كوكشۋلان
kerey.kz
بۇدان كەيىن تونىكوك ورەن ۋ-تاي تاۋىندا فان قازىرەتتىڭ قاسىندا بۋددا جانە كۋنفۋتسزى ىلىمىنەن كوپ ۋاقىت ساباق الدى. جەگەنى تاۋ سارىمساعى مەن ساڭىراۋقۇلاق جانە بۋعا پىسكەن كۇرىش بولدى. وعان بۋددالىق نازىكتىكتەن گورى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءبورى بۇلكەك كۇي كەشكەن تۇركىلىك تەگى ۇنايتىن.
بورىلەر!
كوز الدىنا ءبىر كەزدەگى دالا تاعىسى بورىلەر ەلەستەدى. شۇعاي قۇزىنىڭ بوكتەرىندە، قىستىڭ بۇرقاسىندى كۇندەرىنىڭ بىرىندە، اقتۇتەك بورانمەن ارالاسىپ، ءبىرىن-ءبىرى تىستەلەپ ويناپ وڭشەڭ ءبىر كوك بورىلەر الىستا – تاۋ ەتەگىندە جورتىپ بارا جاتىر ەدى. بۇل وندا باسىنا سۋسار بورىك، ۇستىنە كەڭ-مول بۇلعىن ىشىك كيگەن اكەسىنىڭ الدىندا، ۇلكەن قۇباقان، اق شاعىر اتتىڭ شوقتىعىندا وتىر ەدى.
اق شاعىر ات الىستان بورىلەردى كورگەندە قۇلاعىن ءالسىن-ءالسىن جىمىرىپ، ءبىر ءتۇرلى ەلپەكتەپ، ويقاستاپ، ءبىر ورىندا تۇرا الماي كەتتى. اۋىزدىعىن قارس-قارس شايناپ، پىسقىرىنىپ، ءبىر جاققا الا جونەلەردەي تىزگىن ءسۇزىپ، اكەسىنىڭ ۇلكەن قارىمدى قولىنا ەسە بەرمەي، تۇقىرىپ، تارتىپ بارادى. اكەسى تىزگىندى سەرپە تارتىپ، تەبىنىپ، بورىلەرگە قاراي ەنتەلەدى.
قاراشى، قاراشى، انە بورىلەر! – دەپ قامشىسىنىڭ ۇشىمەن نۇسقاپ، مۇنىڭ نازارىن سولاي قاراي اۋداردى.
كوردىم، كوردىم اكە! – دەپ تونىكوك تە ۇلكەن كۇپيگەن جەڭىمەن سول جاقتى نۇسقاپ قويادى.
ءا، كوردىڭ بە، بورىلەردىڭ قانداي ەكەنىن؟ ولار قازىر توق ەكەن. تەگى ءبىر جەردەن ولجالى قايتقانداي، دەدى اكەسى ءوزى دە تاڭ-تاماشا بولىپ.
اكە، بۇلار قايدا بارا جاتىر؟
شۇعاي تاۋىنىڭ تەرىسكەيىندە وزدەرىنىڭ اپاندارى بار. ولار سوندا بارىپ پانالايدى.
ودان سوڭ قايدا بارادى؟
ودان سوڭ ەتەككە ءتۇسىپ تاعى دا جەم ىزدەيدى.
ولارعا جەم قايدان تابىلادى؟
ولار دالانىڭ قوڭىر اڭدارىن، ءتورت تۇلىك مالدى تۇگەل جەي بەرەدى. ولاردىڭ ازىعى دالادا. تۇرىكتەردە ءبورى ازىعى مەن ەر ازىعى جولىندا، «تاڭەرتەڭگى اس تاڭىردەن» دەگەن ماقال بار.
قىزىق ەكەن. ولار نەگە ادامدارمەن جاقىنداسپايدى؟ قولعا نەگە كونبەيدى؟
ولارعا وزدەرى باۋىر باسقان شۇعاي تاۋلارى ۇنايدى. ولار وندا ەركىن، كوڭىلدى. ەشكىمنىڭ بوساعاسىن كۇزەتىپ، جۋىندى-شايىندىعا، قۋ سۇيەككە كوز ءسۇزىپ تەلمەڭدەمەيدى. اشتان ولسە دە دالادا، جەمتىگىن كورسەتپەي ولەدى. ولار نامىسشىل، قارلى بورانعا، ايازعا قايىسپايدى. كۇنىنە ءجۇز شاقىرىم جول جۇرەدى. جەيتىن ازىعىن جەر تۇبىنەن بولسا دا تاۋىپ جەيدى. بىراق ءبارىبىر ءوزىنىڭ شۇعاي قۇزى مەن وتۇكەن تاۋىنا قايتىپ ورالادى. قاراشى، ولار سەرى، ەركە، ۇيدەگى يتتەرگە قاراعاندا الدەقايدا سەرگەك. رۋحى اسقاق. ەگەر ولار كىسى قولىنا قاراسا الدەقايدا تۇقىمى قۇرىعان بولار ەدى. ويتكەنى ولار تەك ەركىندىكتە عانا ءومىر سۇرە الادى. ءتاڭىر ولاردى سولاي جاراتقان. ولار – ءتاڭىردىڭ جەردەگى بەينەسى. تۇگەل تۇركىنىڭ سىيىناتىن كيەسى. ەگەر كوك ءبورى كيەسى بولماسا تۇركىلەر باياعىدا-اق جەر بەتىنەن جوعالعان بولار ەدى. سول سەكىلدى كوك ءبورى كيەسىن ۇمىتقان كۇنى دە تۇرىكتەر تۇركى بولۋدان قالادى. تۇپكى تەگىنەن، كيەسىنەن، رۋحىنان ايىرىلعان جۇرت ءدۇبارا، قۇل-قۇتانعا اينالادى. ولاردىڭ ار-نامىسى ازايادى. رۋحى سەمەدى. شەكسىز جاسيدى.
تونىكوك شوشىپ كەتتى. ءبىر-بىرىمەن جۇلىسىپ ويناپ، زار جەلىپ الىستاپ بارا جاتقان بورىلەردىڭ ۇيىرىنە تۋ سىرتىنا قاراپ، ۇندەمەي وتىرىپ قالدى. اكەسى دە ولاردىڭ قيمىل-قارەكەتىن الىستان باقىلاۋدا ەدى.
سول جىلى قىس ورتاسى بولعاندا، سولتۇستىكتىڭ قاتتى ايازى ىرگەدەن قىسقاندا تۇندەلەتىپ بورىلەردىڭ دە قاراڭعى تۇندە كوزدەرى جۇلدىزداي جارقىراپ، مال قوتاندارىنىڭ ماڭىنا كەلگەنى ەسىندە. ولار قۇيرىقتارىمەن شوڭقيا وتىرىپ، تۇمسىقتارىن كوككە بىلەپ ۇزاق-ۇزاق ۇلىعان ەدى. سوندا ۇلكەندەر دالاعا شىعىپ:
جەر يەسى، مال كيەسى، كوكتەگى ءتاڭىر قولداي گور! – دەپ ءار قوتان ءبىردى-ەكىلى نىسانالى مالدارىن دالا تاعىسىنا ارناپ قۇربانعا شالدى.
قاسقىردىڭ اۋزى قاناماي مال قۇتايماس.
ءبورى جەمەي، تويىپ جەمەيسىڭ! – دەپ شالدار جەمتىكتەردى اتپەن تاقىمعا باسا سۇيرەپ اۋىلدان كوز كورىم جەرگە دەيىن اپارىپ تاستادى.
قىستىگۇنى قاتتى اشىققان بورىلەر ويتپەسە قوراعا شاباتىن ەدى. اشىققان ارلاندارعا قانداي توبەت يتتەر دە قارسى تۇرا المايتىن. وسىلايشا ءار كۇنى ءار اۋىلدان ءبىرلى-جارىم شىعىن شىعىپ تۇراتىن.
قىس جايلى بولعان جىلدارى بورىلەر تەك قوڭىر اڭدارمەن عانا اۋقاتتانىپ، قىستان امان-ەسەن شىعاتىن. ءتىپتى بولماسا قيىر وڭتۇستىككە – حۋانحە قولاتىنا قاراي كەتەتىن. ول جاقتان ولارعا ءولجال كوپ تابىلاتىن. بىراق ءبارىبىر بورىلەر وزدەرىنىڭ بوز جۋساندى سولتۇستىگىن سۇيەتىن. حەسي ءدالىزى مەن سارىوزەننىڭ سولتۇستىگىن، قىدىرحان قياسىنان كاسپي قىراتىنا دەيىنگى ماڭ دالانىڭ ءيىسىن اڭسايتىن.
تونىكوكتىڭ ەسىنە ۇستازى مەڭۇتاي شورا مەن قارا قاعاننىڭ سويلەسكەن سوزدەرى ورالدى:
تىستەگەن جەردە ءتىسىم، تىرناعان جەردە تىرناعىم قالدى. ەندى نەم قالدى؟
ەندى ءىن تۇبىندە ۇلىعان بولتىرىكتەرىڭىز قالدى. ولاردىڭ ءتىسى مەن تىرناعى ەندى شىعىپ كەلەدى.
بارەكەلدى، وندا سول بولتىرىكتەر ءۇشىن ىشەيىك!
… … …
ول قامىس بويرا سالعان توسەگىنەن اتىپ تۇرىپ، كونە كىتاپتاردى وقۋعا كىرىستى. ۇيىقتاي المادى. الىستاعى ەلىن، تۇركى حالقىن ازاتتىققا شىعارار جول ىزدەدى…
تۇرسىنحان زاكەنۇلى facebook پاراقشاسىنان الىندى
پىكىر قالدىرۋ