىرتۋ تۋرالى قايتىپ جار سالسا دا، جاڭالىق اشا الماي جاتىر.
ويتكەنى، جەتپىس جىل بويى جۇرەگىمىزدى قارايتىپ، جۇلىنىمىزعا سىڭگەن ءوزىمىزدىڭ جانە دۇنيەجۇزىنىڭ تاريحىنا دەگەن بىرجاقتى، كەردەڭ كوزقاراس كوزىمىزدى تەوريالىق شەل بولىپ باسىپ تۇر. ادامزاتتىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ساحناداعى قارىم-قاتىناسىن ەكى تاپتىڭ كۇرەسى، سوتسياليستىك لاگەر مەن كاپيتاليستىك الەمنىڭ باسەكەسى دەپ قانا تۇسىنگەن كەڭەستىك بۋىن وكىلدەرى ءالى كۇنگە دەيىن سول رايىنان قايتار ەمەس.
ىقىلىم زاماننان بەرى ءاربىر يمپەرياعا يدەولوگيالىق ۇستىن بولعان، ءاربىر يمپەريالىق ۇلتقا تاريحي ميسسياسىن ۇقتىرعان، رۋحتاندىرىپ وتىرعان قۇدىرەت بار ەدى. ءبىزدىڭ سورىمىز سورپاداي قايناعان كەزەڭ سول قۇدىرەتتى جوق دەۋدەن باستالعان. جاھاندانۋعا بەيىم ەكى ءىرى وركەنيەتتىڭ – يسلام مەن حريستياندىقتىڭ (حح عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى يۋدەيلىك-حريستياندىق وداقتىڭ) جەتىنشى عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان يتجىعىس كۇرەسى دە سول قۇدىرەتكە دەگەن تالاس. بۇل باسەكە جاعرافيالىق ايماقپەن شەكتەلىپ قالعان قىتاي جانە ءۇندى وركەنيەتىنەن دە ىقپالدى، عۇمىرى كەلتە كوممۋنيستىك كەزەڭنەن دە ومىرشەڭ، دۇنيەجۇزىلىك سالىستىرمالىلىق تەورياسىنان دا ماڭىزدى. ءار عاسىردا اتاۋى دا وزگەرىپ وتىرادى. بىرىن-ءبىرى «ءىبىلىستىڭ ەلىنە»، يا «زۇلىمدىق بەلدەۋىنە» تەڭەۋگە قۇمار. ەكەۋى دە «الەمدى زۇلىمدىقتان تازارتاتىن ميسسياسىنا» سەنەدى. دۇنيەجۇزىلىك تاريحتىڭ ستسەناريى وسى ەكى وركەنيەتتىڭ اراسىنداعى تەولوگيالىق، اسكەري جانە عىلىمي-تەحنيكالىق تايتالاسقا تاۋەلدى ەكەنىنە ءشۇبا بولماسا كەرەك-ءتى. جو-جوق، كۇمانداناتىندار كوپ بولىپ شىقتى. اسىرەسە، post-كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ىشىندە جالعىز ءوزى رگو-كەڭەستىك انكلاۆ جاساۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ەلدەگى «يدەولوگتار».
XV عاسىردىڭ ورتاسىندا تۋ تىككەنى ناقتى دەرەككە ءتۇسىپ، دەربەس ەل اتانعان قازاق مەملەكەتىنىڭ بەس جارىم عاسىرلىق تاريحىنا كۇلە قاراپ جۇرگەندەر دۇنيەجۇزى تاريحىنا كەلگەندە «عىلىمي كوممۋنيزمنىڭ» ساندىراعىنا شاڭ جۋىتپايدى. «وركەنيەت اراسىنداعى نە قاقتىعىس ول؟! شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق! نەمەنە ول سونشاما؟ جيناڭدار ءبارىن وسىندا، كەڭ داستارحاندا باسىن قوسىپ، ءبىر شاۋگىم شاي، ءبىر تاباق ەت بەرىپ دەگەندەي، ستاقان قاعىستىرىپ تاتۋلاستىرىپ جىبەرەمىز! شىعارىپ سالاردا قالتاسىنا سالەم-ساۋقاتىن جانە سالساڭ كىم جىبىمەيدى. ءوزىمىز سياقتى ادام ەمەس پە؟ ماركس ايتقان «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەپ. كەرەك دەسەڭ ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىن كوپىر بولىپ جالعاپ جىبەرەتىن ەۋرازيالىق ەلمىز ءبىز! ەكى قۇرلىققا ورتاق ەۋرازيلىق وركەنيەتتىڭ نەگىزىن قالاپ جاتىرمىز. وركەنيەتارالىق قاقتىعىس جوق ەشقانداي! حانتينگتونىڭ دا، ءليۋيسىڭ دە ساندالماسىن. ءبارى سول باي مەن كەدەيدىڭ، مونوپوليست پەن جۇمىسشىنىڭ، جەر يەلەنۋشى مەن شارۋانىڭ، قاناۋشى تاپ پەن قانالۋشى تاپتىڭ كۇرەسىنەن كەپ شىعادى. كاپيتاليستىك الەم مەن سوتسياليستىك لاگەردىڭ اراسىنداعى شايقاستا تۋادى بارلىعى!».
بۇگىنگى ساياسي لەكسيكاعا سالساق، «ءبارىمىزدىن ەسەبىمىزدەن ءىشىپ-جەپ وتىرعان» دامىعان ەلدەر (G-7) مەن سولاردىڭ جابىعىنان سىعالاپ تۇرعان دامۋشى ەلدەردىڭ، ودان قالسا «جەتى جۋاننىڭ» جۋىندىسىنا تالاسىپ جاتقان ءۇشىنشى الەمنىڭ، وسى ۇشتىكتىڭ ارا-قاتىناسىنا بايلانىستى ءبارى. ءسوز ساپتاۋىمىز سول كۇيى. كەشە «كەدەيلىك جويىلسا، كوممۋنيزم ورنايدى» دەيتىنبىز، بۇگىن «كەدەيلىك جويىلسا – تەررور توقتايدى» دەيمىز. بايقاساڭىز، «بۋرجۋازيا» «وليگارحيا» بولىپ، ال «پرولەتاريات «الەۋمەتتىك دەڭگەيى تومەن توپ» بولىپ شىعا كەلدى، «كاپيتاليزمنىڭ» ورنىن «باتىس ۇلگىسىندەگى دەموكراتيا» باسسا، «ءسوتسياليزمدى» «ءبىزدىڭ ۇلگىدەگى دەموكراتيا» ىعىستىرىپ شىعاردى. «ءبىزدىڭ ۇلگىدەگى دەموكراتيانىڭ» تامىرى قايدا ەكەنىن ءبىلىمدىنىڭ ءىشى سەزeر. بۇل سالاداعى لەكسيكامىزدىڭ رەسەيدىڭ ساياسي تىلىنە ەڭ جاقىن ديالەكت رەتىندە دامىپ كەلە جاتكانىن كىم بىلمەيدى؟
«حالىق – قۇدايدىڭ ءبىر اتى دەيدى قازاق. راسىندا دا سولاي. ارابشادان اۋدارعاندا «جاراتۋشى» دەگەن سيپاتىن اشادى. سول حالىقتىڭ توبەلىن ءبىر الدا، تورىسىن ەكى الدا، بىراق ءھامماسىن ۇنەمى الداي المايسىڭ عوي؟ «ءوز دەموكراتياسىن ءوزى جاساپ العان» ەلدىڭ وزىنە ءتان جوعارىدان جوبالانعان ۇلتتىق، يا مەملەكەتتىك يدەياسى دا «جاڭا تۇرىكشىلدىك» پەن «اراب ءسوتسياليزمى» سياقتى جاساندى، ءھام اسەرسىز، «ورىس ستاندارتى» سياقتى داڭعوي ۇعىم بولىپ قالا بەرەدى. «كوممۋنيزم ەلەسىن» كوزدەن تاسا قىلعىسى كەلمەيتىن «ءبىزدىڭ ۇلگىدەگى دەموكراتيا» ەشقاشان شىنايى ۇلتشىلدىق پەن اعارتۋشىلىققا، ادىلەت پەن تازالىققا باستاپ بارا المايدى. بارعىسى دا كەلمەيدى. مىنە، وسىلايشا ەسكى تەرميندەر وزگەرگەن. وڭدەلگەن. بىراق جوندەلمەگەن. «كوممۋنيزمدە دۇكەن اشىق تۇرادى. ساتۋشى بولمايدى. قالاعان زاتىندى تەگىن الىپ جۇرە بەرەسىڭ» دەگەن سوزگە ءوز اتامنىڭ دا، ناعاشى اتامنىڭ دا سەلت ەتكەنىن كورگەنىم جوق. سەلكىلدەپ كۇلگەنىن كوردىم. ال بۇگىن ءجيى ەستيتىن «ەسەبى تۇگەل ەلۋ ەل بار. ەسىگىنە جاقىن تۇرمىز. ەبىن تاۋىپ ىشىنە كىرسەك، ەل قاتارلى ءىشىپ-جەيمىز» دەگەن ءسوز الگى كۇلكىنى كوز الدىما كەلتىرەدى. نەگە؟ ەشبىر زاماندا «قارىنىڭ توق بولادى. كويلەگىڭ كوك بولادى. قاتىنىڭ قوينىڭدا بولادى. اتىڭ استىڭدا بولادى» دەگەن «ۇلتىق يدەيا» قازاقتىڭ قانىن قىزدىرعان ەمەس. «جەرىم تۇل بولادى، ءدىن ۇستاۋىم مۇڭ بولادى، ءتىلىم جىم بولادى، قاتىن-بالام كۇڭ بولادى» دەگەن قاۋىپ قانا قامشىلاپ تۇردى نامىسىمىزدى. سوندىقتان دا تۋعان جەرىمدى، ءداستۇرلى ءدىنىمدى، انا ءتىلىمدى، مادەنيەتىمدى مانسۇق ەتىپ، كىرىپتار قىلىپ، «دامىعان ەلۋ مەملەكەتتىڭ قاتارىن دا» ەلۋىنشى، ءجا ءتىپتى قىرىق توعىزىنشى بولىپ رازى كەيىپتە تۇرعانشا كيە ۇرسىن، ارۋاق اتسىن مەنى!» دەمەي مە قازاق شالعا مىنەزى تارتىپ تۋعاندار؟
ۇلتتىق يدەيانى ءىشىپ-جەۋگە بايلاۋ «بۇقارانى ءتيىمدى تۇردە باسقارۋدىڭ» ءبىز بويلاي المايتىن تەرەڭ ستراتەگيالىق ءادىسى شىعار، بالكىم؟ بىراق حالقىڭدى تاريح ساحناسىنداعى ەشكىمگە ۇسامايتىن تاعدىرىنا ۇڭىلتۋدەن، سەندىرۋدەن ارتىق كانداي ۇلتتىق يدەيا بولۋى مۇمكىن؟!!
تاريحي تۇرعىدان كەلسەك، كۇنى كەشە عانا ۇلىق ۇلىس ىدىراپ، رەچ پوسپوليتا السىرەپ جاتقان تۇستا نوۆگورودتى ساياسي ساحنادان تايدىرىپ، ۋكراينا مەن سمولەنسكىنى وزىنە قاراتىپ رەسەي اتانعان كورشىمىزدىڭ بودانىنا اينالماس بۇرىن ەجەلگى قازاق ورداسى كىم ەدى؟ ەڭ اۋەلى مۇسىلمان الەمىنىڭ ءبىر بولشەگى ەدى. سوسىن بارىپ سانى بويىنشا وسمانلىدان كەيىن ەكىنشى تۇرعان تۇركى تەكتىلەردى ورتالىق ازياداعى تورەسى ەدى. دوناي مەن التايدىڭ اراسىن بيلەگەن جوشى ۇلىسىنىڭ مۇراگەرى ەدى. وتىراردىڭ كىتاپحاناسىن باعداتتىڭ ءبايتۋل حيكماسىنا (الەمدەگى العاشقى عىلىم اكادەمياسى) جالعاعان، تۇركىستاننان تورتكۇل دۇنيەگە رۋحانيات ساۋلەسىن شاشقان جەرۇيىق-تىن.
قوجا احمەت ياساۋيدىڭ دارگەيىنەن باتا الىپ شىققان شاكىرت بىتكەن بيىك وسمان داۋلەتىندە دە، ۇلى مونعول يمپەرياسىندا دا، ماملۇكتىڭ مىسىرىندا دا امىرشىنىڭ رۋحىن قايراعان ساراي تاربيەشىسى بولدى. مازارى انكارانىڭ تۇبىندە قالعان مەيرام قاجى، سوناۋ بانگلادەشتەگى بەنگالدىڭ بەتىن قۇبىلاعا بۇرىپ بارىپ سيلحەتتە جاي تاپقان شاح دجالال – تۇركىستاننان شىققان كوپ شاكىرتتىڭ بىزگە ءمالىمى عانا. «ۇيدە تۋىپ، تۇزدە ولگەن»، ازىرەت سۇلتاننىڭ ىرگەسىندە جاتۋدى ءجون كورگەن حاندارىم قانداي ەدى؟ سوزگە توقتاعان باتىرىم، ءسوز تابا العان ءبيىم قانداي ەدى؟ سانانى وتارسىزداندىرۋ «شەر تولقىتىپ شىعارعان وي تۇبىندەگى ءسوز»، ياعني، اسا اۋقىمدى مادەني ساياسات ارقىلى تاريحي جادىنى تىرىلتۋدەن باستالۋى كەرەك بولاتىن. بۇل تاريحي ميسسيانى ورىنداۋ ءۇشىن مەملەكەتىمىز ەڭ اۋەلى مادەنيەت جانە اقپارات كەڭىستىگىن بۇتىندەۋى ءتيىس ەدى. اسىرەسە، ۇلتتىق يدەيانى ىممەن ۇقتىراتىن ءىرى باق-قا، كينو جوبالارعا، مۋلتيپليكاتسيالىق انيماتسيالىق فيلمدەرگە ءزارۋ بولاتىنبىز. ىشكى ىستەر جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالالارى اربىردەن سوڭ وسى ەكى كەڭىستىكتى سىرتقى ىقپالى مەن ىشكى بۇلىكتەن قورعاۋشى رەتىندە كورىنۋى كەرەك-ءتىن.
امال نە، سىرتقى ساياساتتاعى كوپۆەكتورلىق ىشكى ساياساتقا جۇققان ساتتەن باستاپ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ۇياسىنا انارحيا جۇمىرتقا سالاتىنىن پارىقتامادىق.
«قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ باستى بەلگىسى كوپۇلتتىلىق يدەياسى» دەپ شۋلادىق. سول «كوپ ۇلتتىڭ» پاتريوتتىعى قانداي دارەجەدە دەگەن تەرەڭ الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جاسالعان جوق. ءتۇرى قازاقتان بولەك كورىنسە، سانى ەكىدەن اسسا بولدى ۇلتتىق-مادەني ورتالىق اشىپ بەرۋ، «قازاقستان حالىقتارى» اتتى البوم-كىتاپتارعا قازاق حالقىنىڭ ءوزى (!) كىرمەي قالىپ جاتۋى ەلىمىزدەگى مەملەكەت قالىپتاستىرۋشى وزەك ۇلتتىڭ ءرولى ابدەن السىرەگەنىن كورسەتەدى. بەدەلدى ءبىر باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندەگى ءبازبىر قىزمەتكەردىڭ: «ءبىز – كوپۇلتتى مەملەكەتپىز. ءبىزدىڭ ەلدە 130 ۇلت تۇرادى» دەپ وزەۋرەگەنىن كورىپ: «جوق، قاتەلەسىپ تۇرسىز. ءبىزدىڭ ەلدە 131 ۇلت تۇرادى» دەپ سالادى. الگى شەنەۋنىك قايران قالىپ: «مەن بىلمەيتىن ول قانداي 131-ءشى ۇلت؟» دەيدى. سوندا جاڭاعى رەداكتور: «ءا، ەستىمەگەن ەكەنسىز عوي. كەشە جامبىل وبلىسىندا ەكى قاپ ماريحۋانا ارقالاعان ءبىر پۋشتۋن قىرعىز-قازاق شەكاراسىنان ءوتىپ، رەسەيگە بارا جاتقاندا ءبىزدىڭ تەرريتوريادا ۇستالىپتى. 131-ءشى ۇلتتىڭ وكىلى سول بولادى» دەگەن. بۇل اڭگىمەنى ۇلتارالىق ارازدىق تۋدىرۋ ءۇشىن ايتتى دەۋ قيسىنسىز. مەنىڭشە، مەملەكەت قالىپتاستىرۋشى نەگىزگى ۇلتتىڭ بەدەلىن اياق استى قىلىپ، ءتىلى مەن مادەنيەتىن ءوز جەرىندە وگەي ەتۋ، وزگەنىڭ الدىندا ۇنەمى قىسپاققا الۋ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە جاڭاعى «قازاقستاندىق ۇلتتىڭ» باسىنا جاي تۇسىرەتىن «جارىم ەس جاقسىلىق» («مەدۆەجيا ۋسلۋگا») بولىپ شىعادى. مۇنداي سولاقاي ساياسات ۇلتارالىق ارازدىق تۋدىرۋشى باستى فاكتوردىڭ ناعىز ءوزى.
ۇلتتىق يدەياسى ايقىندالعان بىرتەكتى قوعام قۇرۋعا ۇمتىلعان جاعدايدا قازاقستان ءوزىنىڭ الپىس پايىزىنا تەڭ ەڭ ءىرى ەتنيكالىق توبىنا، ەڭ نەگىزگى ساياسي سەگمەنتىنە، ياعني، قازاق ۇلتىنا يەك ارتۋى ءتيىس ەدى. ماسەلە تەك يەك ارتۋعا ەمەس، قازاق ۇلتىن وتار- سىزداندىرىپ، جاپپاي اعارتۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا، بەرىسى بەس، ارىسى ون جىل ىشىندە شەتتەگى قازاقتاردى بارىنشا كوپ كوشىرىپ اكەلۋگە سايادى. اسىرە «قازاقستانشىلدار» ويلاپ تاپقان «سىرتتان كەلگەن قازاقتىڭ دەنى تىڭشى» دەگەن لاعىنەت اتقىر قاسكوي تەوريانى پارلامەنتتە جايباراقات تالقىلاپ وتىرا بەرەتىن سۇيىق قانىمىزدى وسى جولمەن عانا تازارتا الامىز. سويتە تۇرا، ۇلتتىق يدەيا جاعىنان بىرتەكتى ەلگە اينالۋدىڭ باستى شارتى ەلدى جاپپاي قازاقتاندىرۋ، دەمەك، قازاق ەمەستەردى قىسىم كورسەتۋ ارقىلى ازايتۋ دەپ ءتۇسىنۋ قاتە. قازاق ەمەستەر قازاقى ورتاعا، قازاق مادەنيەتىنە شىنايى ەلىتەتىندەي ساياسي-الەۋمەتتىك، مادەني-گۋمانيتارلىق ينتەگراتسيانىڭ ءادىل تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ ءلازىم. اۋەلى «قازاق ەتنوتسەنتريزمى» مەن «قازاق لينگۆوتسەنتريزمى» ۇعىمدارى ناقتى ساياسي ۇعىمعا اينالۋى كەرەك. بۇعان جەتۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار — «قازاق بيلىگىنىڭ» ءوزى تازارۋى كەرەك، «قازاق بيلىگىنىڭ» ءيميدجى يمانتارازى كەيىپكە كىرۋى قاجەت. زاڭ شىعارۋشى مەن زاڭنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋشى بيلىك تارماعى «تۋرا بيدە تۋعان جوق، تۋعاندى بيدە يمان جوق» پرينتسيپىنە، ال اتقارۋشى بيلىك تارماعى «حاننىڭ مالى قازىنانىڭ مالى» پرينتسيپىنە قايتادان مويىنۇسىنبايىنشا تەگىڭنىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىنە كىمدى يلاندىراسىڭ. باتىس ەۋروپانى يمميگرانتتاردىڭ استىندا قالدىرعان قۇدىرەت – وسى ەكى قاعيدانى قولدانىپ، ءھام قاداعالاپ وتىرعانى ەمەس پە؟
ال ءدال قازىر ىشتەن دە، سىرتتان دا كوز قاداعان سىنشى جۇرت «قازاق بيلىگى» دەپ نەنى تۇسىنەدى: ۇلتتىق يدەيا جاعىنان العاندا بۇگىنگى «قازاقتىڭ ساياسي ەليتاسى» – كەڭەستىك كىزىلكوز تەررور ۇرەيىن ۇشىرىپ، جىگەرىن قۇم قىلعان، نامىسىن شۇلعاۋ ەتىپ وراپ، كەۋدەسىن ۇلتاراق قىپ تاپتاعان، وتارلىق سانا سۇيەگىنە شەيىن سىڭگەن، كەشە كەدەيلىگىن، بۇگىن بايشىكەشتىگىن ماقتان تۇتاتىن وكتەم جۇيەنىڭ وتىرىك مادەنيەتى، اسىرەسە، جاي سويلەمگە جيىرما بوقتىق قوسىپ سويلەيتىن دورەكى ءتىلى جەتى ۇرپاعىنا جەتەرلىك بولىپ ءاربىر مولەكۋلاسىنا جابىسىپ قالعان، وتكەن تاريحى كەم دەگەندە مىڭ سەريالى تەلەحيكايا بولسا، سونىڭ توعىز ءجۇز توقسان توعىزى تاريحي جادىنان جويىلىپ، ەڭ سوڭعى، «قازاقتى ادام قىلعان سابەت» اتتى ستسەناريى كاليمادان ارتىق ويىنان شىقپايتىن، تىلىنەن تۇسپەيتىن توپ. ساياسي-ەكونوميكالىق ستراتەگياسى جاعىنان كەلگەندە بۇگىنگى «قازاقتىڭ ساياسي ەليتاسى» دەگەنىمىز جەكەمەنشىك بيزنەس-سەكتوردى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ شارۋاشىلىق ءبولىمى دەپ تۇسىنەتىن، مەملەكەتتىك قىزمەتتە وتىرىپ كەز كەلگەن ىرى بيزنەس جوبانىڭ ۇلەسىنە كىرۋ – مەملەكەتتىك كەپىل دەپ تۇسىندىرەتىن ەكس-پارتنومەنكلاتۋرا! ەڭ قاتەرلى دەرتتىڭ سيمپتومى وسى نومەنكلاتۋرانىڭ تىلىندە تۇر. ءتىل – ۇلتتىڭ نەگىزگى ايقىنداۋىش فاكتورى، يندەنتيفيكاتورى، مىنەزى. بيلىك قاي ۇلتتىڭ تىلىندە سويلەسە، سول ۇلتتىڭ مىنەزىن بويىنا سىڭىرەدى. مىنەزى ابدەن اينىعان كۇن قاعىنان جەرىگەن قالپى «اعا ۇلتتىڭ» قۇرامداس بولىگىنە اينالۋدى اڭسايدى. ءبىز تۇرماق شىعىستاعى الىپ كورشىمىزدىڭ حالقى ساياسي ليدەرى اۋىسقان كەزەڭ «پودموسكوۆنىە ۆەچەرانى» ايتپايتىن، ماسكەۋدە وقىماعان، رەسەي دەگەندە ساعىنىشى سازىپ تۇرمايتىن ساياساتكەر كەلدى بيلىككە» دەپ جاتتى. ونىڭ قاۋپى مەن ءبىزدىڭ سەلقوستىعىمىز سالىستىرۋعا كەلە مە؟ ەندەشە نەگە بەيقامبىز؟ ءدىني فيلوسوفيانىڭ الىبى تولستويدىڭ ءوزىن «ورىس توڭكەرىسىنىڭ ايناسىنا» اينالدىرىپ جىبەرگەن قىزىل تەرروردىڭ يدەولوگياسى ورىس مادەنيەتىن ءتاۋىر تالقاندادى. ونى جاساندى «كەڭەستىك مادەنيەتكە» اينالدىرىپ، جەككورىنىشتى قىلدى. ءبىر قىنجىلاتىن جايت، قازىرگى كرەملدىڭ سول قاتەلىكتى تۇزەپ، «كۇمىس عاسىردىڭ» عاجاپ ءۇنىن قايتا سىڭعىرلاتۋعا كۇش سالىپ جاتقانى شامالى. البەتتە، «جەتى جۋانعا سەگىزىنشى ارىق» بولىپ قوسىلعىسى كەلەتىن («مى وستاەمسيا چلەنوم بولشوي ۆوسمەركي دليا توگو، چتوبى ونا نە پرەۆراتيلاس ۆ سبوريششە جيرنىح كوتوۆ» دەگەن پۋتيننڭ ءوز ءسوزى) رەسەي ءوزىن ەڭ قۇرىسا «قيالي ەۋرازيالىق قۇرلىقتىڭ» بىردەن-ءبىر ىقپالدى مەملەكەتى رەتىندە سەزىنگىسى كەلەدى. سول سەبەپتى ورتالىق ازياداعى مادەنيەت كەڭىستىگىندە ىقپالىن ءبىر مىسقال بولسىن جوعالتقىسى جوق. ماسكەۋ ءۇشىن ۋكراينانى قايدام، بىراق «قازاقستانداعى مادەني جانە اقپاراتتىق ەكسپانسيام السىرەپ كەتتى-اۋ» دەپ قايعىرۋعا ەش سەبەپ جوق. مۇنداي سۇراق تۋماۋى ءۇشىن رەسەيدىكىنەن گورى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ورىندارى كوبىرەك ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتىر. مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى شەكارامىزدى ايقىنداپ الماي تۇرىپ جاھاندانۋ پروتسەسىنە قۇشاق جايعان ءتۇر تانىتۋ، الدەقاشان جاھاندانىپ كەتكەن ءىرى باق-تىڭ باسىن قوسىپ، جوعارىدا ايتىلعان جابايى تاسىلمەن «تاتۋلاستىرىپ جىبەرۋگە تىرىسۋ»، كومپليمەنتتى سۇراپ الۋ (كەيبىردە ساتىپ الۋ) بىزگە ابىروي اپەرمەيدى، كەرىسىنشە قاتەر توندىرەدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە كەز-كەلگەن ينتەگراتسيالىق پروتسەسس اۋەلى تار شەڭبەردە ءپىسىپ-جەتىلسە عانا ومىرشەڭ بولادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋزىنان ارا-تۇرا شىعىپ قالاتىن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ يدەياسى ءبىز ءۇشىن ەۋرازيالىق وداقتان دا، «الەمدىك دىندەردىڭ ءاربيترى بولۋ» مارتەبەسىنەن دە ماڭىزدى. ورتالىق ازيادا ەڭ اۋەلى مادەني ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋ جاھاندانۋ عاسىرىندا جانىمىزدى ساقتاپ قالۋعا سەپ بولار ەدى. نەگە؟
جىل سايىن ازايىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق تىلدەردىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭدايتىن قايراتكەر سويلەۋشىسىنىڭ سانى ءجۇز ميلليوننان ارەڭ اساتىن وتىز شاقتى تۇركى تىلدەرىن وڭتايلانعان، ورتاق ءبىر ەملە، ءبىر قاعيدا، ءبىر الىپبيگە كوشىرۋ جايىن كوبىرەك ويلار ەدى. ال قازاق ءتىلىنىڭ ءوزى رەسمي قۇجات تۇرىندە، مەملەكەتتىك بەلگى رەتىندە ەملەسى بەكىپ، تولىق ورفوگرافيالىق سوزدىگى شىقپاي تۇرىپ جان-جاقتى عىلىم، ءھام اقپارات تىلىنە اينالا المايدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى «دامىتۋعا» ءبولىنىپ جاتقان جۇقالتاڭ قارجىنىڭ وزىنەن اتى زور. ءار وبلىستا ءبيتىن سىعىپ، قانىن جالاپ وتىرعان ءتىل باسقارمالارى استانا الاقانىن ىسقىلاپ ىسكە كiرiسپەيىنشە بەيقام وتىرا بەرۋگە بەيىل. ولاردىڭ قۇزىرىندا ەشتەڭە جوق. سول سەبەپتى قازاق ءتىلىنىڭ «سۇيكىمدى بەينەسىن»، عىلىمي تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋ، قازاقستاننىڭ مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىگىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ، ءداستۇرلى قوعام ينستيتۋتتارىن قولدان كەلگەنشە ناسيحاتتاۋ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور مىندەت رەتىندە مەملەكەتتىك ساياساتقا اينالمايىنشا ءبارى بوس ءسوز كۇيىنشە قالادى. دەموكراتيالىق جۇيەگە، ازاماتتىق قوعامعا ءبىرجولا بەت بۇرعان ەل رەتىندە كەز-كەلگەن ستراتەگيامىزعا، مادەني-اقپاراتتىق ساياساتىمىزعا ەشكىمدى كۇشپەن يلاندىرا المايمىز. قولدانا الاتىن جالعىز قارۋىمىز – باق. ونىڭ ىشىندەگى ەڭ قۋاتتىسى تەلەديدار. بۇل جەردە دە ءبىز نامىستى قولدان بەرىپ وتىرمىز. تەلەارنالاردىڭ تۇگەلى دەرلىك ءورىستىلدى. جانە اينالدىرعان ەكى-ءۇش ساياسي توپتىڭ ءوزارا ءبولىپ العان قولشوقپارلارى. تاۋەلسىز دەگەن تىركەسى بار تەلەارنالار، كەرىسىنشە، قۇرىلتايشىسىنا ەڭ تاۋەلدى باق رەتىندە تانىلىپ بولدى. بۇلاردىڭ تەلەونىمدەرى قاي ەلدىڭ ساياساتىن، قاي ۇلتتىڭ قۇندىلىعىن ناسيحاتتايتىنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
وسى كەمشىلىكتى شاما-شارقىمشا تولتىرامىن دەگەن يگى نيەت 2001 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاليكالىق تەلەراديوكورپوراتسياسىنا ەسەتجان قوسىباەۆ پەن عالىم دوسكەن باستاپ كەلگەن شىعارماشىلىق توپتىڭ اياق الىسىنان بىردەن بايقالدى. «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى مەن «قازاق راديوسىنىڭ» تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارى ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا «فەوداليزمنەن كاپيتاليزمگە ءبىر-اق سەكىردى. بىراق «قازاقستاندىق يدەيانىڭ» جانكۇيەرلەرى ازاتتىق كەزەڭىندە تۇڭعىش رەت ەفيرگە شىعا باستاعان ۇلتتىق تەلەجوبالاردىن اۆتورلارىن جۇنشە تۇتكىسى كەلدى. ءارتۇرلى ارانداتۋ ارەكەتتەرىنە باردى، لاڭ سالدى. كەلە-كەلە بۇلارعا بيلىكتىڭ توڭىرەگىندەگى تاعى بىرنەشە ينتريگانت توپ قوسىلدى. ودان قالسا «ابايدىڭ سوزدەرىن ۋاعىزعا كىرگىزە المايمىز. ول كىسىنىڭ ءدىني ءبىلىمى جوق» دەگەن سياقتى «افوريزمدەردى» قارشا بوراتىپ، بار بىلەتىن اتەيستىك تەرمينولوگياسىن شاريعاتپەن قابىستىرا الماي ماسقارا بولىپ وتىرعان «№1 مۇسىلمانىمىز»، ساياسات پەن ءدىن ماسەلەسىنە كەلگەندە ءالىپتى تاياق دەپ تۇسىنبەيتىن ساۋاتسىز انونيم جازعىشتار قوسىلدى. اباي ايتاتىن «دۇشپاندىعى – كەيىس ەمەس، كۇندەستىك» مۇنداي پاقىرلاردىڭ قۇداي الدىنان جارىلقاسىن! مۇحتار ماعاۋين اعامىزشا ايتار بولساق: «يماندى بولسىن»! بۇل تاقىرىپقا قاتىستى كوپ ايتىلدى، كوپ جازىلدى. جەلدىڭ قايدان، قالاي، قايتىپ سوعاتىنىن كوزى قاراقتى جۇرتتىڭ ءىشى جاقسى سەزەدى. قانداي جالا جابىلسا دا، «قۇدايدان قايتسىن!» دەيمىز. «جۇيەسىز ءسوز يەسىن تابادى». حوش، «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى مەن «قازاق راديوسى» شاعالاسىنا دەيىن ورىسشا شاڭقىلدايتىن تەلەگەي-تەڭىز قازاقستاندىق اقپارات ايدىنىنداعى جالعىز قازاقى ارال ەدى. جاقىندا بۇل ارالعا دا «قازاقستاندىق يدەيانىڭ» تۋى تىگىلدى. «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىن شىن مانىندە تۇلەتكەن، ستۋديادا كەش باتىرىپ، ءتۇسىرۋ الاڭىندا تاڭ اتىرىپ، تالماي ىزدەنۋمەن بولعان، شىعارماشىلىق تالانتى توڭىرەگىن ءتانتى ەتكەن عالىم سىندى ازامات اعام تۋرالى، جىلقىشى، ءھام ەرتەكشى دوسكەن شالدىڭ بار جاقسى قاسيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر قازاق تۋرالى ايتپاي قالۋدى نامىسسىزدىق دەپ بىلەمىن. عالىم دوسكەننىڭ باسقارۋ كەزەڭىندەگى «قازاقستان» رەسپۋبليكالىق تەلەراديوكورپوراتسياسىنداعى بارشا يگى وزگەرىستى ەكى جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا تۇگەل تارقاتىپ شىققانمىن. دوسكەن سياقتى مەملەكەتشىل ازاماتقا قاتىستى قازاق مادەنيەتىنىڭ تۋ سىرتىندا وتىرىپ وكىم شىعارعىش، ۇلتتىق مادەني كەڭىستىككە قاتىسى شامالى پەندەگە وسىنداي ماڭىزدى سالانىڭ تىزگىن-شىلبىرىن ۇستاتۋدىڭ نە سىرى بار؟ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كۇماندى ساۋال وسى. پرەزيدەنتىمىزدەن ءادىل تورەلىك تىلەگەن كوپ سۇراقتىڭ ءبىرى.
2001 جىلدىڭ جەلتوقسانى. ازاتتىقتىڭ ون جىلدىعى قارساڭىندا پرەزيدەنتتەن سۇحبات الۋعا دايىندالىپ وتىرمىز. عالىم دوسكەن قاي كەزدەگى ادەتىمەن ويعا كەلمەيتىن تىڭ ۇسىنىستار ايتادى. جارىق ءتۇسىرۋدىڭ قاتپارى كوپ تاسىلدەرى مەن وپەراتوردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى رەجيسسەرلىك شەشىمدەرى ءوز الدىنا. «تەلەديداردا پرەزيدەنتتىڭ سوزگە قۇلاق قويۋشى، داتقا نازار سالۋشى بەينەسى جوعالىپ بارا جاتىر، كوپشىلىك تەلەارنالار مەملەكەت باسشىسىن سيرەك جىمياتىن، تەك ۇرسىپ سويلەيتىن، زەكىپ ايتاتىن، ءوز سوزىنەن باسقا ەشتەڭەنى ەستىمەيتىن ادام رەتىندە كورسەتۋگە بەيىم» دەيدى. سوندىقتان دا مەن سۇحبات الىپ وتىرىپ سۇراقتى ۇزاقتاۋ قوياتىن بولدىم. ءتىپتى ءادىل بيلەۋشى تۋرالى كىشىگىرىم حيكايا ايتىپ ۇلگىردىم. سول ءبىر قىرىق ءۇش مينۋتقا سوزىلعان تەلەكورسەتىلىمدەگى جەتى ساۋالدىڭ القيسساسى دا دوسكەننىڭ ويىندا تۋعان ەدى.
«پرەزيدەنت مىرزا، قازاق تاريحىنا كوز سالىپ وتىرساڭىز، كەرەي مەن جانىبەكتىڭ زامانىنان باستاپ، ءاربىر حاننىڭ وزىنە ءتان كەزەڭى، ەل باسقارۋ قولتاڭباسى قالىپتاسىپتى. قاسىم حاننىڭ «قاسقا جولى بولسىن»، ەسىم حاننىڭ «ەسكى جولى» بولسىن، ءاز-تاۋكەنىڭ تۋى بيىك تۇسى بولسىن، ابىلايدىڭ الاساپىران ۋاقىتى بولسىن، كەنەسارىنىڭ زار زامانى بولسىن، قوناەۆتىڭ قيىن وتكەلى بولسىن. ءوزىڭىزدى ءبىر ءسات بولاشاقتىڭ تاريحشىسى رەتىندە سەزىنىپ، «نازارباەۆ كەزەڭىن» قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟»
ون جىلدىق مەرەكەنىڭ قارساڭىندا وتىرعان پرەزيدەنتتىڭ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرگىسى كەلمەگەن. ساۋالدى اينالىپ وتكەن. ون بەس جىلدىق مەرەيتويدىڭ الدىندا سول سۇراقتى تۋرا ماعىناسىندا قايتا قويۋعا ءماجبۇرمىز:
«اللا جار، پرەزيدەنت مىرزا! دارەجەڭدى ارتىق ەتكەن تاڭىرگە ماداق! تاعىڭا بايلانعان باعىمىزدى توبەمىزگە تۇتتىق! دات، تاقسىر! سۇرايتىن ءسوزىم بار. بىزگە مىنانى ۇقتىرعىن: قىرىق جىل قىرعىندا رۋحىمنىڭ وزەگىنە تالشىق بولىپ، بۇگىنگە امان الىپ شىققان ۇلتتىق نامىسىمدى، قۇنى – بەس جارىم عاسىر بويى توگىلگەن قان مەن تەرگە تەڭ اماناتتى قول-اياعىم بوساعان زامان قولدان بەرىپ وتىرعانىم قالاي؟!!! ەرتەڭ ءتاڭىرى الدىندا، بۇگىن قازاق الدىندا قانداي جاۋاپ ايتپاقسىڭ؟!!! «ءبىر شىلبىردى بەردىك ساعان، بەرگەن سوڭ قايتىپ بۇزىلماق جوق». ەندەشە، سەن دە بۇزىلما!!! قازاققا كەرەگى – ءبىر ءتاڭىرى، ءبىر قاعان، ءبىر جۇرەك! ول جۇرەكتىڭ ءتىلى – قازاق، قۇبىلاسى – قاعبا، تەگى– كوك ءبورى، جۇلدىزى – كۇن! وسىدان اينىماساڭ، الاش سەنىكى!»
«جاس قازاق» گازەتى، 2006 جىل
پىكىر قالدىرۋ