سەرگەي مەدۆەدەۆ: كرەمل قازاقستان مەن بەلارۋستى باسقا گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ قۇشاعىنا يتەرىپ وتىر
kerey.kz
. قازتاگ – سەرگەي زەلەپۋحين. رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتۋ بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ وتىر، دەپ سانايدى رف جوعارى ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى سەرگەي مەدۆەدەۆ. ونىڭ پىكىرىنشە، كرەملدىڭ سىرتقى ساياسي ارەكەتى ەاەو اياسىنداعى ساياسي ينتەگراتسيانى عانا ەمەس، ۆاليۋتالىق وداق قۇرۋدى دا مۇمكىن ەمەس قىلىپ وتىر. بۇل رەتتە قازاقستان بۇل جاعدايدان تەك كوپپوليارلى ساياسات جاساۋ ارقىلى عانا شىعا الادى. قازتاگ-گە بەرگەن سۇحباتىندا رەسەيلىك ساراپشى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا بولاشاعىنا باعا بەرەدى.
- سەرگەي الەكساندرۇلى، 1 قاڭتاردان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ىسكە كىرىستى. سول قازىرگى جاعدايداعى فورماتتا ارەكەت ەتىپ جاتقان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ بولاشاعى قانداي دەپ ويلايسىز؟ ول ءۇشىن قانداي ءپوزيتيۆتى جانە نەگاتيۆتى فورماتتار بار؟ – بولاشاعىنىڭ جاقسى جاقتارى وتە از. ءتىپتى ولاردى جوق دەپ ايتساق تا بولادى. دەسەك تە ءپوزيتيۆتى فاكتورلار بار – بۇل مادەني ورتاقتىق جانە تارماقتى ەكونوميكالىق بايلانىس. بۇل رەتتە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ گەوساياسي ورنالاسۋىنىڭ ءوزى ديالوگتىڭ قانداي دا ءبىر نورمالارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتەدى. ياعني ورتاق فاكتورلار تۋراسىندا. الايدا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن، اسىرەسە ۋكرايناعا قارسى رەسەيلىك اگرەسسيادان، قىرىمنىڭ باسقىندىعىنان كەيىن قانداي دا ءبىر ساياسي العىشارتتاردى كورىپ وتىرعان جوقپىن.
- ءسىز كرەمل ءوز ساياساتىمەن ۋكرايناداعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنىڭ ءوزىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى دەپ ويلايسىز با؟ – ودان زورىن ايتايىن. نەگىزى كرەمل ءوز ارەكەتىمەن بۇكىل پوستكەڭەستىك كەزەڭدە جانە اسىرەسە سوڭعى جىلدارى بەلسەندى اينالىسقان بارلىق ينتەگراتسيالىق جوبالاردى بۇزدى. ياعني ۋكراينا ىسىنە رەسەيدىڭ ارالاسۋىنان كەيىن رەسەيدىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىق كەپىلىنەن ونىڭ قاۋپىنە اينالعانى بىردەن بەلگىلى بولدى. جانە بۇل جاعدايدا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ تەرەڭدەۋى مەن كەڭەيتىلۋى تۋرالى ايتۋ قيىن. ارينە، ەكونوميكالىق بايلانىستار قالادى: ءوزارا ساۋدا، مۇناي-گاز ىنتىماقتاستىعى، گاز قۇبىرى جۇيەسى بويىنشا ءوزارا قارىم- قاتىناس. دەگەنمەن قازىرگىدەي جاعدايدا ومىرشەڭ جانە تابىستى كەدەن وداعى، ەكونوميكالىق جانە ۆاليۋتالىق وداق تۋرالى ايتۋ، ونىڭ ۇستىنە قانداي دا ءبىر اسكەري-ساياسي بىرلەستىكتەر تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس.
- سوندا ءسىز ۋكراينالىق جاعدايلاردان سوڭ، جانە ونداعى رەسەيدىڭ رولىنەن كەيىن ۆاليۋتالىق وداق قۇرۋ بولاشاعىنا، ءتىپتى بۇل تۋرالى رەسەيلىك پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتين جاقىندا ءسوز قوزعاعاندا دا كرەست قويۋعا بولادى دەپ ويلايسىز با؟
- ەاەو اياسىندا ۆاليۋتالىق وداقتى قازىرگىدەي فورماتتا قۇرۋ شىندىققا جاناسپايدى. قازىر قالىپتاسىپ وتىرعان گەوساياسي جاعداي تۇرعىسىندا. تاعى قايتالاپ ايتايىن، ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا اياسىندا قازىر جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن نارسە ول تەك قانا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ. جانە مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن الەكساندر لۋكاشەنكونى قوسا العاندا رەسەيدىڭ بولاشاقتاعى سىرتقى ساياسي ۇستانىمىن بولجاپ بىلە الماي وتىرعان قازىرگى تاڭدا ەاەو اياسىندا ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋگە قادام جاسايتىن، دۇرىس ويلايتىن بىردە-ءبىر ەۋرازيالىق ساياساتكەردى كورىپ وتىرعان جوقپىن.
- بۇل رەتتە ءسىز قازاقستان مەن بەلورۋسسيا ءۇشىن قانداي بولاشاق كورىپ وتىرسىز؟ – مەن قىتايدىڭ قازاقستانعا ىقپالىنىڭ ارتۋ مۇمكىندىگىن، رەسەي ۇستانىمىنىڭ نىعايۋىنان گورى، بەلورۋسسيانىڭ ەۋروپالىق وداققا ءتىپتى ناتو-عا جاقىنداۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن. باسقاشا ايتساق، رەسەي ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىمەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ءوز وداقتاستارىن جاقىنداتقاننان گورى، ولاردى وزىنەن الىستاتىپ، باسقا گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ قۇشاعىنا يتەرىپ جاتىر. – ياعني ءسىز، كرەملدىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتى رەسەيدىڭ وقشاۋلانۋىنا الىپ كەلەدى دەپ ويلايسىز با؟
- ءيا، ناق سولاي بولادى. جانە بۇل سوڭعى بىرنەشە جىل بويى جالعاسىپ كەلەدى. ارينە، رەسەيلىك باسشىلىق سەرپىن بويىنشا ورتاق ۆاليۋتا، ەۋرازيالىق وداق، ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋ ت.ب. جونىندە ايتۋدى جالعاستىرۋدا. الايدا اعىمداعى گەوساياسي جاعدايدا بۇل ادەتتەگى ارەكەتتى ەسكە سالادى. ماسەلە كرەملدىڭ قازىرگى ساياساتىن ەشكىمنىڭ بولجاپ بىلمەيتىنىندە. پۋتين ارى قاراي نە قابىلداۋى مۇمكىن ەكەنىن، 2016 جىلعى پارلامەنت سايلاۋىندا نە بولاتىنىن، 2018 جىلى ول پرەزيدەنت بولعاندا نە بولاتىنىن، «قىرىمدىق كوپشىلىكتىڭ» پۋتيندىك كونسەنسۋسىن قولداۋ ءۇشىن نە قاجەت ەكەنىن ەشكىم بلىمەيدى. – ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ 2018 جىلى دا پرەزيدەنتى اتاناتىنىنان بولەك، رەسەيلىك ساياساتتا ءبارى سونشالىق بولجامعا كەلمەي مە؟
- تەك بۇل عانا ەمەس. قازىرگى جاعدايدا رەسەيدىڭ ىشكى ساياساتى قۇرىلاتىن جالعىز تۇعىرناما ول – سوعىس. ۋكراينامەن سوعىس جانە باتىسپەن سوعىس. بىراق سوعىس پوزيتسياسىندا قازاقستانمەن، بەلارۋسپەن جانە باسقا دا پوستكەڭەستىك ەلدەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇرۋعا بولمايدى. – ەندەشە بۇل جاعدايدا قازاقستان ءۇشىن ءسىز قانداي باستى قاۋىپ- قاتەرلەردى كورىپ وتىرسىز؟
- ءبىرىنشى ۇلكەن قاۋىپ ول – رەسەي. ەكىنشى قاۋىپ جانە سونىمەن قاتار، ءسىرا، مۇمكىندىك بۇل – رەسەيلىك سىرتقى ساياساتقا دەگەن رەاكتسيا ەسەبىندە كۇشەيگەن قىتاي بەلسەندىلىگى جانە ونىڭ ءوڭىر ەلدەرىنە ودان بەتەر سۇعىنا ءتۇسۋى. ءۇشىنشى قاۋىپ بۇل – گەوساياسي احۋالدىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى باتىستىڭ پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەرگە دەگەن انىق ءوسىپ وتىرعان بەلسەندىلىگى. البەتتە، قازاقستان ءۇشىن شىعىستا دا، باتىستا دا ەتەك جايىپ كەلە جاتقان يسلام فۋندامەنتاليزمىنىڭ بەلسەندىلىگى قاۋىپ بولىپ قالا بەرەدى. اتالعان جاعدايدا قازاقستان – الدەبىر قاۋىپسىزدىك مەكەنى سەكىلدى، وندا سان الۋان دىندەرگە بەيبىت تۇردە قۇرمەت كورسەتىلەدى جانە يسلام ەكسترەميزمى مەن تەرروريزمىنىڭ ايقىن كورىنۋى جوق. وسى ورايدا قازاقستان پوزيتسيالارى بۇل قاۋىپتەرگە كوبىرەك شالدىققان. وسىعان الەمدىك ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرانىڭ ناشارلاۋى سالدارىنان پايدا بولعان بارلىق قاۋىپ-قاتەرلەردى قوسۋعا بولادى. بۇل تەك ۋكرايناداعى وقيعالارمەن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە مۇناي اعىندارىنىڭ وزگەرۋىمەن جانە مۇناي باعاسىنىڭ دەرەۋ قۇلدىراۋىمەن بايلانىستى. – ال وسى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن، ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، قازاقستانعا نە قابىلداۋ قاجەت؟
- بۇل اقىلدى كوپۆەكتورلى جانە كوپپوليارلى ساياسات جۇرگىزۋدە جاتىر دەپ ويلايمىن. رەسەيمەن، باتىسپەن جانە قىتايمەن ءبىر مەزگىلدە قارىم-قاتىناس قۇرىپ، وسى ءۇش بۇرىش اياسىندا، ءبىر كارزەڭكەگە بارلىق جۇمىرتقانى سالماي-اق جانە، ارينە، رەسەيمەن ەشقانداي اسكەري-ساياسي وداققا كىرمەي-اق، تەڭبە-تەڭ بايلانىس قۇراستىرۋدا.
- بىراق ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى بار ەمەس پە؟ – ءيا، ول بار. بىراق ماسەلەنىڭ ءبارى ونىڭ تيىمدىلىگىندە، ۇقشۇ قۇرىلىمدارى ىقتيمال داعدارىس جاعدايىندا قانشالىقتى قولدانىلاتىن بولادى، وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋ ءۇشىن قازاقستان نەمەسە رەسەي ولاردىڭ قولدانىلۋىن قالاي ما ەكەن، سوندا. – جانە سوڭعى سۇراق. رەسەي ءۇشىن ءسىز قانداي پەرسپەكتيۆالاردى كورىپ وتىرسىز جانە وزگەرگەن گەوساياسي جاعدايدا قازاقستانعا نە ىستەۋ قاجەت؟
- رەسەيدەگى قازىرگى كەزەڭ ماڭگىلىك ەمەس جانە ىشكى ساياسي احۋال ەرتە مە كەش پە وزگەرەدى. ءتىپتى جىلدام وزگەرىستەر دە جوققا شىعارىلمايدى، رەسەي تاريحىندا بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ورىن العانداي. وسى جاعدايدا قازاقستانعا بارلىق قاۋىپ-قاتەردى جاي عانا حەدجەرلەۋ كەرەك. ارينە، رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى بۇزباعان ءجون، بىراق اعىمداعى كەزەڭدە ولاردى قازىرگى كەزگىدەي ەتىپ قاتىرىپ قويعان سانالىراق بولار ما ەدى. سونىمەن قاتار باتىس پەن شىعىستا اشىلىپ وتىرعان مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا ۇمتىلۋ كەرەك: ەۋروپالىق جانە اتلانتيكالىق قۇرىلىمدارمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتەسىپ، قىتايمەن جانە تۇركيامەن قارىم-قاتىناستى دامىتقان جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ساياسي جەلدىڭ قاشان وزگەرەتىنىن كۇتكەن ءجون.
kaztag.info
پىكىر قالدىرۋ