Qazaq eliniñ täuelsizdik tañımen birge Sizdiñ türki düniesine degen wltjandılıq nietiñizden tuında-ğan şığarmaşılıq jäne iskerlik bağıttağı este qalarlıqtay ozıq talpınıstarıñızdan mısal etip aytar äseriñiz bar ma?

— Mağan iskerlik jağın atay körme-ñiz. Öytkeni, sauda men käsipkerlikke mülde qırım joq. Onıñ üstine, bwrıñğı qızıldardan qwram tapqan osı zamanğı jılpos qazaqstandıq käsipkerlerdiñ mañayına barudan arlanamın. Al ruhani bauırlastıq negizinde türik jwrtınıñ aralasuın quana qwptaytın qazaqtıñ birimin. Türkiyada twratın meniñ bauırlarım bar. Solar wmıtpasam, 1994 jılı Almatığa kelgende, «bizde mädäniyat uä tijarağa baylanıstı jaqsı jwmıs isteytin «Zaman» degen çirkatlar bar. Siz solarmen jwmıs isteymin dep hat jazbaysız ba?» degen wsınıs ayttı. Men olarğa: «men tijarağa joq adammın. İstey almaspın. Biraq «Zaman» wyımınıñ adamdarına bir hat jazıp jibereyin. Aparıp beriñder», — dep wsınıs jasadım da, Türkiyadağı «Zaman» wyımınıñ mırzalarına hat jazdım. Hatımnıñ mazmwnı: «Türik halıqtarı tübimiz bir, tuısqan jwrtpız. Sizder Qazaqstanğa kelip, türiktiñ europalıq mädenietin, twrmıs saltın, din islam wstau qağidaların, orıstıñ bodanınan şıqqan qazaq halqına üyretseñizder, jaqsı bolar edi» degen mazmwnda jazdım. Özimniñ 24 jıldıq ğwmırım Qıtaymen orıstıñ kommunistik zwlmatınan quğın-sürgin körip, qiınşılıqtı bas-tan ötkizgen mwqajırlıq jağdaydağı şığıstürkistandıq qazaq ekendigimdi hatta jazdım. Hat arab grafikasımen däpterdiñ 3-4 betine jazılğan-dı. Merkit Mwhammed degen Türkiyada twratın tuısımnan berip jibergem.

Sizdiñ oyıñızşa, türki äleminiñ birligi men tirligine tän ortaq oy, ortaq is-äreketterdiñ damuı bir izge tüsip, qalıptastı ma?

— Birinşiden, qazaq eli 1914 jıldardan keyin, Alaşorda tuın köterip, «Biz türik birligin qalıptastıruğa at salısuımız kerek». «Biz tiri boluımız kerek, tiri bolu üşin iri boluımız kerek» dep jäne «Arğı atam — Er türik, Biz – Qazaq elimiz, Sarıarqa samal tau, Keñ-baytaq jerimiz» dep – aqın Mağjan men Ahmet molla – twtas qazaq halqın türik birligine ündedi. Mırjaqıp atañızdıñ «Oyan, qazaq!» dep wran tastağan kezde de, osı edi. Bwl — XIX-XX ğasırdıñ toğısındağı Alaş tulı qazaq eliniñ türkitanu ideyasınıñ twjırımdaması. Jalpı, jeke öz basım türiktanu jäne türkologiya degen sözderge külkim keledi. Nege deseñiz, men özim qazaq-türkimin häm türik retinde, inşalla, öz halqımdı azdı-köpti tarihi twrğıdan tanitın sekildimin. Al endi, türkologiyağa europalıqtarmen qısıqköz köse şığısaziyalıqtar, yağni qıtaylar men japondar qızığıp, türiktanudı maqsat etip jazsa, mwnıñ jöni bir bölek. Öytkeni, olardıñ atası basqa. Äri olar türiktanuğa müddeli, sebebi tarihi twrğıdan önege men öner türikterden tarağan. Öz kezinde älem türikterge qarağan. Älemdik qoğamtanu ğılımı türik jwrtın joğarı bağalağan. Bwl — bir. Ekinşi jağınan, türkitanu deymisiñ, türkologiya deymisiñ, osınıñ özin mäskeulik orıstardıñ bodandığınan tek qana Allanıñ järdemimen qwtılğan. «TMD türik ğalımdarı üşin» joğalğan äkemizben jüzdesip, qayta tanısu sekildi külkili jağdayğa tap bolıp otırmız. 1930 jıldarğa deyin türik äleminiñ tili men jazuı ortaq bolğan. Al hakim Abay «bizdiñ köbimiz, azdağan türkitanırlıq sauatqa mäzbiz» dep oy tüyip, sol däuirdiñ özinde, türki jwrtınıñ aqıl-oyı, dini wstanımı, mädeni tirşiligi, jazu-sızuı, ädet-ğwrpı ortaq bolğanına eşkimniñ de dauı bolmağan. Mwnıñ bäri tüptep kelgende, türki halqınıñ ortaq älippeden ayırılıp, ortaq tilden qojırap, Türkistan halqınıñ Mäskeudiñ temir noqtasına bas swnğan, «äy-qap» dep aldanğan tarihınıñ tapauatına qatıstı ökinişti ötken şaq edi. Sondıqtan jalpı Türkistandı türikşildikte «onday edi, mwnday edi» dep ayta almaymın. Al bizdiñ qazaq elinde, türiktanu Mäskeudiñ taqiyasına qaray etek-jeñin jiğısı keledi. Tañdayına «borştıñ» dämi äbden siñip ketken orısşıl türkitanuşılarmen «russkoyazıçnıy turkolog» bauırlarımızğa «Pojaluysta, auırmağan jambasıñmen jat!» — demekpin. Sayıp kelgende, QR-da türiktanu mañızdı ma, türik bauırlastığı mañızdı ma? Bwğan ğalımdar ortaq pikir aytıp, tüyindi sözge nükte qoyğan joq. Ärine, bwl mäsele jayımen bir jüye, bir izge tüsip, qalıptasuı qiın emes siyaqtı. Birlik tübi – tirlik. Türkistan halqı üşin tübi bir türik bauırlastığı asa mañızdı dep bilemin.

Türki äleminiñ ruhani twtastığına baylanıstı halqımızdıñ jadında saqtalğan ädebiet men mädeniet qwndılıqtarı jäne dästürli salt- joralğıları turalı oyıñızdı bilsek?

— Äuel basta, Islamdıq Haq dinimizdi bastı parız ete otırıp, türki jwrtı Imam ağzam Äbu Hanifa mazhabın negiz etip, mwsılman bolğan jwrtpız. Türkiya halqı QR-dağı älemge äygili Türkistan şaharın jäne sol qaladağı, Qoja- Ahmet YAsaui babamızdıñ qasietti kesenesin özderiniñ san ğasırdan bergi ortaq ruhani köşbasşısı dep tanidı. Qazaq halqı türki jwrtınıñ işinde, suırılıp alğa şığıp, islamdıq qağidattar men islam tarihına qatıstı uaqiğalardı, Qwran men sünnet negizdegi añız riuayattardı halqımızğa tüsindirude islam ädebietiniñ «naziralıq» janr ülgisin negiz etip, XVII-XX ğasır aralığında mıñdağan qissa dastandar jazğan. Mwnıñ däleli, türki jwrtınıñ älemge äygili Istambwldağı, Qaşqardağı, Qazandağı, Taşkenttegi, Almatıda-ğı, Ombıdağı, Ürimjidegi, Bişkektegi, Sankt-Peterbordağı, Bakudegi ğılı-mi kitaphanalarındağı Aqıtqajı Ülimjiwlınıñ (Altayskiydiñ), Jüsipbek qoja Şayıhslämovtıñ, Twrmağanbet molla İztileuovtıñ, Şäkärim qajınıñ, Düysebay qajı Şomanaqovtıñ, mine, osı qatarlı jüzdegen aqın, şayırlardıñ qissa dastandar älemi jäne qazaq elindegi ağayındı Kärimovtardıñ baspası şığarğan kitaptarımen Qazaqstan kitaphanalarındağı qoljazba ädebi mwralar türik älemi ädebietiniñ qwramdas böligi. Sonday-aq, türik halıqtarınıñ ädet-ğwrıptarınıñ etnografiyalıq qağidalarınıñ wqsas- tığı, köptegen salttıq ädetterdiñ Allanı madaqtauğa beyim ekendigi, qonaqjaylılıq pen qayır sadaqağa qolınıñ keñdigi. Muzıka mädenieti men aqındıq öneriniñ özara jaqındığı qırğızdıñ manasşıları men qazaq-tıñ suırıpsalma aqın jıraulığı, qwdalasu qağidattarı, dastarqan ädebi tağı basqa salt-sanası özara jaqın, özara ündestik tauıp jatadı. Türki jwrtınıñ dini ğwlamaları eşqaşan türki halqınıñ oyın-sauıq muzıka öneri ğılım tehnikanıñ jañalığın keudeden iterip, şetke twrğızıp körmegen. YAğni, barlıq zamanaui jañalıqtardı şa-riğattıq wstanımdardı bwzbau şartı astında halqınıñ igiligine aynaldıra bilgen jwrtpız.

Bügingi tañda türki halıqtarınıñ jaña ğasırğa tän mädeni-ruhani baylanıstarı jäne qazaq eliniñ basqa türik jwrtınıñ mädenietine degen közqarası turalı ne aytasız?

— Soñğı jiırma jıldan beri qazaq eli europalıq mädenietpen ösip-örkendegen Türkiya halqımen mädeni jaqtan da, ekonomikalıq jaqtan da qoyan-qoltıq aralasa bastadı. Bwl — qannıñ, din men tildiñ öte jaqın ekendiginiñ däleli. Soñğı jıldarı qazaq telearnalarında türik kino hikayaları molınan körsetilude. Bwğan qarata qoğamda ärtürli pikir barı ras. Halqımızdıñ köpşiligi türik seriyaldarın köredi, wnatadı. İşinara wnatpaytın, sın aytatın «qırağı» jandar da bar. Degenmen, Türkiyanıñ kinogerlik salası älemdik kinoönerdiñ aldıñğı qatarına şıqqandığı şındıq. Qazaq-türikterde bwğan işimiz jılidı. Sonday-aq, Türkiya men Qazaqstan sporttıq mädeni oyın-sauıq şaraları, festival'dar arqılı jii aralasıp twradı. Sauda men türli käsipkerlik salanıñ ortaq damuı da bayqaluda.

Al qazaq elinen türik jwrtı nendey önegeler alıp otırğanın özderi ayta jatar. Qorıtıp aytqanda, türiktanu wğımınan göri biz üşin türki düniesiniñ birligi öte mañızdı dep bilemin. Öytkeni, biz — Türkistan halqımız.