КӨКШУЛАН
kerey.kz
Бұдан кейін Тоныкөк өрен У-тай тауында Фань қазіреттің қасында будда және Кунфуцзы ілімінен көп уақыт сабақ алды. Жегені тау сарымсағы мен саңырауқұлақ және буға піскен күріш болды. Оған буддалық нәзіктіктен гөрі өмір сүру үшін бөрі бүлкек күй кешкен түркілік тегі ұнайтын.
Бөрілер!
Көз алдына бір кездегі дала тағысы бөрілер елестеді. Шұғай құзының бөктерінде, қыстың бұрқасынды күндерінің бірінде, ақтүтек боранмен араласып, бірін-бірі тістелеп ойнап өңшең бір көк бөрілер алыста – тау етегінде жортып бара жатыр еді. Бұл онда басына сусар бөрік, үстіне кең-мол бұлғын ішік киген әкесінің алдында, үлкен құбақан, ақ шағыр аттың шоқтығында отыр еді.
Ақ шағыр ат алыстан бөрілерді көргенде құлағын әлсін-әлсін жымырып, бір түрлі елпектеп, ойқастап, бір орында тұра алмай кетті. Ауыздығын қарс-қарс шайнап, пысқырынып, бір жаққа ала жөнелердей тізгін сүзіп, әкесінің үлкен қарымды қолына есе бермей, тұқырып, тартып барады. Әкесі тізгінді серпе тартып, тебініп, бөрілерге қарай ентеледі.
Қарашы, қарашы, әне бөрілер! – деп қамшысының ұшымен нұсқап, мұның назарын солай қарай аударды.
Көрдім, көрдім әке! – деп Тоныкөк те үлкен күпиген жеңімен сол жақты нұсқап қояды.
Ә, көрдің бе, бөрілердің қандай екенін? Олар қазір тоқ екен. Тегі бір жерден олжалы қайтқандай, деді әкесі өзі де таң-тамаша болып.
Әке, бұлар қайда бара жатыр?
Шұғай тауының теріскейінде өздерінің апандары бар. Олар сонда барып паналайды.
Одан соң қайда барады?
Одан соң етекке түсіп тағы да жем іздейді.
Оларға жем қайдан табылады?
Олар даланың қоңыр аңдарын, төрт түлік малды түгел жей береді. Олардың азығы далада. Түріктерде бөрі азығы мен ер азығы жолында, «таңертеңгі ас Тәңірден» деген мақал бар.
Қызық екен. Олар неге адамдармен жақындаспайды? Қолға неге көнбейді?
Оларға өздері бауыр басқан Шұғай таулары ұнайды. Олар онда еркін, көңілді. Ешкімнің босағасын күзетіп, жуынды-шайындыға, қу сүйекке көз сүзіп телмеңдемейді. Аштан өлсе де далада, жемтігін көрсетпей өледі. Олар намысшыл, қарлы боранға, аязға қайыспайды. Күніне жүз шақырым жол жүреді. Жейтін азығын жер түбінен болса да тауып жейді. Бірақ бәрібір өзінің Шұғай құзы мен Өтүкен тауына қайтып оралады. Қарашы, олар сері, ерке, үйдегі иттерге қарағанда әлдеқайда сергек. Рухы асқақ. Егер олар кісі қолына қараса әлдеқайда тұқымы құрыған болар еді. Өйткені олар тек еркіндікте ғана өмір сүре алады. Тәңір оларды солай жаратқан. Олар – Тәңірдің жердегі бейнесі. Түгел түркінің сыйынатын киесі. Егер көк бөрі киесі болмаса түркілер баяғыда-ақ жер бетінен жоғалған болар еді. Сол секілді көк бөрі киесін ұмытқан күні де түріктер түркі болудан қалады. Түпкі тегінен, киесінен, рухынан айырылған жұрт дүбәрә, құл-құтанға айналады. Олардың ар-намысы азаяды. Рухы семеді. Шексіз жасиды.
Тоныкөк шошып кетті. Бір-бірімен жұлысып ойнап, зар желіп алыстап бара жатқан бөрілердің үйіріне ту сыртына қарап, үндемей отырып қалды. Әкесі де олардың қимыл-қарекетін алыстан бақылауда еді.
Сол жылы қыс ортасы болғанда, солтүстіктің қатты аязы іргеден қысқанда түнделетіп бөрілердің де қараңғы түнде көздері жұлдыздай жарқырап, мал қотандарының маңына келгені есінде. Олар құйрықтарымен шоңқия отырып, тұмсықтарын көкке білеп ұзақ-ұзақ ұлыған еді. Сонда үлкендер далаға шығып:
Жер иесі, мал киесі, көктегі Тәңір қолдай гөр! – деп әр қотан бірді-екілі нысаналы малдарын дала тағысына арнап құрбанға шалды.
Қасқырдың аузы қанамай мал құтаймас.
Бөрі жемей, тойып жемейсің! – деп шалдар жемтіктерді атпен тақымға баса сүйреп ауылдан көз көрім жерге дейін апарып тастады.
Қыстыгүні қатты ашыққан бөрілер өйтпесе қораға шабатын еді. Ашыққан арландарға қандай төбет иттер де қарсы тұра алмайтын. Осылайша әр күні әр ауылдан бірлі-жарым шығын шығып тұратын.
Қыс жайлы болған жылдары бөрілер тек қоңыр аңдармен ғана ауқаттанып, қыстан аман-есен шығатын. Тіпті болмаса қиыр оңтүстікке – Хуанхэ қолатына қарай кететін. Ол жақтан оларға өлжал көп табылатын. Бірақ бәрібір бөрілер өздерінің боз жусанды солтүстігін сүйетін. Хэси дәлізі мен Сарыөзеннің солтүстігін, Қыдырхан қиясынан Каспий қыратына дейінгі маң даланың иісін аңсайтын.
Тоныкөктің есіне ұстазы Меңүтай шора мен Қара қағанның сөйлескен сөздері оралды:
Тістеген жерде тісім, тырнаған жерде тырнағым қалды. Енді нем қалды?
Енді ін түбінде ұлыған бөлтіріктеріңіз қалды. Олардың тісі мен тырнағы енді шығып келеді.
Бәрекелді, онда сол бөлтіріктер үшін ішейік!
… … …
Ол қамыс бойра салған төсегінен атып тұрып, көне кітаптарды оқуға кірісті. Ұйықтай алмады. Алыстағы елін, түркі халқын азаттыққа шығарар жол іздеді…
Тұрсынхан Зәкенұлы facebook парақшасынан алынды
Пікір қалдыру