Köz qaras Mädeniet Ruhaniyat Swhbattar Twlğalar
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»
kerey.kz
Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq swhbattardı swrıptap alıp, oqırman jadında qayta jañğırtudı dästürge aynaldırıp otır. Sonımen bwl jolı 2006 jılı (21 säuirde) «Jas qazaq» gazetinde jarıq körgen belgili şığıstanuşı ğalım, jurnalist (ol kezde nebäri otız jastağı) ĞALIM BOQAŞTIÑ osıdan tura jiırma jıl aldında jariyalanğan maqalasın qayıra qağazğa qotarıp, biraz jerin ıqşamdap nazarlarıñızğa wsınudı jön sanap otırmız.
Abılay zamanı ötkesin-aq reanimaciyadan şıqpağan qazaqtıñ tarihi jadısı är ğasırdıñ basında bir, ayağında bir tilge kelip, otarsızdandıru attı preparattı talap etip sandıraqtaydı… XX ğasırdıñ basında bir alaswrıp jatıp Swltanmahmwttıñ auzımen «Alaş tuı astında Kün söngenşe sönbeymiz!» dep saldı. Köripkeldikpen senip ayttı ma eken, joq älde solay bolğanın jan-tänimen qalap qana aytqan qayran söz be? Biraq kümändanuğa jäne kelmeydi. Öytkeni, Mağjannıñ jüregine jazılğan formula, yağni, «Künnen tuğan Ğwn ekenim» ras bolsa, kün söngenşe öşip qalmaudı ğana oylap bıqsıp jatuğa haqım joq! Meniñ januım kerek, jarqırauım kerek, jarığımdı jer-jahan körui tiis! XX ğasırdıñ soñı men XXI ğasırdıñ bası osı bir wlttıq ideya qayta tülegen, tarihi jadığa jan kirgen kezeñge aynaluı tiis edi. Amal ne, tarihtı ötken şaqtıñ qalau rayına salıp täpsirleuden tük şıqpaydı. Şığıs Europa men Baltıq elderi, Oñtüstik-Şığıs Aziya aymağınıñ jeke batırları otarlıqtıñ qamıtınan bas bosatıp, terisi tülegen jılan qwsap tastap şığıp jatqanda biz ğana äri-säri küy keştik, «Assalaumağaleyküm!» dep esikten özi kirgen Azattıqqa samarqau ğana «Zdras'te…» dedik. Arı qarayğı on bes jıldıñ işinde qızığı men şıjığı aralas qanday küy keşip jatqanımız jalpığa ayan… Bir künniñ işinde daliğan dalamızdı alğa salıp, «älemdegi toğızınşı memleket» bolıp şığa keldik. Täñir bergen ırzığımız gaz ben mwnaydı alğa salıp «eluinşi bolmaq» jäne oyda bar.
On bes jıldıñ işinde sol dalanı meken etken el-jwrttıñ urbandalıp ketken eşteñesi joq. Halıqtıñ teñ jartısı (tügelge juığı qazaq) auılda twradı. Biraq JİÖ-degi auıl şaruaşılığınıñ ülesi sol auıl halqınıñ sanı siyaqtı qırıq toğız payız bolmay-aq qoysın, eñ qwrısa on payızğa jetpeydi. Biıl jeti-segiz payız küyinşe qaldı. Onıñ esesine on bes jıldıñ işinde öziniñ tili kelmegesin «Assalaumağaleykümge» – «Zdras'teni», ol az bolsa älemdik masştabta «Da blagoslavit tebya Gospod'» pen «Şalomdı» aralastırıp «euraziyalıq akcentpen» (dialekt deuge auzım barmaydı) söylegisi keletin jaña bir sayasi elita qalıptastı. Osı bir jasandı akcentti sayasi-ekonomikalıq, mädeni-äleumettik salanı tügel qamtuğa tiis wlttıq ideya retinde köretin köpirik auızdar köbeydi. Bilik basındağı auzı dualılardıñ mwnday masqara keyipke wşırauı tegin tübinen tartıp bilmeu, töñiregin jarıtıp tanımau şığar, sirä. Qazirgi düniejüzinde sayasi-qoğamdıq, äleumetik-ekonomikalıq ömiri barınşa twraqtı eki jüye üzeñgi qağıstırıp kele jatır. Birinşisi – josparlı ekonomika men narıq zandarın, socializm men dästürli qoğam institutın wştastırğan totalitarlıq apparattıñ basqaru jüyesi. Ekinşisi – tek narıq ekonomikasınıñ şarttarı men jahandanu procesine jügingen, jeke adamnıñ bostandığı men tandau erkine eşkimniñ qol swqpauın qadağalaytın azamattıq qoğam instituttarı saltanat qwrğan jüye. Äuelgi jüye bir ğana Qıtaydan twradı. Ekinşi jüyedegiler: AQŞ-tı mihrab qılğan Kanada, Avstraliya, Jana Zelandiya, Japoniya, Oñtüstik Koreya, Tayvan', Gonkong siyaqtı «qwbılası dwrıs elder men qart qwrlıq Europada odaqtasıp otırğan jwrt.
Älemniñ qalğan damuşı memleketterindegi işki-sırtqı sayasat pen ekonomika bir ğana Ülken Kisiniñ densaulığına, bir ğana otbasınıñ täbetine, bir ğana sayasi toptın ambiciyasına, bir ğana äskeri rejimniñ müddesine täueldi küyi qalt-qwlt etip twr.
Bwl elderge mwratı adal biznes-äriptes, strategiyası wzaq investor ekibastan jolamaydı. Sayasi-ekonomikalıq, mädeni-gumanitarlıq saladağı barlıq qarım-qatınas mwnday elderde jasandı, jalğan türde damidı. Aldındağı şağın ğana şaruasın qorıp, memleketten däneñe dämetpeudi üyrengen qara jayau halıqtan basqası, yağni, sayasatkeri men ziyalısı tura mağınasında söylep, tura mağınasında tüsinuden qaladı. Özin-özi aldau janrınıñ farsqa aynalğan nebir ülgilerin mwnday elderdegi BAQ-tan, memlekettik organdardıñ qwjattarınan köptep kezdestiresiz. Söyte twra, damuşı elge tän ahualımız müşkil eken dep birden Batıs tärizdes aşıq-şaşıq azamattıq qoğam qwruğa wmtılsaq, onsız da qwrdımğa ketkeli twrğan wlttıq qwndılıqtarımız altı kempirdiñ auzında añız bop qalmaqşı, jartı ğasırdıñ işinde-aq jarıtımsız fol'klor ülgisine aynalmaq. İs bwlayşa nasırğa şapsa, tamşı qanı tamırında tulağan qazaq jazğı demalısta balasın Mwñğwliyanıñ Bayan Ölgiyine etnografiyalıq ekspediciyağa jiberip, salt-dästürin sırttan qızıqtauğa mäjbür boladı.
Al Qıtay siyaqtı ekonomikası – budan, sayasi jüyesi – totalitarlıq el qwru üşin memlekettiñ özi etnikalıq jağınan birtektes boluı şart. Ğasırlar boyı qalıptasqan dästürli qoğamdıq instituttarı da mızğımaytın emendey küyge jetui tiis. Ekonomikasın teoriyalıq twrğıda bolsın narıqqa bwrıp ülgergen bizdiñ eldiñ Qıtaydıñ jolın wstanuı o bastan qiyal-ğajayıp edi. Bwl twrğıdan kelgende «Qazaqstan – jaña Qıtay boluğa wmtılğan el» degen tärizdi AQŞ-ta Kvint, Reseyde Illarionov aytıp jürgen köpşik söz kekesinge köbirek wqsaydı. Endi osı eki alıp jüye älemge eñ köp tarağan Batıs jäne Hansu mentalitetin qalıptastırıp otır. Batıs mentaliteti – özgeniñ malına kelgen de barımtaşıl, öz malına kelgende barınşa saq, bir qarağanğa bauırmal, biraq qwşağına bir alğasın qapsıra qatıp qalatın qolınıñ qarı qattı, jahandanğan büginniñ ağılşın tildi mentaliteti.
Hansu bolsa – barlauı küşti, barlanuı qiın, qanın işine tartqan, ünsiz ses körsete biletin, zamanın kütip jatqan bolaşaqtıñ qıtay tildi mentaliteti. Bwdan basqa minezi jwmsaq bola twra jırındığa aynalğan, küştiniñ jolın kespeudi, söyte twra älimjettikke könbeudi jetik meñgergen ağılşın men wlttıq tilinde qatar söyleytin Oñtüstik-Şığıs Aziyalıq «mısıq minezdi» mentalitet jäne bar. Bwğan ağılşın-francuz tildi jasqanşaq afrikalıq mentalitet pen ispan-portugal tildi dümbilezdeu latın amerikalıq mentalitetti, Qwlağu Bağdattı şapqan zamannan beri «Bizdi ne qara bastı?» degen saualğa jauap izdeuden şarşap, tığırıqqa tirelgen Tayau Şığıstıñ arab tildi jaybasar mentalitetin, Tayau Şığıs pen Batıs mentalitetiniñ budanı – jaña türik (yeni turk) mentalitetin, özine wqsamaytınnıñ bärin ne jau, ne sayqımazaq köretin, özine tüsiniksiz tilde söylegenniñ bärin topas dep tanitın daraqı häm döreki orıstildi keñestik mentalitetti jäne qosıñız. Ökinip, barmaq şaynatatın jayt – däl osı keñestik mentalitetten arılmağan qalpı el estimegen «euraziyalıq minez» tapqanımız. Äsili, ünemi ideal körip, wmtıluğa tiis qazaqı tabiği minezimizdi hakim Abaydan artıq tanığan kim bar deysiz? Apırau, bwlardı aynalıp ötip, öz jolımızdı tabatınımız qayda? On bes jıldıñ işinde sayqımazaq «qayratkerleri» daraqtıñ basına daraqı wran jazılğan aq jayma ilip, odan qalsa birin-biri sotqa beruden asa almağan «wlttıq ideya» jolındağı küresimiz qayda qaladı? Amal ne, ateizm apiınına ulanğandar auruınan ayıqpay twrıp «wlttıq ideyanı» jañğırtu turalı qaytip jar salsa da, jañalıq aşa almay jatır.
Öytkeni, jetpis jıl boyı jüregimizdi qaraytıp, jwlınımızğa siñgen özimizdiñ jäne düniejüziniñ tarihına degen birjaqtı, kerdeñ közqaras közimizdi teoriyalıq şel bolıp basıp twr. Adamzattıñ sayasi-ekonomikalıq sahnadağı qarım-qatınasın eki taptıñ küresi, socialistik lager' men kapitalistik älemniñ bäsekesi dep qana tüsingen keñestik buın ökilderi äli künge deyin sol rayınan qaytar emes.
Iqılım zamannan beri ärbir imperiyağa ideologiyalıq wstın bolğan, ärbir imperiyalıq wltqa tarihi missiyasın wqtırğan, ruhtandırıp otırğan Qwdiret bar edi. Bizdiñ sorımız sorpaday qaynağan kezeñ sol Qwdiretti joq deuden bastalğan. Jahandanuğa beyim eki iri örkeniettiñ – Islam men Hristiandıqtıñ (HH ğasırdıñ ortasınan beri Iudeylik-Hristiandıq Odaqtıñ) jetinşi ğasırdan beri jalğasıp kele jatqan itjığıs küresi de sol Qwdiretke degen talas. Bwl bäseke jağrafiyalıq aymaqpen şektelip qalğan qıtay jäne ündi örkenietinen de ıqpaldı, ğwmırı kelte kommunistik kezeñnen de ömirşeñ, düniejüzilik salıstırmalılıq teoriyasınan da mañızdı. Är ğasırda atauı da özgerip otıradı. Birin-biri «İbilistiñ eline», ya «Zwlımdıq beldeuine» teñeuge qwmar. Ekeui de «älemdi zwlımdıqtan tazartatın missiyasına» senedi. Düniejüzilik tarihtıñ scenariyi osı eki örkeniettiñ arasındağı teologiyalıq, äskeri jäne ğılımi-tehnikalıq taytalasqa täueldi ekenine şübä bolmasa kerek-ti. Jo-joq, kümändanatındar köp bolıp şıqtı. Äsirese, post-keñestik keñistiktiñ işinde jalğız özi rgo-keñestik anklav jasauğa wmtılıp otırğan bizdiñ eldegi «ideologtar».
XV ğasırdıñ ortasında tu tikkeni naqtı derekke tüsip, derbes el atanğan Qazaq memleketiniñ bes jarım ğasırlıq tarihına küle qarap jürgender düniejüzi tarihına kelgende «Ğılımi kommunizmniñ» sandırağına şañ juıtpaydı. «Örkeniet arasındağı ne qaqtığıs ol?! Şeşilmeytin mäsele joq! Nemene ol sonşama? Jinañdar bärin osında, keñ dastarhanda basın qosıp, bir şäugim şay, bir tabaq et berip degendey, staqan qağıstırıp tatulastırıp jiberemiz! Şığarıp salarda qaltasına sälem-sauqatın jäne salsañ kim jibimeydi. Özimiz siyaqtı adam emes pe? Marks aytqan «Sananı twrmıs bileydi» dep. Kerek deseñ Europa men Aziyanıñ arasın köpir bolıp jalğap jiberetin Euraziyalıq elmiz biz! Eki qwrlıqqa ortaq Eurazilıq örkeniettiñ negizin qalap jatırmız. Örkenietaralıq qaqtığıs joq eşqanday! Hantingtonıñ da, L'yuisiñ de sandalmasın. Bäri sol bay men kedeydiñ, monopolist pen jwmısşınıñ, jer ielenuşi men şaruanıñ, qanauşı tap pen qanaluşı taptıñ küresinen kep şığadı. Kapitalistik älem men Socialistik lager'diñ arasındağı şayqasta tuadı barlığı!».
Bügingi sayasi leksikağa salsaq, «bärimizdin esebimizden işip-jep otırğan» damığan elder (G-7) men solardıñ jabığınan sığalap twrğan damuşı elderdiñ, odan qalsa «Jeti Juannıñ» juındısına talasıp jatqan Üşinşi Älemniñ, osı üştiktiñ ara-qatınasına baylanıstı bäri. Söz saptauımız sol küyi. Keşe «kedeylik joyılsa, kommunizm ornaydı» deytinbiz, bügin «kedeylik joyılsa – terror toqtaydı» deymiz. Bayqasañız, «burjuaziya» «oligarhiya» bolıp, al «proletariat «äleumettik deñgeyi tömen top» bolıp şığa keldi, «kapitalizmniñ» ornın «Batıs ülgisindegi demokratiya» bassa, «socializmdi» «Bizdiñ ülgidegi demokratiya» ığıstırıp şığardı. «Bizdiñ ülgidegi demokratiyanıñ» tamırı qayda ekenin bilimdiniñ işi sezer. Bwl saladağı leksikamızdıñ Reseydiñ sayasi tiline eñ jaqın dialekt retinde damıp kele jatkanın kim bilmeydi?
«Halıq – Qwdaydıñ bir atı deydi qazaq. Rasında da solay. Arabşadan audarğanda «Jaratuşı» degen sipatın aşadı. Sol halıqtıñ töbelin bir alda, torısın eki alda, biraq hämmasın ünemi alday almaysıñ ğoy? «Öz demokratiyasın özi jasap alğan» eldiñ özine tän joğarıdan jobalanğan wlttıq, ya memlekettik ideyası da «jaña türikşildik» pen «arab socializmi» siyaqtı jasandı, häm äsersiz, «orıs standartı» siyaqtı dañğoy wğım bolıp qala beredi. «Kommunizm elesin» közden tasa qılğısı kelmeytin «bizdiñ ülgidegi demokratiya» eşqaşan şınayı wltşıldıq pen ağartuşılıqqa, ädilet pen tazalıqqa bastap bara almaydı. Barğısı da kelmeydi. Mine, osılayşa eski terminder özgergen. Öñdelgen. Biraq jöndelmegen. «Kommunizmde düken aşıq twradı. Satuşı bolmaydı. Qalağan zatındı tegin alıp jüre beresiñ» degen sözge öz atamnıñ da, nağaşı atamnıñ da selt etkenin körgenim joq. Selkildep külgenin kördim. Al bügin jii estitin «Esebi tügel elu el bar. Esigine jaqın twrmız. Ebin tauıp işine kirsek, el qatarlı işip-jeymiz» degen söz älgi külkini köz aldıma keltiredi. Nege? Eşbir zamanda «Qarınıñ toq boladı. Köylegiñ kök boladı. Qatınıñ qoynıñda boladı. Atıñ astıñda boladı» degen «wltıq ideya» qazaqtıñ qanın qızdırğan emes. «Jerim twl boladı, din wstauım mwñ boladı, tilim jım boladı, qatın-balam küñ boladı» degen qauip qana qamşılap twrdı namısımızdı. Sondıqtan da tuğan jerimdi, dästürli dinimdi, ana tilimdi, mädenietimdi manswq etip, kiriptar qılıp, «damığan elu memlekettiñ qatarın da» eluinşi, jä tipti qırıq toğızınşı bolıp razı keyipte twrğanşa kie wrsın, äruaq atsın meni!» demey me Qazaq Şalğa minezi tartıp tuğandar?
Wlttıq ideyanı işip-jeuge baylau «bwqaranı tiimdi türde basqarudıñ» biz boylay almaytın tereñ strategiyalıq ädisi şığar, bälkim? Biraq halqıñdı tarih sahnasındağı eşkimge wsamaytın tağdırına üñiltuden, sendiruden artıq kanday wlttıq ideya boluı mümkin?!!
Tarihi twrğıdan kelsek, küni keşe ğana Wlıq Wlıs ıdırap, Reç' Pospolita älsirep jatqan twsta Novgorodtı sayasi sahnadan taydırıp, Ukraina men Smolenskini özine qaratıp Resey atanğan körşimizdiñ bodanına aynalmas bwrın ejelgi Qazaq Ordası kim edi? Eñ äueli mwsılman äleminiñ bir bölşegi edi. Sosın barıp sanı boyınşa osmanlıdan keyin ekinşi twrğan türki tektilerdi Ortalıq Aziyadağı töresi edi. Donay men Altaydıñ arasın bilegen Joşı Wlısınıñ mwrageri edi. Otırardıñ kitaphanasın Bağdattıñ Bäytul' Hikmasına (älemdegi alğaşqı Ğılım Akademiyası) jalğağan, Türkistannan törtkül düniege ruhaniyat säulesin şaşqan Jerwyıq-tın.
Qoja Ahmet Yasauidıñ därgeyinen bata alıp şıqqan şäkirt bitken Biik Osman Däuletinde de, Wlı Monğol Imperiyasında da, Mämlüktiñ Mısırında da ämirşiniñ ruhın qayrağan saray tärbieşisi boldı. Mazarı Ankaranıñ tübinde qalğan Meyram Qajı, sonau Bangladeştegi bengaldıñ betin qwbılağa bwrıp barıp Silhette jay tapqan Şah Djalal – Türkistannan şıqqan köp şäkirttiñ bizge mälimi ğana. «Üyde tuıp, tüzde ölgen», Äziret Swltannıñ irgesinde jatudı jön körgen handarım qanday edi? Sözge toqtağan batırım, söz taba alğan biim qanday edi? Sananı otarsızdandıru «şer tolqıtıp şığarğan oy tübindegi söz», yağni, asa auqımdı mädeni sayasat arqılı tarihi jadını tiriltuden bastaluı kerek bolatın. Bwl tarihi missiyanı orındau üşin memleketimiz eñ äueli mädeniet jäne aqparat keñistigin bütindeui tiis edi. Äsirese, wlttıq ideyanı ımmen wqtıratın iri BAQ-qa, kino jobalarğa, mul'tiplikaciyalıq animaciyalıq fil'mderge zäru bolatınbız. İşki ister jäne wlttıq qauipsizdik salaları ärbirden soñ osı eki keñistikti sırtqı ıqpalı men işki bülikten qorğauşı retinde körinui kerek-tin.
Amal ne, sırtqı sayasattağı köpvektorlıq işki sayasatqa jwqqan sätten bastap memlekettik biliktiñ wyasına Anarhiya jwmırtqa salatının parıqtamadıq.
«Qazaqstandıq patriotizmniñ bastı belgisi köpwlttılıq ideyası» dep şuladıq. Sol «köp wlttıñ» patriottığı qanday därejede degen tereñ äleumettik zertteu jasalğan joq. Türi qazaqtan bölek körinse, sanı ekiden assa boldı wlttıq-mädeni ortalıq aşıp beru, «Qazaqstan halıqtarı» attı al'bom-kitaptarğa qazaq halqınıñ özi (!) kirmey qalıp jatuı elimizdegi memleket qalıptastıruşı özek wlttıñ röli äbden älsiregenin körsetedi. Bedeldi bir basılımnıñ bas redaktorı Prezident Äkimşiligindegi bazbir qızmetkerdiñ: «Biz – köpwlttı memleketpiz. Bizdiñ elde 130 wlt twradı» dep özeuregenin körip: «Joq, qatelesip twrsız. Bizdiñ elde 131 wlt twradı» dep saladı. Älgi şeneunik qayran qalıp: «Men bilmeytin ol qanday 131-şi wlt?» deydi. Sonda jañağı redaktor: «Ä, estimegen ekensiz ğoy. Keşe Jambıl oblısında eki qap marihuana arqalağan bir puştun qırğız-qazaq şekarasınan ötip, Reseyge bara jatqanda bizdiñ territoriyada wstalıptı. 131-şi wlttıñ ökili sol boladı» degen. Bwl äñgimeni wltaralıq arazdıq tudıru üşin ayttı deu qisınsız. Meniñşe, memleket qalıptastıruşı negizgi wlttıñ bedelin ayaq astı qılıp, tili men mädenietin öz jerinde ögey etu, özgeniñ aldında ünemi qıspaqqa alu künderdiñ bir küninde jañağı «qazaqstandıq wlttıñ» basına jay tüsiretin «jarım es jaqsılıq» («medvej'ya usluga») bolıp şığadı. Mwnday solaqay sayasat wltaralıq arazdıq tudıruşı bastı faktordıñ nağız özi.
Wlttıq ideyası ayqındalğan birtekti qoğam qwruğa wmtılğan jağdayda Qazaqstan öziniñ alpıs payızına teñ eñ iri etnikalıq tobına, eñ negizgi sayasi segmentine, yağni, qazaq wltına iek artuı tiis edi. Mäsele tek iek artuğa emes, qazaq wltın otar- sızdandırıp, jappay ağartu şaraların wyımdastıruğa, berisi bes, arısı on jıl işinde şettegi qazaqtardı barınşa köp köşirip äkeluge sayadı. Äsire «qazaqstanşıldar» oylap tapqan «sırttan kelgen qazaqtıñ deni tıñşı» degen lağınet atqır qasköy teoriyanı Parlamentte jaybaraqat talqılap otıra beretin swyıq qanımızdı osı jolmen ğana tazarta alamız. Söyte twra, wlttıq ideya jağınan birtekti elge aynaludıñ bastı şartı eldi jappay qazaqtandıru, demek, qazaq emesterdi qısım körsetu arqılı azaytu dep tüsinu qate. Qazaq emester qazaqı ortağa, qazaq mädenietine şınayı elitetindey sayasi-äleumettik, mädeni-gumanitarlıq integraciyanıñ ädil tetikterin iske qosu läzim. Äueli «qazaq etnocentrizmi» men «qazaq lingvocentrizmi» wğımdarı naqtı sayasi wğımğa aynaluı kerek. Bwğan jetudiñ bir-aq jolı bar — «qazaq biliginiñ» özi tazaruı kerek, «qazaq biliginiñ» imidji imantarazı keyipke kirui qajet. Zañ şığaruşı men zañnıñ orındaluın qadağalauşı bilik tarmağı «Tura bide tuğan joq, tuğandı bide iman joq» principine, al atqaruşı bilik tarmağı «Hannıñ malı qazınanıñ malı» principine qaytadan moyınwsınbayınşa tegiñniñ tegin emes ekenine kimdi ilandırasıñ. Batıs Europanı immigranttardıñ astında qaldırğan qwdıret – osı eki qağidanı qoldanıp, häm qadağalap otırğanı emes pe?
Al däl qazir işten de, sırttan da köz qadağan sınşı jwrt «qazaq biligi» dep neni tüsinedi: Wlttıq ideya jağınan alğanda bügingi «qazaqtıñ sayasi elitası» – keñestik kızılköz terror üreyin wşırıp, jigerin qwm qılğan, namısın şwlğau etip orap, keudesin wltaraq qıp taptağan, otarlıq sana süyegine şeyin siñgen, keşe kedeyligin, bügin bayşıkeştigin maqtan twtatın öktem jüyeniñ ötirik mädenieti, äsirese, jay söylemge jiırma boqtıq qosıp söyleytin döreki tili jeti wrpağına jeterlik bolıp ärbir molekulasına jabısıp qalğan, ötken tarihı kem degende mıñ seriyalı telehikaya bolsa, sonıñ toğız jüz toqsan toğızı tarihi jadınan joyılıp, eñ soñğı, «qazaqtı adam qılğan säbet» attı scenariyi kälimadan artıq oyınan şıqpaytın, tilinen tüspeytin top. Sayasi-ekonomikalıq strategiyası jağınan kelgende bügingi «qazaqtıñ sayasi elitası» degenimiz jekemenşik biznes-sektordı memlekettik qızmettiñ şaruaşılıq bölimi dep tüsinetin, memlekettik qızmette otırıp kez kelgen iri biznes jobanıñ ülesine kiru – memlekettik kepil dep tüsindiretin eks-partnomenklatura! Eñ qaterli derttiñ simptomı osı nomenklaturanıñ tilinde twr. Til – wlttıñ negizgi ayqındauış faktorı, indentifikatorı, minezi. Bilik qay wlttıñ tilinde söylese, sol wlttıñ minezin boyına siñiredi. Minezi äbden aynığan kün qağınan jerigen qalpı «ağa wlttıñ» qwramdas böligine aynaludı añsaydı. Biz twrmaq Şığıstağı alıp körşimizdiñ halqı sayasi lideri auısqan kezeñ «Podmoskovnıe veçeranı» aytpaytın, Mäskeude oqımağan, Resey degende sağınışı sazıp twrmaytın sayasatker keldi bilikke» dep jattı. Onıñ qaupi men bizdiñ selqostığımız salıstıruğa kele me? Endeşe nege beyqambız? Dini filosofiyanıñ alıbı Tolstoydıñ özin «orıs töñkerisiniñ aynasına» aynaldırıp jibergen qızıl terrordıñ ideologiyası orıs mädenietin täuir talqandadı. Onı jasandı «keñestik mädenietke» aynaldırıp, jekkörinişti qıldı. Bir qınjılatın jayt, qazirgi Kreml'diñ sol qatelikti tüzep, «Kümis ğasırdıñ» ğajap ünin qayta sıñğırlatuğa küş salıp jatqanı şamalı. Älbette, «Jeti Juanğa segizinşi Arıq» bolıp qosılğısı keletin («Mı ostaemsya çlenom bol'şoy Vos'merki dlya togo, çtobı ona ne prevratilas' v sborişe jirnıh kotov» degen Putinnñ öz sözi) Resey özin eñ qwrısa «qiyali Euraziyalıq qwrlıqtıñ» birden-bir ıqpaldı memleketi retinde sezingisi keledi. Sol sebepti Ortalıq Aziyadağı mädeniet keñistiginde ıqpalın bir mısqal bolsın joğaltqısı joq. Mäskeu üşin Ukrainanı qaydam, biraq «Qazaqstandağı mädeni jäne aqparattıq ekspansiyam älsirep ketti-au» dep qayğıruğa eş sebep joq. Mwnday swraq tumauı üşin Reseydikinen göri bizdiñ memlekettik qızmet orındarı köbirek eñbek siñirip jatır. Mädeni-aqparattıq keñistiktegi şekaramızdı ayqındap almay twrıp jahandanu procesine qwşaq jayğan tür tanıtu, äldeqaşan jahandanıp ketken iri BAQ-tıñ basın qosıp, joğarıda aytılğan jabayı täsilmen «tatulastırıp jiberuge tırısu», komplimentti swrap alu (keybirde satıp alu) bizge abıroy äpermeydi, kerisinşe qater töndiredi. Bwl jağınan kelgende kez-kelgen integraciyalıq process äueli tar şeñberde pisip-jetilse ğana ömirşeñ boladı. Prezidentimizdiñ auzınan ara-twra şığıp qalatın Ortalıq Aziya memleketteriniñ Odağın qwru ideyası biz üşin Euraziyalıq Odaqtan da, «älemdik dinderdiñ arbitri bolu» märtebesinen de mañızdı. Ortalıq Aziyada eñ äueli mädeni integraciyanı küşeytu jahandanu ğasırında janımızdı saqtap qaluğa sep bolar edi. Nege?
Jıl sayın azayıp kele jatqan wlttıq tilderdiñ tağdırına şınayı alañdaytın qayratker söyleuşisiniñ sanı jüz millionnan äreñ asatın otız şaqtı türki tilderin oñtaylanğan, ortaq bir emle, bir qağida, bir älipbige köşiru jayın köbirek oylar edi. Al qazaq tiliniñ özi resmi qwjat türinde, memlekettik belgi retinde emlesi bekip, tolıq orfografiyalıq sözdigi şıqpay twrıp jan-jaqtı ğılım, häm aqparat tiline aynala almaydı. Memlekettik tildi «damıtuğa» bölinip jatqan jwqaltañ qarjınıñ özinen atı zor. Är oblısta bitin sığıp, qanın jalap otırğan Til Basqarmaları Astana alaqanın ısqılap iske kirispeyinşe beyqam otıra beruge beyil. Olardıñ qwzırında eşteñe joq. Sol sebepti qazaq tiliniñ «süykimdi beynesin», ğılımi terminologiyasın qalıptastıru, Qazaqstannıñ mädeni-aqparattıq keñistigindegi rölin küşeytu, dästürli qoğam instituttarın qoldan kelgenşe nasihattau strategiyalıq mañızı zor mindet retinde memlekettik sayasatqa aynalmayınşa bäri bos söz küyinşe qaladı. Demokratiyalıq jüyege, azamattıq qoğamğa birjola bet bwrğan el retinde kez-kelgen strategiyamızğa, mädeni-aqparattıq sayasatımızğa eşkimdi küşpen ilandıra almaymız. Qoldana alatın jalğız qaruımız – BAQ. Onıñ işindegi eñ quattısı teledidar. Bwl jerde de biz namıstı qoldan berip otırmız. Telearnalardıñ tügeli derlik orıstildi. Jäne aynaldırğan eki-üş sayasi toptıñ özara bölip alğan qolşoqparları. Täuelsiz degen tirkesi bar telearnalar, kerisinşe, qwrıltayşısına eñ täueldi BAQ retinde tanılıp boldı. Bwlardıñ teleönimderi qay eldiñ sayasatın, qay wlttıñ qwndılığın nasihattaytının aytıp jatudıñ özi artıq.
Osı kemşilikti şama-şarqımşa toltıramın degen igi niet 2001 jılı «Qazaqstan respublikalikalıq teleradiokorporaciyasına Esetjan Qosıbaev pen Ğalım Dosken bastap kelgen şığarmaşılıq toptıñ ayaq alısınan birden bayqaldı. «Qazaqstan» Wlttıq telearnası men «Qazaq Radiosınıñ» tehnikalıq qwral-jabdıqtarı bir auız sözben aytqanda «feodalizmnen kapitalizmge bir-aq sekirdi. Biraq «qazaqstandıq ideyanıñ» janküyerleri azattıq kezeñinde twñğış ret efirge şığa bastağan wlttıq telejobalardın avtorların jünşe tütkisi keldi. Ärtürli arandatu äreketterine bardı, lañ saldı. Kele-kele bwlarğa biliktiñ töñiregindegi tağı birneşe intrigant top qosıldı. Odan qalsa «Abaydıñ sözderin uağızğa kirgize almaymız. Ol kisiniñ dini bilimi joq» degen siyaqtı «aforizmderdi» qarşa boratıp, bar biletin ateistik terminologiyasın şariğatpen qabıstıra almay masqara bolıp otırğan «№1 mwsılmanımız», sayasat pen din mäselesine kelgende älipti tayaq dep tüsinbeytin sauatsız anonim jazğıştar qosıldı. Abay aytatın «dwşpandığı – keyis emes, kündestik» mwnday paqırlardıñ Qwday aldınan jarılqasın! Mwhtar Mağauin ağamızşa aytar bolsaq: «Imandı bolsın»! Bwl taqırıpqa qatıstı köp aytıldı, köp jazıldı. Jeldiñ qaydan, qalay, qaytip soğatının közi qaraqtı jwrttıñ işi jaqsı sezedi. Qanday jala jabılsa da, «Qwdaydan qaytsın!» deymiz. «Jüyesiz söz iesin tabadı». Hoş, «Qazaqstan» Wlttıq telearnası men «Qazaq Radiosı» şağalasına deyin orısşa şañqıldaytın telegey-teñiz qazaqstandıq aqparat aydınındağı jalğız qazaqı aral edi. Jaqında bwl aralğa da «qazaqstandıq ideyanıñ» tuı tigildi. «Qazaqstan» teleradiokorporaciyasın şın mäninde tületken, studiyada keş batırıp, tüsiru alañında tañ atırıp, talmay izdenumen bolğan, şığarmaşılıq talantı töñiregin tänti etken Ğalım sındı azamat ağam turalı, jılqışı, häm ertekşi Dosken şaldıñ bar jaqsı qasietin boyına siñirip ösken Qazaqstanğa eñbegi siñgen qayratker qazaq turalı aytpay qaludı namıssızdıq dep bilemin. Ğalım Doskenniñ basqaru kezeñindegi «Qazaqstan» Respublikalıq teleradiokorporaciyasındağı barşa igi özgeristi eki jıl bwrın «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen swhbatımda tügel tarqatıp şıqqanmın. Dosken siyaqtı memleketşil azamatqa qatıstı qazaq mädenietiniñ tu sırtında otırıp ökim şığarğış, wlttıq mädeni keñistikke qatısı şamalı pendege osınday mañızdı salanıñ tizgin-şılbırın wstatudıñ ne sırı bar? Köptiñ kökeyinde jürgen kümändi saual osı. Prezidentimizden ädil törelik tilegen köp swraqtıñ biri.
2001 jıldıñ jeltoqsanı. Azattıqtıñ on jıldığı qarsañında Prezidentten swhbat aluğa dayındalıp otırmız. Ğalım Dosken qay kezdegi ädetimen oyğa kelmeytin tıñ wsınıstar aytadı. Jarıq tüsirudiñ qatparı köp täsilderi men operatordıñ jwmısına qatıstı rejisserlik şeşimderi öz aldına. «Teledidarda Prezidenttiñ sözge qwlaq qoyuşı, datqa nazar saluşı beynesi joğalıp bara jatır, köpşilik telearnalar memleket basşısın sirek jımiyatın, tek wrsıp söyleytin, zekip aytatın, öz sözinen basqa eşteñeni estimeytin adam retinde körsetuge beyim» deydi. Sondıqtan da men swhbat alıp otırıp swraqtı wzaqtau qoyatın boldım. Tipti ädil bileuşi turalı kişigirim hikaya aytıp ülgirdim. Sol bir qırıq üş minutqa sozılğan telekörsetilimdegi jeti saualdıñ älqissası da Doskenniñ oyında tuğan edi.
«Prezident mırza, qazaq tarihına köz salıp otırsañız, Kerey men Jänibektiñ zamanınan bastap, ärbir hannıñ özine tän kezeñi, el basqaru qoltañbası qalıptasıptı. Qasım hannıñ «Qasqa jolı bolsın», Esim hannıñ «Eski jolı» bolsın, äz-Täukeniñ tuı biik twsı bolsın, Abılaydıñ alasapıran uaqıtı bolsın, Kenesarınıñ zar zamanı bolsın, Qonaevtıñ qiın ötkeli bolsın. Öziñizdi bir sät bolaşaqtıñ tarihşısı retinde sezinip, «Nazarbaev kezeñin» qalay sipattar ediñiz?»
On jıldıq merekeniñ qarsañında otırğan Prezidenttiñ bwl swraqqa jauap bergisi kelmegen. Saualdı aynalıp ötken. On bes jıldıq mereytoydıñ aldında sol swraqtı tura mağınasında qayta qoyuğa mäjbürmiz:
«Alla Jar, Prezident mırza! Därejeñdi artıq etken Täñirge madaq! Tağıña baylanğan bağımızdı töbemizge twttıq! Dat, taqsır! Swraytın sözim bar. Bizge mınanı wqtırğın: qırıq jıl qırğında ruhımnıñ özegine talşıq bolıp, büginge aman alıp şıqqan wlttıq namısımdı, qwnı – bes jarım ğasır boyı tögilgen qan men terge teñ amanattı qol-ayağım bosağan zaman qoldan berip otırğanım qalay?!!! Erteñ Täñiri aldında, bügin qazaq aldında qanday jauap aytpaqsıñ?!!! «Bir şılbırdı berdik Sağan, bergen soñ qaytıp bwzılmaq joq». Endeşe, Sen de bwzılma!!! Qazaqqa keregi – BİR TÄÑİRİ, BİR QAĞAN, BİR JÜREK! Ol jürektiñ tili – qazaq, qwbılası – Qağba, tegi– Kök Böri, jwldızı – Kün! Osıdan aynımasañ, Alaş seniki!»
«Jas qazaq» gazeti, 2006 jıl
Pikir qaldıru