قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن بىرگە ءسىزدىڭ تۇركى دۇنيەسىنە دەگەن ۇلتجاندىلىق نيەتىڭىزدەن تۋىندا-عان شىعارماشىلىق جانە ىسكەرلىك باعىتتاعى ەستە قالارلىقتاي وزىق تالپىنىستارىڭىزدان مىسال ەتىپ ايتار اسەرىڭىز بار ما؟

— ماعان ىسكەرلىك جاعىن اتاي كورمە-ءڭىز. ويتكەنى، ساۋدا مەن كاسىپكەرلىككە مۇلدە قىرىم جوق. ونىڭ ۇستىنە، بۇرىڭعى قىزىلداردان قۇرام تاپقان وسى زامانعى جىلپوس قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ماڭايىنا بارۋدان ارلانامىن. ال رۋحاني باۋىرلاستىق نەگىزىندە تۇرىك جۇرتىنىڭ ارالاسۋىن قۋانا قۇپتايتىن قازاقتىڭ ءبىرىمىن. تۇركيادا تۇراتىن مەنىڭ باۋىرلارىم بار. سولار ۇمىتپاسام، 1994 جىلى الماتىعا كەلگەندە، «بىزدە ءمادانيات ءۋا تيجاراعا بايلانىستى جاقسى جۇمىس ىستەيتىن «زامان» دەگەن چيركاتلار بار. ءسىز سولارمەن جۇمىس ىستەيمىن دەپ حات جازبايسىز با؟» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. مەن ولارعا: «مەن تيجاراعا جوق اداممىن. ىستەي الماسپىن. بىراق «زامان» ۇيىمىنىڭ ادامدارىنا ءبىر حات جازىپ جىبەرەيىن. اپارىپ بەرىڭدەر»، — دەپ ۇسىنىس جاسادىم دا، تۇركياداعى «زامان» ۇيىمىنىڭ مىرزالارىنا حات جازدىم. حاتىمنىڭ مازمۇنى: «تۇرىك حالىقتارى ءتۇبىمىز ءبىر، تۋىسقان جۇرتپىز. سىزدەر قازاقستانعا كەلىپ، تۇرىكتىڭ ەۋروپالىق مادەنيەتىن، تۇرمىس سالتىن، ءدىن يسلام ۇستاۋ قاعيدالارىن، ورىستىڭ بودانىنان شىققان قازاق حالقىنا ۇيرەتسەڭىزدەر، جاقسى بولار ەدى» دەگەن مازمۇندا جازدىم. ءوزىمنىڭ 24 جىلدىق عۇمىرىم قىتايمەن ورىستىڭ كوممۋنيستىك زۇلماتىنان قۋعىن-سۇرگىن كورىپ، قيىنشىلىقتى باس-تان وتكىزگەن مۇقاجىرلىق جاعدايداعى شىعىستۇركىستاندىق قازاق ەكەندىگىمدى حاتتا جازدىم. حات اراب گرافيكاسىمەن داپتەردىڭ 3-4 بەتىنە جازىلعان-دى. مەركىت مۇحاممەد دەگەن تۇركيادا تۇراتىن تۋىسىمنان بەرىپ جىبەرگەم.

ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگىنە ءتان ورتاق وي، ورتاق ءىس-ارەكەتتەردىڭ دامۋى ءبىر ىزگە ءتۇسىپ، قالىپتاستى ما؟

— بىرىنشىدەن، قازاق ەلى 1914 جىلداردان كەيىن، الاشوردا تۋىن كوتەرىپ، «ءبىز تۇرىك بىرلىگىن قالىپتاستىرۋعا ات سالىسۋىمىز كەرەك». «ءبىز ءتىرى بولۋىمىز كەرەك، ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءىرى بولۋىمىز كەرەك» دەپ جانە «ارعى اتام — ەر تۇرىك، ءبىز – قازاق ەلىمىز، سارىارقا سامال تاۋ، كەڭ-بايتاق جەرىمىز» دەپ – اقىن ماعجان مەن احمەت موللا – تۇتاس قازاق حالقىن تۇرىك بىرلىگىنە ۇندەدى. مىرجاقىپ اتاڭىزدىڭ «ويان، قازاق!» دەپ ۇران تاستاعان كەزدە دە، وسى ەدى. بۇل — XIX-XX عاسىردىڭ توعىسىنداعى الاش تۋلى قازاق ەلىنىڭ تۇركىتانۋ يدەياسىنىڭ تۇجىرىمداماسى. جالپى، جەكە ءوز باسىم تۇرىكتانۋ جانە تۇركولوگيا دەگەن سوزدەرگە كۇلكىم كەلەدى. نەگە دەسەڭىز، مەن ءوزىم قازاق-تۇركىمىن ءھام تۇرىك رەتىندە، ينشاللا، ءوز حالقىمدى ازدى-كوپتى تاريحي تۇرعىدان تانيتىن سەكىلدىمىن. ال ەندى، تۇركولوگياعا ەۋروپالىقتارمەن قىسىقكوز كوسە شىعىسازيالىقتار، ياعني قىتايلار مەن جاپوندار قىزىعىپ، تۇرىكتانۋدى ماقسات ەتىپ جازسا، مۇنىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ويتكەنى، ولاردىڭ اتاسى باسقا. ءارى ولار تۇرىكتانۋعا مۇددەلى، سەبەبى تاريحي تۇرعىدان ونەگە مەن ونەر تۇرىكتەردەن تاراعان. ءوز كەزىندە الەم تۇرىكتەرگە قاراعان. الەمدىك قوعامتانۋ عىلىمى تۇرىك جۇرتىن جوعارى باعالاعان. بۇل — ءبىر. ەكىنشى جاعىنان، تۇركىتانۋ دەيمىسىڭ، تۇركولوگيا دەيمىسىڭ، وسىنىڭ ءوزىن ماسكەۋلىك ورىستاردىڭ بوداندىعىنان تەك قانا اللانىڭ جاردەمىمەن قۇتىلعان. «تمد تۇرىك عالىمدارى ءۇشىن» جوعالعان اكەمىزبەن جۇزدەسىپ، قايتا تانىسۋ سەكىلدى كۇلكىلى جاعدايعا تاپ بولىپ وتىرمىز. 1930 جىلدارعا دەيىن تۇرىك الەمىنىڭ ءتىلى مەن جازۋى ورتاق بولعان. ال حاكىم اباي «ءبىزدىڭ كوبىمىز، ازداعان تۇركىتانىرلىق ساۋاتقا ءمازبىز» دەپ وي ءتۇيىپ، سول ءداۋىردىڭ وزىندە، تۇركى جۇرتىنىڭ اقىل-ويى، ءدىني ۇستانىمى، مادەني تىرشىلىگى، جازۋ-سىزۋى، ادەت-عۇرپى ورتاق بولعانىنا ەشكىمنىڭ دە داۋى بولماعان. مۇنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە، تۇركى حالقىنىڭ ورتاق الىپپەدەن ايىرىلىپ، ورتاق تىلدەن قوجىراپ، تۇركىستان حالقىنىڭ ماسكەۋدىڭ تەمىر نوقتاسىنا باس سۇنعان، «ءاي-قاپ» دەپ الدانعان تاريحىنىڭ تاپاۋاتىنا قاتىستى وكىنىشتى وتكەن شاق ەدى. سوندىقتان جالپى تۇركىستاندى تۇرىكشىلدىكتە «ونداي ەدى، مۇنداي ەدى» دەپ ايتا المايمىن. ال ءبىزدىڭ قازاق ەلىندە، تۇرىكتانۋ ماسكەۋدىڭ تاقياسىنا قاراي ەتەك-جەڭىن جيعىسى كەلەدى. تاڭدايىنا «بورششتىڭ» ءدامى ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن ورىسشىل تۇركىتانۋشىلارمەن «رۋسسكويازىچنىي تۋركولوگ» باۋىرلارىمىزعا «پوجالۋيستا، اۋىرماعان جامباسىڭمەن جات!» — دەمەكپىن. سايىپ كەلگەندە، قر-دا تۇرىكتانۋ ماڭىزدى ما، تۇرىك باۋىرلاستىعى ماڭىزدى ما؟ بۇعان عالىمدار ورتاق پىكىر ايتىپ، ءتۇيىندى سوزگە نۇكتە قويعان جوق. ارينە، بۇل ماسەلە جايىمەن ءبىر جۇيە، ءبىر ىزگە ءتۇسىپ، قالىپتاسۋى قيىن ەمەس سياقتى. بىرلىك ءتۇبى – تىرلىك. تۇركىستان حالقى ءۇشىن ءتۇبى ءبىر تۇرىك باۋىرلاستىعى اسا ماڭىزدى دەپ بىلەمىن.

تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنا بايلانىستى حالقىمىزدىڭ جادىندا ساقتالعان ادەبيەت مەن مادەنيەت قۇندىلىقتارى جانە ءداستۇرلى سالت- جورالعىلارى تۋرالى ويىڭىزدى بىلسەك؟

— اۋەل باستا، يسلامدىق حاق ءدىنىمىزدى باستى پارىز ەتە وتىرىپ، تۇركى جۇرتى يمام اعزام ءابۋ حانيفا مازحابىن نەگىز ەتىپ، مۇسىلمان بولعان جۇرتپىز. تۇركيا حالقى قر-داعى الەمگە ايگىلى تۇركىستان شاھارىن جانە سول قالاداعى، قوجا- احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ قاسيەتتى كەسەنەسىن وزدەرىنىڭ سان عاسىردان بەرگى ورتاق رۋحاني كوشباسشىسى دەپ تانيدى. قازاق حالقى تۇركى جۇرتىنىڭ ىشىندە، سۋىرىلىپ العا شىعىپ، يسلامدىق قاعيداتتار مەن يسلام تاريحىنا قاتىستى ۋاقيعالاردى، قۇران مەن سۇننەت نەگىزدەگى اڭىز ريۋاياتتاردى حالقىمىزعا تۇسىندىرۋدە يسلام ادەبيەتىنىڭ «نازيرالىق» جانر ۇلگىسىن نەگىز ەتىپ، XVII-XX عاسىر ارالىعىندا مىڭداعان قيسسا داستاندار جازعان. مۇنىڭ دالەلى، تۇركى جۇرتىنىڭ الەمگە ايگىلى ىستامبۇلداعى، قاشقارداعى، قازانداعى، تاشكەنتتەگى، الماتىدا-عى، ومبىداعى، ۇرىمجىدەگى، بىشكەكتەگى، سانكت-پەتەربورداعى، باكۋدەگى عىلى-مي كىتاپحانالارىنداعى اقىتقاجى ءۇلىمجىۇلىنىڭ (التايسكيدىڭ), جۇسىپبەك قوجا ءشايىحسلاموۆتىڭ، تۇرماعانبەت موللا ىزتىلەۋوۆتىڭ، شاكارىم قاجىنىڭ، دۇيسەباي قاجى شوماناقوۆتىڭ، مىنە، وسى قاتارلى جۇزدەگەن اقىن، شايىرلاردىڭ قيسسا داستاندار الەمى جانە قازاق ەلىندەگى اعايىندى كارىموۆتاردىڭ باسپاسى شىعارعان كىتاپتارىمەن قازاقستان كىتاپحانالارىنداعى قولجازبا ادەبي مۇرالار تۇرىك الەمى ادەبيەتىنىڭ قۇرامداس بولىگى. سونداي-اق، تۇرىك حالىقتارىنىڭ ادەت-عۇرىپتارىنىڭ ەتنوگرافيالىق قاعيدالارىنىڭ ۇقساس- تىعى، كوپتەگەن سالتتىق ادەتتەردىڭ اللانى ماداقتاۋعا بەيىم ەكەندىگى، قوناقجايلىلىق پەن قايىر ساداقاعا قولىنىڭ كەڭدىگى. مۋزىكا مادەنيەتى مەن اقىندىق ونەرىنىڭ ءوزارا جاقىندىعى قىرعىزدىڭ ماناسشىلارى مەن قازاق-تىڭ سۋىرىپسالما اقىن جىراۋلىعى، قۇدالاسۋ قاعيداتتارى، داستارقان ادەبى تاعى باسقا سالت-ساناسى ءوزارا جاقىن، ءوزارا ۇندەستىك تاۋىپ جاتادى. تۇركى جۇرتىنىڭ ءدىني عۇلامالارى ەشقاشان تۇركى حالقىنىڭ ويىن-ساۋىق مۋزىكا ونەرى عىلىم تەحنيكانىڭ جاڭالىعىن كەۋدەدەن يتەرىپ، شەتكە تۇرعىزىپ كورمەگەن. ياعني، بارلىق زاماناۋي جاڭالىقتاردى شا-ريعاتتىق ۇستانىمداردى بۇزباۋ شارتى استىندا حالقىنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرا بىلگەن جۇرتپىز.

بۇگىنگى تاڭدا تۇركى حالىقتارىنىڭ جاڭا عاسىرعا ءتان مادەني-رۋحاني بايلانىستارى جانە قازاق ەلىنىڭ باسقا تۇرىك جۇرتىنىڭ مادەنيەتىنە دەگەن كوزقاراسى تۋرالى نە ايتاسىز؟

— سوڭعى جيىرما جىلدان بەرى قازاق ەلى ەۋروپالىق مادەنيەتپەن ءوسىپ-وركەندەگەن تۇركيا حالقىمەن مادەني جاقتان دا، ەكونوميكالىق جاقتان دا قويان-قولتىق ارالاسا باستادى. بۇل — قاننىڭ، ءدىن مەن ءتىلدىڭ وتە جاقىن ەكەندىگىنىڭ دالەلى. سوڭعى جىلدارى قازاق تەلەارنالارىندا تۇرىك كينو حيكايالارى مولىنان كورسەتىلۋدە. بۇعان قاراتا قوعامدا ءارتۇرلى پىكىر بارى راس. حالقىمىزدىڭ كوپشىلىگى تۇرىك سەريالدارىن كورەدى، ۇناتادى. ءىشىنارا ۇناتپايتىن، سىن ايتاتىن «قىراعى» جاندار دا بار. دەگەنمەن، تۇركيانىڭ كينوگەرلىك سالاسى الەمدىك كينوونەردىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىققاندىعى شىندىق. قازاق-تۇرىكتەردە بۇعان ءىشىمىز جىليدى. سونداي-اق، تۇركيا مەن قازاقستان سپورتتىق مادەني ويىن-ساۋىق شارالارى، فەستيۆالدار ارقىلى ءجيى ارالاسىپ تۇرادى. ساۋدا مەن ءتۇرلى كاسىپكەرلىك سالانىڭ ورتاق دامۋى دا بايقالۋدا.

ال قازاق ەلىنەن تۇرىك جۇرتى نەندەي ونەگەلەر الىپ وتىرعانىن وزدەرى ايتا جاتار. قورىتىپ ايتقاندا، تۇرىكتانۋ ۇعىمىنان گورى ءبىز ءۇشىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرلىگى وتە ماڭىزدى دەپ بىلەمىن. ويتكەنى، ءبىز — تۇركىستان حالقىمىز.